Sarabdal saıasatker

Derbestiktiń alǵashqy jyldary Elbasyna burynǵy Keńes Odaǵynan táýelsizdigin alǵan óz eline jáne aımaq elderine tóngen ótpeli kezeń qıynshylyqtaryn jeńý men jańa turpatty memleket qurý úlesi tıgen bolatyn. Osy aımaqtyń ózge memleketteri sol kezeńniń aýyrtpalyqtaryn jeńe almaı, ony áli de basynan ótkerip jatqan ýaqytta, Qazaqstan qıyndyqty eńserip qana qoımaı, zamanaýı memleket qurýdyń úlgi­sin der kezinde usyna bildi.

Qazaqstannyń azamattyq qo­ǵam ómirinde baıqalatyn turaq­tylyq pen qoǵamdyq damýǵa qol jet­kizýdegi onyń jetistigin aı­ǵaq­taıtyn taǵy bir derek nazar aýdartady. Dálirek aıtsaq, N.Na­zarbaev bastaǵan el álemniń kóptegen mem­leketterinde oryn alǵan qıly qaq­tyǵystar men kı­kil­jińderge sebepshi bolǵan ıdeo­logııalyq jáne konfessııalyq aıyr­ma­shy­­­lyqtarmen sabaqtas ǵalam­dyq jáne aımaqtyq oqıǵalardyń te­ris yqpalyna ushyramady. Ke­ri­sinshe, qazaq qoǵamy 120-dan astam túrli etnostan quralsa da, barsha dinı nanym-senimderdiń aıyrmashylyǵyna, olardyń kúl­li erekshelikterine, qaýip-qa­ter­­ler men qaıshylyqtarǵa qa­ra­mastan, beıbit ómir súrý isin­de orasan zor jetistikterge qol jetkizdi. Qazaqstan ómirinde eldiń qoǵamdyq ómiriniń mazmunyn baıy­týǵa  yqpaldasatyn belgi­li bir maǵynadaǵy mádenı plıýra­lızm saltanat qurdy. Buǵan N.Na­­zarbaevtyń bastamasymen 17 jyl boıy elorda tórinde ótip ke­le jat­qan Álemdik jáne dás­túr­li dinder lıderleri seziniń sal­maqty úlesin aýyz toltyra aıtý­ǵa bolady.

Qazaqstannyń azamattyq qo­ǵam qurýdaǵy jáne mádenıetti da­­mytýdaǵy jetistigi aıryqsha sı­­pat alǵandyqtan, kóptegen zert­teýshilerdiń qazaqstandyq táji­rıbeni saraptaýǵa degen yntasyn týdyrdy. Bul turǵyda qazaq baýyrlardyń qol jetkizgen baǵa jetpes osyndaı jetistikteri ti­ke­­leı Elbasy N.Nazarbaevtyń bas­shylyǵymen júzege asqany bar­shamyzǵa belgili.

Elbasynyń bolmys-bitimi tá­ýel­­sizdik alǵannan keıingi Qazaq­stan ómiriniń túrli kezeńderinde eń mańyzdy ról atqardy. Mádenı, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq turǵyda el damýynyń tizginin baǵdarlaýǵa oraı Elbasy ózindik erekshe kózqarasqa ıe.  Sondaı-aq onyń basqa memleket­termen qarym-qatynas ornatýda da erekshe strategııalyq baǵdar­lamalardy jasaýda ózindik bastamalary boldy. Bul jaıynda Saýd Arabııasynyń burynǵy syrtqy ister mınıstri qyzmetin atqarǵan Saýd ál-Faısal myrza bylaı degen bolatyn:

– N.Nazarbaev myrzanyń tá­ýel­siz memleket qurý jolynda júrgizgen saıasatynyń nátıjesi – eldiń eńsesi bıik ári ıslam ále­mi men halyqaralyq arenada eleýli orynǵa ıe bolǵandyǵy. Dos peıildi Qazaqstan ómirindegi saıası turaqtylyq, konfessııaaralyq órleý men qalypty damý, ekono­mıkalyq ósý jaǵdaılary ony Or­talyq Azııadaǵy mańyzdy mem­leketke aınaldyrdy. Respýb­lıkanyń geografııalyq jaǵdaıy men saıası yqpaldylyǵy óńir­de turaqtylyqqa jetýdiń pármen­diligin qamtamasyz etýde, óńirlik shıelenisterdi retteýde mańyzdy faktor qyzmetin atqaryp keledi. Sonymen qatar halyqaralyq arenada dinaralyq dıalog ornatý men lańkestik túrli áreketterge qarsy turýǵa baǵyttalǵan umtylystardy qoldaýda Qazaqstan mańyzdy ról atqaryp otyr.

Qazirgi tańda qazaq halqy El­ba­synyń sara jolymen múltik­siz júrip keledi. Mundaı tu­raq­ty adymnyń arqasynda Qazaq­stan búginge deıin barlyq din­der men konfessııaaralyq kelisi­mine kepildik berip, olardyń qyz­metteriniń órkendeýin qam­ta­masyz etýde. Sondaı-aq Qazaq­stan ıslamnyń jáne basqa da álemdik dástúrli dinderdiń ozyq ǵu­ryptaryn qurmetpen damyta otyryp, zamanaýı zaıyrly qoǵam qurdy. Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi aıasynda atqarylyp otyrǵan jumystar osynyń kepili. Osy sekildi ma­ńyz­dy isterdi atqarý arqyly El­basy óz elin halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń tolyqqandy jáne jaýapty músheleriniń biri retinde kórgisi keletini anyq.

Buǵan qosa N.Nazarbaev ult­ara­­lyq, dinaralyq jáne máde­nıe­t­aralyq kelisimderdi, qazaq hal­qynyń birtutas ilgerileýin qamtamasyz ete otyryp, erteden qalyptasqan olardyń mádenıeti, dini men tilin saqtaýdy basty nazarǵa qoıdy. Búginde onda túrli din ókilderi erkin qyzmet etip, dástúrli ıslamı bilim beretin joǵary oqý oryndary jyl saıyn bilikti de bilimdi mamandar daıarlap otyr. Olardyń barlyǵy aldaǵy ýaqytta eldiń ıgiligine qyzmet ete­tin jandar ekeni sózsiz.  

Táýelsizdiktiń 30 jylǵa jýyq kezeńinde Qazaqstan úshin mu­syl­man álemindegi eldermen ha­lyqaralyq yntymaqtastyq pen mádenı araqatynas qurylymyna belsene qatysý barynsha shynaıy sıpat aldy. Osy tusta N.Na­zarbaevtyń eldiń álemge tanymal bolý jolynda kóptegen ıslam memleketterimen jáne shyǵys arab elderimen, sonyń ishinde Saýd Arabııasymen ózara tıimdi jáne ózara jetildirilgen ekijaqty qatynastardy belsendi túrde ilge­riletkeni belgili.

Aıta ketetin jaıt, Qazaqstan ejelden ıslam dinin berik us­tan­ǵan elderdiń biri sanalady. Osynyń nátıjesinde eldegi dástúrli din ókil­deriniń basym kópshiligi mu­syl­mandardan tu­rady. Sondaı-aq Qazaqstan ózi­niń syrtqy saıasatynda mu­syl­man álemine jáne oǵan kiri­ge­tin ózge de memlekettermen baı­­­la­nys­ty damytýǵa nelikten kóńil bóletindigi aıqyn. Buǵan qa­tys­ty Elbasy 2006 jylǵy naý­­­ryz ­aıynda Respýblıka Par­la­­men­tinde aıtqan mynadaı sózi bar:

– Biz úshin musylman álemin­degi eldermen halyqaralyq yn­ty­maqtastyq ornatýǵa belsene atsalysýymyz meılinshe tabıǵı nárse. Biz sondaı-aq ıslam jáne Taıaý Shyǵys el­de­riniń kópshiligimen ózara tıimdi jáne ózara baıytatyn ekijaqty qarym-qatynastardy belsendi damytyp kelemiz. Son­dyq­tan da men qazirdiń ózinde mun­daı tájirıbe jınaqtaǵan Qa­zaq­stan­nyń halyqaralyq deń­geı­de­gi mádenıetaralyq jáne kon­­fes­sııaaralyq ún qatysý or­­talyq­tarynyń biri retinde qyz­met at­qarýǵa ázir ekenine taǵy da toq­talǵym keledi.

Sonymen qatar halyqaralyq deńgeıdegi tıimdi yntymaqtas­tyq salasynan álem elderi Qazaq­stan­nan kóp nárse kútedi. Qa­zaq­stan Respýblıkasy halyq­ara­lyq qoǵam­dastyqtyń bel­sen­di múshesi bolyp tabylady. Ol ártúrli halyqaralyq jáne óńirlik uıymdar men or­gandar­dyń jumystaryna barynsha isker­­likpen qatysýda. Qazaqstan kóp­tegen eýropalyq jáne azııalyq uıymdarǵa qosyldy. Táýelsizdik alysymen-aq Qazaqstan Islam Yntymaqtastyq Uıymyna múshe boldy. Kóptegen halyqaralyq uıym­darmen jáne mekemelermen baılanysy artyp keledi.  Álem­dik jáne dástúrli din­der lıderleriniń sezi arqyly kon­fessııaaralyq dıalog jolynda Taıaý Shyǵystaǵy Búkil­álemdik Islam Lıgasy jáne Islam isteri jónindegi mınıstrlikter syndy alpaýyt uıymdarmen qa­tynasy nyǵaıdy. Mundaı senimdi qadam Qazaqstandy taǵy bir saty alǵa jyljytty.

О́rkenıettik nemese dinı qara­ma-qaıshylyqtarǵa qarsy áreket etýde dinder arasynda únemi dıa­log júrgizý qajet. Mundaı din­aralyq jáne konfessııaaralyq dıalog qoǵamdaǵy dinder men kon­­­­fessııalardyń beıbit ómir sú­rý jetistigine jetý jáne ulttar ara­­syndaǵy dinı fanatızmdi túp-ta­myrymen qurtý úshin qa­jet. Osyndaı kedergilerdiń jolyn kesý úshin Qazaqstan Elba­sy­nyń jetekshiligimen sezd ju­mys­ta­­ryn úzdiksiz atqaryp ke­ledi. Oǵan álemdik dinder men kon­­fes­­sııalardyń – ıslamnyń, býd­dızmniń, hrıstıannyń, ıýdaızm­niń, dao­sızmniń, ındýızmniń, sın­­­­toızm­niń jetekshi ókilderi qa­­tysady. Bulardyń barlyǵy álem­dik deń­geıde dinaralyq tatýlyq ornatý arqyly adamzattyń asyl armany bolǵan beıbitshilik pen yntymaqty qoǵam qurýdy kózdeıdi. Mundaı bastamaǵa muryndyq bo­lyp otyr­­ǵan Qazaqstan úlken ja­ýap­kershilikti moınyna alyp, ony utymdy júrgizip otyr.

Budan basqa da Qazaqstan bar­­lyq salada: saıasatta, ekonomı­kada, mádenıette, dinaralyq qa­ty­nasta kóshbasshy retinde ta­ny­­lyp úlgerdi. Qazaq eli bar­lyq halyqaralyq kúshter arasynda úlken qurmetke bólengen ha­lyq­aralyq senimdi áriptes bolyp otyr. Halyqaralyq lańkestik­­ke, esirt­ki saýdasyna, ıadrolyq qa­rý­dy taratpaýǵa qarsy kúreske ózi­niń qomaqty úlesin qosyp ke­ledi. Qazaqstan bul baǵyttaǵy is-áre­kettiń tereń oılastyrylǵan baǵ­darlamasyn qabyldady. Ol óz aldyna jáne álemdik qo­ǵam­das­tyqtyń aldyna qoıǵan min­­­det­terin buljytpaı oryndaý­da. Bul basqa elderdiń aldynda Qazaqstannyń jas memleket ekenine qaramastan, bedelin  bu­ryn­ǵydan da joǵary kótere tús­ti. Árıne osynyń barlyǵy El­basynyń syndarly saıasaty men  sara joly arqyly júzege asyp keledi.

Májıd Abdýl Azız ÁT-TÚRKI,

Aqparat jáne arab-orys tilderin  zertteý ortalyǵynyń dırektory