Parlamenttiń ekinshi sessııasynyń ashylýyndaǵy birlesken otyrysta sóılegen sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń bıýdjettik qarajatty únemdeý saıasaty odan ári jalǵastyrylatynyn málimdegeni belgili. «Ǵalamdyq ekonomıkalyq ahýal ýshyǵyp jatqan jaǵdaıda ony tek qana bıýdjet shyǵyndarynyń únemdiligi men tıimdiligi amaly arqyly ǵana qalyptastyrýǵa bolady», dep basa aıtyp ótti Prezıdent. Elbasy, sondaı-aq, ekonomıkalyq ósim men halyqty jumyspen qamtý máselelerin qamtamasyz etpeıtin shyǵyndardy qysqartýdy tapsyrdy.
Parlamenttiń ekinshi sessııasynyń ashylýyndaǵy birlesken otyrysta sóılegen sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń bıýdjettik qarajatty únemdeý saıasaty odan ári jalǵastyrylatynyn málimdegeni belgili. «Ǵalamdyq ekonomıkalyq ahýal ýshyǵyp jatqan jaǵdaıda ony tek qana bıýdjet shyǵyndarynyń únemdiligi men tıimdiligi amaly arqyly ǵana qalyptastyrýǵa bolady», dep basa aıtyp ótti Prezıdent. Elbasy, sondaı-aq, ekonomıkalyq ósim men halyqty jumyspen qamtý máselelerin qamtamasyz etpeıtin shyǵyndardy qysqartýdy tapsyrdy.
Shyǵystardyń tıimdiligi kóp jaǵdaıda qarjyny memlekettik basqarýdyń sapasymen anyqtalady. Bıýdjettik qarajattardy basqarýdyń sapasyn kóterý qajettiligi nátıjege baǵyttalǵan bıýdjet shyǵyndarynyń baǵyt-baǵdaryn topshylaıtyn nátıjeli bıýdjettendirýge kóshýge sebepshi boldy. Demek, olardy úılestirý alǵa qoıylǵan maqsattarǵa jetýge baılanysty júredi.
Bıýdjettik shyǵystardyń tıimdiligin arttyrý mindeti memlekettiń bıýdjettik saıasatynyń eń basty baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Sondyqtan, barlyq deńgeıdegi atqarýshy bılik qyzmetiniń turaqty baǵyty aldyn ala boljamdalatyn jáne jaýapty bıýdjettik saıasat júrgizý bolýy tıis.
Sonymen, nátıjege baǵyttalǵan bıýdjetteýdiń aldynda bıýdjettik qarajattardy jumsaýdan buryn odan qandaı nátıje túsetindigi, ıaǵnı barlyq bıýdjettik qarajatty naqty ólshenetin nátıjege baǵyttaý mindeti tur. Mysaly, eger, densaýlyq saqtaýǵa memlekettik bıýdjetten birshama mıllıon teńge jumsaǵymyz kelse, onda biz memlekettiń qansha turǵynyna dárigerlik kómek kórsetiletinin jáne ol ómir súrýdiń ortasha uzaqtyǵyna qalaı áser etetindigin naqty bilýimiz qajet. Osylaısha, barlyq bıýdjettik qarajattar tek qana nysanaly maqsatqa ıe bolyp memlekettik shyǵyndardy atqarý úshin ǵana emes, naqty ólshenerlik nátıjege ıe bolady. Eger biz nátıje men paıdalanǵan qarajattardyń tıimdiligin ólsheı almasaq, onda biz prosesti basqara almaımyz.
Bıýdjettik qarajattardy paıdalanýdyń tıimdiligin baǵalaýdyń naqty ólshemderi bolmaǵan jaǵdaıda josparlaý prosesi qıyndaıdy, maqsattarǵa jetý men olardy anyqtaý bıýdjettik baǵdarlamalarynyń jáne óz qyzmetindegi nátıjelilik kórsetkishi boıynsha bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileriniń jaýapkershilikteri tómendeıdi, shyǵyndardy únemi «ósirip aıtýǵa» degen umtylys paıda bolady.
Endi sheshimi memlekettik bıýdjet shyǵyndarynyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beretin birneshe máselege toqtalyp kóreıik.
Birinshiden, memlekettik menshikterdi túgendeý qajet.
Osy jyldan bastap, barlyq memlekettik organdar kassalyq ádisten tólem ádisine kóshýdi usynatyn qoǵamdyq sektorǵa arnalǵan qarjylyq eseptiliktiń halyqaralyq úlgilerine ótedi. Ol úshin eń aldymen aktıvterdiń qatań esebi kerek. Alǵashqy esep júrgizilmese, mundaı kóshýdiń esh paıdasy bolmaıdy dep oılaımyn.
Ekinshiden, eń tómengi áleýmettik standarttardy qabyldaý men jasaýdyń qajettilik sáti pisip-jetildi.
Elbasymyz Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Azamattarymyz úshin ekonomıka men bıýdjettiń ósýine tikeleı táýeldi bolatyn eń tómengi áleýmettik standarttar men kepildikterdi ornatýymyz kerek», dep atap kórsetken edi. Sondaı-aq, Úkimetke osyǵan sáıkes keletin zań jobasyn jasaý tapsyrylǵan bolatyn. «Bul standarttardy ustaný barlyq áleýmettik salalardy bıýdjettik qarjylandyrýdyń kólemin anyqtaýy qajet. Bul bıýdjet prosesteriniń aıqyndyǵyn arttyryp, bólingen qarajattardyń ataýlylyǵyn kúsheıtetindigin» Elbasymyz basa kórsetip berdi.
Bul máseleni depýtattar respýblıkalyq bıýdjetti qarastyrý barysynda birneshe ret kótergen bolatyn.
Úshinshiden, bıýdjettik zańnamaǵa, sondaı-aq, mekemege qaraıtyn uıymdar jasaǵan mindetterge normalardy qoldaný bóliginde memlekettik satyp alýlar týraly zańnamaǵa ózgerister engizý kerek. «Memlekettik satyp alý týraly» Zańnyń normalary kórsetilgen zańdy qoldanbaı-aq mekemege qaraıtyn uıymdardan, aksıonerlik qoǵamdardan da satyp alýdy júzege asyrýǵa múmkindik týǵyzady.
Bul mekemege qaraıtyn bıýdjettik uıymdardy asyraýǵa ketetin shyǵyndardyń kórsetiletin qyzmetiniń quny, sapasy, kólemine emes, bar qýat asyraý qajettiligine josparlanyp jatqandyqtan oryndalýy múmkin. Josparlaý, negizinen, olardyń qurylymyn ózgerissiz kúıde saqtaı otyryp, bar shyǵyndardy ındeksteý ádisi boıynsha júzege asyrylady. «Memlekettik satyp alý týraly» Zańdy esepke almaı-aq, kez kelgen jaǵdaıda qyzmetterdi memlekettik basqarý organdary jasasa, jańadan birnárse oılap tabýdyń qajeti qansha?! Nátıjesinde, shyǵyndardy ońtaılandyrýǵa degen yntalary bolmaıdy.
Tórtinshiden, shyǵyn tıimdiligin baǵalaýdy udaıy júrgizip otyrý qajet jáne bıýdjettik shyǵyndardy josparlaý barysynda onyń nátıjeleriniń esebimen qamtamasyz etip otyrý kerek.
Shyǵyndardyń tıimsizdigi – bul sapasyz josparlaýdyń saldary. Bıýdjettik shyǵyndardyń qurylymy men kólemin utymdy josparlaý barysynda «jumsalǵan qarajat-paıda» taldamasy negizgi qural bolyp tabylady. Biz «qansha qarajat saldyq jáne nátıjesinde qansha aldyq» qaǵıdasy boıynsha taldaý jasaýymyz kerek. Alynǵan esep boıynsha memlekettik bıýdjetti josparlaýymyz qajet nemese qabyldanǵan bıýdjetke túzetýler engizýimiz kerek.
Qazir bizde negizinen «baǵdarlamaly» josparlaý bolǵandyqtan, uzaq merzimdi baǵdarlamalardy júzege asyrýdyń tıimdiligin baǵalap túzete alýymyz, ne merziminen buryn toqtata bilýimiz qajet. Sondaı-aq, baǵdarlamanyń júzege asýy tıimsiz bolǵan jaǵdaıda tıesili tulǵalardyń jaýapkershiligin ornatý kerek.
Besinshiden, baqylaý-qadaǵalaý qyzmetin jetildirý kerek. Ásirese, bıýdjettik qarajatty tıimdi qoldanýdy qatań baqylaýǵa alý kerek.
Aýdıt tıimdiligi strategııalyq josparlarda kórsetilgen mindetter men maqsattar bıýdjettik baǵdarlamalarynyń ákimshiler qyzmeti nátıjesiniń sáıkestikterin baǵalaý úshin qajet. Olarǵa jetý tásilderin baǵalaý kerek jáne qarjy qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý boıynsha rekomendasııa daıyndaý qajet.
Bul jaǵdaıda negizinen revızorlardyń ózderiniń jaýapkershilikterin arttyrý mańyzdy bolyp tabylady. Bıýdjet kodeksine sáıkes, memlekettik qarjy baqylaý jónindegi memlekettik uıymdar qyzmeti bıýdjet prosesine jatady, degenmen, Synyptaýyshta memlekettik qarjy baqylaý uıymdary qyzmetkerleri jaýapkershilikteriniń buzylýy kórsetilmegen.
Qazirgi kezde baqylaý aktisinde neni kórsetetindigin revızordyń ózi anyqtaıdy jáne aktide kórsetilgen anyqtalǵan buzýshylyq faktilerine ǵana jaýapty. Sonda tekserýshi olardy tómendetý úshin óz ókildikterin asyra paıdalanyp, qııanat etýshilik pen buzýshylyq tekserisi barysynda tabylǵan ádeıi jasyryp qalýshylyqqa qalaı jaýapty bola alady?! Eger buzýshylyq bolǵan joq degen tekseristen keıin bıýdjettik qarajatty tıimsiz qoldaný faktileri, qymqyrý, ne basqa da buzýshylyq faktileri shyqsa, sol jerde basshysymen birge tekseris júrgizgen, sol faktilerdi óz aktilerinde kórsetpegen tekserýshiler de shaqyrylýy kerek.
Tekserýshiniń jaýapkershiligin kúsheıtýde memlekettik qarjy-baqylaý uıymdarynyń basshylary men tekserilýshi jaq tarapynan da tekseris nátıjesine áser ete alý múmkindigi alynyp tastalady dep esepteımin. Barlyǵy da tekserýshiniń jeke (ákimshilik ne qylmystyq) jaýapkershiligine baılanysty qurylady. Osy amaldar ótkiziletin tekseristerdiń sapasyn kóterýge múmkindik beredi.
Qoryta aıtqanda, bıýdjettik baǵdarlama ákimshileri bıýdjetti josparlaı jáne atqara otyryp, bıýdjet shyǵyndarynyń tıimdiligi men únemshildigin esterinde ustaýlary tıis. Memlekettik bıýdjet, ásirese, ekonomıka qurylymdaryn jaqsartýdy qamtamasyz etetin, ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettigin kótere otyryp, halyqtyń ómir súrý deńgeıin joǵarylatatyn salalardy damytýǵa jaǵdaı jasaýy kerek.
Tatıana IаKOVLEVA,
Májilis depýtaty, «Nur Otan»
HDP fraksııasynyń múshesi.
