Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Iá, alys-jaqyndaǵy asyldarymyz ajaldyń quryǵyna iligip, qara jamylǵan Qazaq eliniń qabyrǵasy qaıysyp-aq tur. Tipti 13 shilde – elimizde osy indetten qaıtys bolǵan azamattardy eske alýǵa baılanysty Jalpyulttyq aza tutý kúni dep belgilendi. Olaı etpeske ózge shara qaldy ma?
Adamnyń ómiri qashan da qymbat. «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary». Ata Zań osylaı deıdi. Endeshe, qaı memlekettiń bolsyn damý dańǵylyn daralaıtyn faktor – halyq sanynyń ósimi emes pe? Bizdiń memleketimizdiń de mereıin arttyryp, yrysyn eseleıtin osy adamı kapıtaldy damytý máselesi bolyp otyr.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıteti keltirgen málimetke sensek, 2020 jylǵy 1 maýsymda elimizdegi halyq sany 18735,9 myń adamǵa jetipti. Bul kórsetkish ótken jylǵy 1 maýsymmen salystyrǵanda halyq sany 246,2 myń adamǵa nemese 1,3%-ǵa óskenin baıqatyp otyr. Al eń kóp jalpy ósim elimizdiń úsh aımaǵynda: Almaty (62 myń adam), Nur-Sultan (54,5 myń adam) qalalary men Túrkistan oblysynda (35,5 myń adam) tirkeldi.
Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, halyq sanyn arttyrýdyń eki joly bar kórinedi. Sonyń alǵashqysy tabıǵı ósimge negizdelse, keıingisi qandastarymyzdy atajurtqa oraltýǵa qatysty bolyp otyr. Aldymen tabıǵı ósim máselesine toqtalaıyq. Tabıǵı ósimniń artýy úshin eń birinshiden analar qaýymynyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa qatysty jasalatyn kómekti arttyrý qajet. Sonymen qatar analardyń járdemaqysyn ósirý men olarǵa kórsetiletin medısınalyq kómekti de júıeli jolǵa qoıǵan jón bolar edi. Elimizde tabıǵı ósim oń baǵytqa ıe degenimizben, halyq sanyn arttyrýdy yntalandyratyn naqty baǵdarlama, memlekettiń ıdeologııasy joqtyń qasy.
Bulaı bolmaýy kerek edi. Sebebi memleket qashan da adamı resýrsqa muqtaj. Alaıda bul muqtajdyqty jekelegen otbasylar sezine me? Joq. Naryq zamanyna boıy úırene qoımaǵan otandastarymyz moıynǵa jaýapkershilik alyp, ómirge bala ákelgen soń, ony ósirip-jetkizýdi, baspanasynyń sharshy metrin keńeıtýdi oılaıdy. Bul – zańdy qubylys. Sondyqtan týýdy yntalandyrý máselesinde ózge elderdiń tájirıbesin eskerýge bolar edi. Máselen, kórshi Reseı Federasııasynda balaly bolǵan otbasyǵa 446 617 rýbl tólenedi. Ulttyq valıýtaǵa shaqqanda bul soma 2 590 378 teńgeni quraıdy. Qazaqstandaǵy qaı ata-ana memlekettiń osyndaı qoldaýyn kóripti? Osyǵan qarap elimizde týýdy yntalandyrý sharalaryn qolǵa alý qajet-aq deımiz. Aýmaǵy 2 724 902 sharshy shaqyrymdy qurap, jer kólemi boıynsha dúnıe júzinde toǵyzynshy orynǵa taban tiregen Qazaq eli úshin 18 735,9 myń adam degen tym az ekeni aıtpasa da belgili. Al halyqta qandaı da bir ósim bolýy úshin ár áıel keminde ómirge eki bala ákelýi tıis. Statıstıka komıteti keltirgen derekke sensek, ótken jyly halyqtyń tabıǵı ósimi 269 182-ni qurap otyr.
Árıne táýelsizdik jyldarynda elimiz irgesin bekitip, syrtqy jáne ishki saıası ustanymyn qalyptastyryp, ekonomıkasyn jańa deńgeıge kóterdi. Qoǵamdy jańǵyrtýdyń utymdy jolyn taýyp, demografııa salasyndaǵy jaǵymsyz úrdisterdi eńsere aldyq. Endigi másele – halyq sanyn arttyrýdyń basym baǵyttaryn anyqtap alý. Bul rette biz elimizdegi áleýmettik-demografııalyq jaǵdaıdy zerttep júrgen ǵalym, professor Valerııa Kozınanyń «Qazaqstannyń demografııalyq tarıhy» atty eńbegine kóz júgirttik.
«Týýdyń tómen kórsetkishi men ajyrasýdyń kóptigi, jastardyń otbasy qurýǵa qulyqsyzdyǵy – tabıǵı ósimge tosqaýyl bolyp otyr. Sondaı-aq ólim-jitim men túrli ınfeksııalyq aýrýlar da elimizdegi demografııalyq ahýaldyń jaqsarýyna kedergi keltiredi. Áıelder men otbasylardyń reprodýktıvti quqyqtarynyń jetkilikti deńgeıde qamtamasyz etilmeýi, reprodýktıvti áıelderdiń densaýlyǵynyń tómendigi, otbasyn josparlaý ádisteriniń damymaýy, túsikterdiń kóp bolýy, analardyń ólimi, osynyń bári-bári elimizdegi tabıǵı ósimge qolbaılaý bolady. Alaıda ózge elderdiń tájirıbesine kóz júgirtetin bolsaq, mundaı máselelerdi búginniń ózinde sheshýge bolar edi. Sondyqtan memleket pen qoǵam sheshimi tabylatyn naqty máselelerdi qarastyrýy qajet», dep jazady V.Kozına. Ǵalymnyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıda eń aldymen reprodýktıvti azamattardyń quqyǵyn qorǵaıtyn zańnamany kúsheıtip, halyqty, sonyń ishinde jastardy otbasyn qurýǵa yntalandyrǵan jón.
Árıne tabıǵı ósim máselesinde adamı faktordy da eskerýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy. Analardyń kózqarasy asa mańyzdy. Osy oraıda úsh balanyń anasy atanǵan Aıgúl Qumarǵalıqyzyn áńgimege tartqan edik.
– Bireý úshin bala týmaımyz ǵoı. О́mirge balany árkim ózi úshin ákeledi. Bala týdym eken dep bireýge mindetsingiń de kelmeıdi. Sebebi bala – otbasynyń negizgi tiregi. Áıelderi qursaq kótere almaı, ajyrasyp jatqan tanystarym da az emes. Otbasynyń berekesin oılaıtyn árbir áıelzaty balaly bolǵysy keledi. Biraq «sanany turmys bıleıdi», deıdi ǵoı. Naryq zamanynda jumys istep tapqan qarajatty bala baǵyp otyryp taba almaısyń. Sondyqtan memleket tarapynan da qoldaý bolsa deımiz. Sebebi bala bir otbasynyń ǵana emes, memlekettiń de erteńi emes pe? – deıdi úsh balanyń anasy.
Tabıǵı ósimmen qatar, shekara asyp kelgen qandastarymyzdyń sanyn arttyryp ta eldegi demografııalyq jaǵdaıdy jetildirýge bolady. Adamı kapıtaldy arttyrý máselesine qatysty ǵalymdar ustanatyn ekinshi múmkindik – osy.
О́tken ǵasyrda oryn alǵan alapat asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin kezinde halqymyz jer betinen quryp ketýdiń az-aq aldynda qalǵan-tuǵyn. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń zardaby da ońaıǵa soqpaǵany belgili. Tipti elimiz egemendik alǵan jyldary da Qazaqstannyń demografııasy jaqsara qoıǵan joq. Bir ǵana 1991-1995 jyldar aralyǵynda Qazaqstannan 3,5 mıllıon halyq kóship ketipti. Bul týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev bir sózinde «Kezinde táýelsizdik alǵan tusta, 1991-1995 jyldary Qazaqstannan 3,5 mıllıon halyq kóship ketti. Sol kórsetkish boıynsha halyq sany 14 mıllıonǵa deıin túsken. Qazirgi ýaqytta qaıta qalpymyzǵa kelip jatyrmyz. Onyń ishinde 1 mıllıonnan astam qandasymyz syrttan keldi», degen bolatyn. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti eldegi demografııa máselesin «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Joldaýynda da aıtyp, «Halyq sany osy jyldardyń ishinde 18 mıllıonnan asyp, ómir súrý uzaqtyǵy 72,5 jasqa deıin artty. Táýelsizdik alǵan alǵashqy jylda Qazaqstanda halyq sany 14 mıllıonnan aspaıtyn edi», dep oı qozǵady.
Ishki ister mınıstrliginiń Kóshi-qon qyzmeti komıteti keıingi 6 aıda 12 766 tulǵa Qazaqstannyń azamattyǵyn alǵanyn aıtady. Al táýelsizdiktiń 26 jylynda el azamaty atanǵandardyń jalpy sany 1 081 676 adam bolsa, sonyń 957 574-i – qandastarymyz. Sol 957 574-tiń biri atajurtqa at basyn burǵan qandasymyz, 4 balanyń ákesi Jaqsylyq Quraqbaı.
– «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elimde ultan bolaıyn» dep sheshtim. Atamnyń, ákemniń armany osy edi. Mońǵolııada da turmys-jaǵdaıym jaman bolǵan joq. Tórt túlikti tóldetip, jaz-jaılaý, qys-qystaýda mal ósirdik. Sonyń barlyǵyn qıyp, satylǵanyn satyp, Qazaqstanǵa umtyldyq qoı. Alǵashynda azamattyq alý, baspanaly bolý máselesinde kóp qıyndyq kórgenimdi de jasyrmaımyn. Qaǵazbastylyq ta qatty qınady. Sonda da bolsyn qabyldaǵan sheshimime ókingen emespin. Táýba, 4 balany jetkizip otyrmyz, – deıdi qandasymyz.
Qandastarymyzdyń kóptep kelgeni jaqsy-aq. Alaıda ózge memleketterge qonys aýdaryp jatqan otandastarymyz da az emes. Máselen, ótken jyly 45,2 myń azamat ómirin ózge memleketpen sabaqtaǵan bolsa, elge kelgender sany 12,3 myń adamdy qurady. О́kinishtisi sol, kóship ketýshilerdiń sany kóship kelýshilerden anaǵurlym joǵary. Iаǵnı adamı kapıtalymyz 32 myńnan astam azamatqa kemidi degen sóz.
P.S. Qazaqstandaǵy demografııa ǵylymynyń atasy atanǵan ǵalym Maqash Tátimov kezinde «Eger ashtyq bolmaǵanda bizdiń sanymyz qazir 32-35 mıllıonnan asyp, onyń 28-30 mıllıony Qazaqstanda turatyn edi…», dep topshylaǵan edi. Búgingi úrdiske úńilgen endigi ǵalymdar 2050 jylǵa qaraı Qazaqstandaǵy halyq sany 24 mıllıonnan asady dep boljam jasaýda. Ol kúnge de jetermiz. Tek, halyqtyń tabıǵı ósimin yntalandyratyn naqty áleýmettik-demografııalyq baǵyt-baǵdardy jolǵa qoıyp, kóshi-qon máselesinde oryn alatyn túrli kedergilerdi joıa bilsek bolǵany...
