Mask nege Marsqa asyǵady?

Marstyń da mazasyn alamyz-aý

О́nertapqysh Ilon Maskti aıt­qanda qyzyl ǵalamshar qol­sozym jerde turǵandaı kúıge bólenesiz. 2050 jyly Marsty týrıs­tik aımaq etip, qalashyq salýǵa bel býǵan kásipkerdiń izdenisi, jerden bólek tirshilik tanýǵa degen umtylysy qyzyq ta qym-qýyt. Aldaǵy ýaqytta mıllıon adamdy sol jaqqa kóshirmek nıette. Aqshańyz kóp bolsa, qyzyl ǵalamsharda ómir súrem deseńiz erkińiz. Ǵalamat ǵarysh kemelerin ushyryp, ózge planetaǵa kópir salýǵa áre­ket­tengen ınjenerdiń isin qup­tamasqa laj joq. Endi bir­neshe jyldan keıin Marsta adam­dardyń kún keship jatqanyn es­tiseńiz, tańǵalmańyz. Kúnnen Jer­ge qaraǵanda eki ese alys orna­lasqan muzdaı ǵalamsharda kú­neltý ońaıǵa túspesi anyq, bi­raq adamnan aıla artylǵan ba?

Endi buǵan belgili fızık Stıven Hokıngtiń  pikirin qosyp salmaqtasaq. Astrofızık: «Biz­diń planetamyz turaqsyz bolyp keledi. Júz jyldan keıin adamzat ózge ǵalamshardy otar­laıdy», deıdi de, bolashaqta adamzatqa qaýip tóndiretin fak­torlardy ilikke alady. Onyń alǵashqysy – epıdemııa, odan keıin as­teroıdterdiń qu­laýy jáne ha­lyq sanynyń ósýi. Bul úsh boljamnyń úshe­ýi de birtindep oryndalyp jat­qandyqtan, qar­sy shyǵýǵa negiz joqtaı. Fı­zık odan soń ózge ǵalam­shar­lyq­tar­dyń baryna ımandaı se­nedi. Iаkı, bizben qatar parallel tirshilik etip jatqandardy meń­zep otyr. Adamdardyń olar­men jolyǵýyn Kolýmbtyń ún­dis­termen kezdesýimen salys­tyratynyn qaıtesiz? Ras, R.Hen­sonnyń «Uly súz­gi»­ tujy­rymdamasy men S.Hokıng­tiń «Jańa jer» ekspedısııasynyń túpki mánine úńilseńiz, bolashaq jaıynda úzik-úzik oı tastaıdy. Ekeýiniń paıymyn ertegige balap, syrt kóz synshy degen­deı óz prızmamyzǵa salyp qa­raıyqshy. Táýbesin aýzynan tas­tamaǵan ata-babamyz eski sha­rıǵat boıynsha «Dúnıege adam qonaq, shirkin-aı, túnep kóshken» deıtini bar emes pe? Quranda da ólsheýli kúnimizdiń aqyrzamanmen aıaq­talatynyn aıtady ǵoı. Mine, zertteýshilerdiń de teorııasy ata-baba aksıomasynan bas­taý alyp turǵandaı. Árıne, ǵalymdardyń tolǵanysyna se­ný, senbeýińiz óz enshińizde, bi­raq júre qabyldaýǵa taǵy bol­mas.

Derekterge súıenip sóıleı­tin astrofızık Brendon Kar­ter «Álemniń sońy týraly teorema» atty eńbeginde: «Eger bú­gingi kúnniń adamdary adam hronologııasynyń kez­deı­soq ornynda bolsa, biz osy hronologııalyq shkalanyń ortasynda ómir súrip jatyrmyz demeı me? О́rkenıet óz ta­rıhyndaǵy úshinshi burylys núktesine jaqyndaǵan syńaı­ly. Adamzat genetıkalyq teh­nolo­gııa­lardyń kómegimen IQ deńgeıin tez arttyra al­dy. Da­mýshy ıntellekt, óz kezegin­de, aqyldy adamdardyń sanyn ul­ǵaıtty. Túrli tehnologııalar, atom bombalary, demogra­fııa dınamıkasynyń Jerge ákelgen paıdasynan zııany kóp. Osyǵan uqsas taǵy bir mysal. Búginde Qytaı, Ońtústik Koreıa jáne Eýropa elderi qartaıyp bara jatqan memleketter qata­rynda. Bala týý kórsetkishi ja­ǵy­nan tómen. Sábılerge qa­ra­ǵanda uzaq jasaǵan qarııa­lardyń kóptigi baıqalady. Ka­na­dalyq zertteýshiler Brıcher men Ibbıson 30 jyldan soń jer betindegi halyqtyń sany 9 mıl­lıardqa jetip, kúrt qul­dyraıtynyn aıtady. 1970 jyldan beri bolashaq týraly tú­si­­­rilgen fılmniń kóbi «adam sanynyń kóbeıýine baılanysty jer betindegi qor­qynyshty apat­tar» degen sóz­dermen bas­ta­lady. Budan qo­rytyndy shy­ǵarýdyń ózi qor­qynyshty. Ǵalymdardyń pikirin quptaı otyryp, ári qaraı biz beımálim dúnıe álemine sapar sheksek. Ańyzda da astar bar.

Adamdar Sholpannan kelgen be?

Maqalamyzdyń basynda Mars­ty baǵyndyrýymyzǵa az qalǵanyn málimdegen bolatynbyz. Endi Sholpan jaıly syr tarqatsaq. «Adam balasy Jerge áýelde Sholpan planetasynan kóship kelgen» degen pikirdi Amerıkanyń ınjener ǵalymy S.Grınvýd aıtqan. Ol óziniń oıyn bylaı dep tujyrymdap túsindirdi: «Adam balasy Shol­pannan alǵash kóship kelgende Jer tabıǵatynyń jaǵdaıyna úırenise almaǵan. Jer atmosferasy men aýa raıyna adam úlken qıyndyqpen qalyptasty. Taýlardaǵy úńgirlerdi panalady, ań aýlady, úı saldy. Son­dyqtan da adamdy Sholpan planetasynan kóship keldi deýge negiz bar. Meniń oıymsha, adam degen ardaqty atqa ıe bolǵan sanaly tirshilik ıeleri – ózimiz de qandaı da bir joǵary damyǵan órkenıettiń qolynan shyqqan jasandy bıopendemiz».

Endi qarańyz, bir kezderi Shol­pan da Jerdeı jaınap turǵan planeta bolǵan eken. Biraq órkenıeti ábden joǵary­laǵan planeta tabıǵatyn tutas­taı meńgergen el tynysh qala ma? Sholpannyń qyrtysyn qaz­­ǵylap, qazba baılyǵyn iz­de­gen. Sodan bir zamanda Shol­pan qyrtysy qyzynyp, ja­nar­taý ataýly belsendi at­qy­laýǵa kóshken. Sý býǵa aına­l­yp, kók bitken sarǵaıa qýrap, qyrtys beti jarylyp, aptapty shól dalaǵa aınalǵan. Osyny baıqaǵan ǵalymdar planetaaralyq kemeler jasap, jurtty Jerge kóshiredi. Bul ańyzǵa parapar áńgime deseńiz, jerdegi adam sanasyna syımaıtyn qubylystar ótkennen habar beretindeı. Ar­heo­logterdiń áldebir alyp adamdardyń topyraqqa tabany tıgeni týraly zertteýleri shyndyqqa janasady.

S.Grınvýd zertteýshilerdiń nazaryn Egıpettegi ǵalamat pı­ramıdalarǵa aýdarady. «Qan­sha qarabaıyr, tehnıka­syz bol­sa da, Sholpannan kelgen­derdiń sanasynda órkenıetke tán ǵylymnyń negizi saqtaldy. Ol bilim urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp otyrdy. Kele-kele sol Sholpanda bir zamanda ómir súrgen ata-babalarynyń qa­siret­ti kúnderin máńgilik este saq­tap qalý úshin en dalaǵa  bir­neshe pıramıda turǵyzǵan. Pıramıdalardyń aldyndaǵy áıel-ana – sfınks tas beınesi sholpandyqtardyń Jerge qaraı ushyp shyqqan baǵytyna saı qashalyp, eki iri pıramıdanyń qasbetteri kóktemgi kún men tún­niń teńelýi táýligindegi tań mezgilinde shyǵys kókjıekten kóterilgen kúnniń alǵashqy sáýleleri dál túsetindeı etip salynǵan. Jalpy, eskertkishter kesheni Kún júıesiniń shemasy men kóshken kezdegi ǵarysh kemeleriniń Sholpannan Jerge deıingi ushý traektorııalaryn ańǵartady».

Mundaı pikirler ǵalymdar­dyń ǵylymı oı-júıelerine qozǵaý sala bastady. 1973 jy­­­ly Amerıka zańgeri Dj. I.Fılıps­­­tiń usynysymen halyq­aralyq «Ejelgi astronavtar qoǵamy» quryldy. Qo­ǵam qyzmetkerleriniń minde­ti Jerimizge ózge juldyz júıesin­degi tirshilikti planetalardyń birinen órkenıetti adamdardyń kelgen-kelmegenin anyqtaý. Uıym búkilálemdik konferen­sııalar ótkizip, «Ejelgi aspan» dep atalatyn arnaıy jýrnal shyǵarady. Búginde jetken jetis­tikteri kól-kósir. Pas­ha ara­lyndaǵy kóz janarlary as­panǵa qaraǵan júzdegen alyp tas músin ejelgi iri adam­­dardyń urpaǵy ekenimizdi áıdik­tep turǵandaı ma, qalaı ózi?

Búginde ǵalymdar «Jerde ǵana tirshilik bar ma?» degen saýalǵa jaýap izdep jatyr. Bul jumbaqtyń da sheshimi kóp uzamaı tabylatynyna kúmá­nimiz joq. Marstan túsken me­teorıttiń on jyldan keıin qu­­­pııasy ashyldy emes pe? Adam­nyń aqyly bul mejeni de baǵyndyratynyna senim mol. Múmkin, sol arqyly jamaý-jamaý jerimizdi saqtap qalarmyz. Qaltalylardy Qyzyl ǵalam­sharǵa kóshirýdi maqsat tutqan Masktiń qareketine súıinesiń keıde. Elge paıdasy joq baılar solaı qaraı qonys aýdarsa, adamzatty arqalap turǵan Jer-ananyń júgi biraz jeńilder me edi, kim bilsin? Áı, biraq myna túrimizben Marstyń da mazasyn alamyz-aý!..