Qoǵam • 20 Tamyz, 2020

Lıngvıstıkalyq landshaft

88 ret kórsetildi

Ábden jaýyr bolǵan taqyrypty qaıta-qaıta qozǵaı berýden múıiz shyqpas deısiń. Alaıda «jylamaǵan bala» bolmaıyq, múmkin bireý-mireý estip qalar degen dámeden maqurym emespiz.

Jer-jahandaǵy biraz memlekettiń astanalaryna tabanymyz tıipti. Onyń ishinde ózgeniń otary bolǵany da, eshqashan tizesin eshkimge búkpegeni de, táýelsizdikke biz sııaqty sońǵy 30 jyldyń kóleminde qoldary jetkeni de bar eken. Al astana degen jaı qala emes, sol memlekettiń betke ustar myqty nyshany, kelgen meımanǵa ultynyń tarıhy men bet-beınesin tanytatyn sımvoly tárizdi. Ony áýejaıdan túsken soń jol boıyndaǵy kóshelerge kóz tastap-aq ańǵaryp jatasyń.

Bárin tizbelemeı, ózimizden onsha alys emes Beıjiń, Delı, Bakýdy alaıyq­shy. Úndistan aǵylshyndardyń otary bolǵany aıan, alaıda munda tabanymyz tıgen sátten bastap Eski Delıde de, Jańa Delıde de úndi halqynyń ult­tyq rýhy menmundalaıtynyn baıqa­dyq. Al Baký – táýelsizdikti bizben qatar alǵan eldiń astanasy. Biraq Baký kóshe­leri sizdiń qaı eldiń astanasynda júr­genińizdi esh umyttyrmaıdy. Kóshedegi kórneki­liktiń bári, dúkender men meımanhana, meı­ram­hanalardyń attary deısiz be, tegis ázerbaıjan tilinde. Ishine enseńiz, aldy­ńyzdan eldiń ulttyq taǵamy shyǵady.

Delı dańǵyldarynan da, Beıjiń kóshe­­sinen de, óz jazýlaryn, óz tilindegi sózderin kóresiz. Osylardyń qaı-qaısysy da syrttan keletin qonaqtardan kende emes. Týrıster de, bylaıǵy issaparmen júrgender de aǵylyp jatyr. Syrt kózge óz mádenıetin qarapaıym ǵana kórinispen baıqata bilgenine eriksiz rıza bolasyń.

Al bizdiń astanamyzda aınalamyzdy qorshaǵan lıngvıstıkalyq landshaft qandaı? О́zimiz-aq bir kóz júgirteıikshi. Iri oıyn-saýyq, saýda oryndarynyń kóbiniń ataýlary jaqsy-aq. «Han Shatyr», «Saryarqa», «Kerýen», «Álem», «Shapaǵat», «Rahmet», «Keremet», «Dýman» syndy jazýlar tilge jeńil, kórer kózge súıkimdi. Biraq ishine enseńiz, qazaqsha jazýy bar býtık tappaısyz ǵoı. EKSPO ótken aýmaqta «MEGA Silk Way» ortalyǵy bar. Nanasyz ba, nanbaısyz ba, osy atshaptyrym úlken ortalyqtyń ishin qansha aralasam da «Altyn alań» degennen basqa birde-bir qazaq tilinde, qazaq álipbıinde mańdaıshasynda jazýy bar, júrekke jyly tıer dúken tappadym. Latyn árpimen «Barys fan-shop», «Balausa Jewelry», «Kazyna Gold» syndy úsh-tórt aralas tildi jazýdy qanaǵat tutpasańyz, ózgege áýre bolmaı-aq qoıyńyz.

Elordaǵa kelgen adam soqpaı ketpeı­tin, syrt sáýletimen tartyp turatyn «Han Shatyr» saýda ortalyǵynda 182 býtık bar eken. Sonyń ishinde «Bilezik», «Dıdar» degen eki ǵana qazaqsha jazý taptym. Bul – qaladaǵy osyndaı saýda ortalyqtarynyń bárine tán jaǵdaı. Qysqasy, siz táýelsiz Qazaqstannyń astanasynda emes, ózge memlekette júrgendeı bolasyz.

Saýda ortalyqtarynan shyǵyp kóshe aralasańyz, «Ný panaehalı», «Dorogaıa, ıa perezvonıý» degender men óńsheń Eýropaǵa bet burǵan jat tildi ataýlar arasynda «Kóksaraı», «Dala», «Medeý», «Jibek joly», «Qazan», «Jeti qazyna» tárizdi bas-aıaǵy 30-40-qa jeter-jetpes meıramhana, dámhana, dúken qalyń nópirge jutylyp, ózińizdi Qazaq eliniń astanasynda júr degen áserden alystata beredi.

Biz, sirá, ásire eliktegish halyqpyz. Joǵaryda keltirilgen mysaldardan neni ańǵarýǵa bolady? Bılik tarapynan elor­dadaǵy iri ortalyqtarǵa ataý berilgende ulttyq erekshelik kádimgideı eskeriledi eken. Al ishine kirseń, mazmun basqasha. Búgingi zaman – jekemenshiktiki. Býtık ıeleri men meıramhana, dámhana, dúken, meımanhana ataýlynyń báriniń qojaıyny – jeke adamdar, óz ortamyzdan shyqqan kásip ıeleri. Endeshe, nege óz qoly ózderine jetken halyq óz ereksheligin saqtamaıdy? Bakýge baryp ázerbaıjannyń, Delıge baryp úndiniń patrıottyǵyna qashanǵy qyzyǵamyz? Nege bizder ana tilimizdi aldymen ózimiz qurmettep, ózgeni de sanasýǵa úıretpeımiz? Soǵan da Úkimet kináli me? Joq, ar jaǵynda ásire eliktep, aǵylshynsha, ıá orys tilinde jazsam bedeldirek, jurtqa ótimdirek bolady degen jaltaqtyq pen óz qaǵynan jerýshilik bar. Muny moıyndaý kerek, áıtpese bizdi qorshaǵan lıngvıstıkalyq landshaft ózgermek emes!

 

Sońǵy jańalyqtar

Qıly-qıly taǵdyrlar

Tarıh • Keshe

Tozaqtan ótse de túńilmegen

Rýhanııat • Keshe

Radıst qazaq qyzdary

Tarıh • Keshe

Qarsy barlaýshylar qaharmandyǵy

Rýhanııat • Keshe

Maıdangerdiń ónegeli joly

Rýhanııat • Keshe

Turlaýy qıyn taǵdyrlar

Tarıh • Keshe

Bar úmitimiz Almat Kebisbaevta

Sport • 08 Mamyr, 2021

Bir shańyraqtan – úsh maıdanger

Rýhanııat • 08 Mamyr, 2021

Jetpis jeti jyldan keıin kelgen marapat

Aımaqtar • 08 Mamyr, 2021

Taraz qalasynda 20 soǵys ardageri bar

Aımaqtar • 08 Mamyr, 2021

Qazaqstannyń 7 óńiri «qyzyl aımaqta» tur

Koronavırýs • 08 Mamyr, 2021

Qazaq degenimiz – Baýyrjan...

Rýhanııat • 08 Mamyr, 2021

505-shi túrmeniń tutqyndary

Tarıh • 08 Mamyr, 2021

Áskerı ınjenerler ustahanasy

Oqıǵa • 07 Mamyr, 2021

Boryshymdy abyroımen ótesem deımin

Rýhanııat • 07 Mamyr, 2021

Ardagerler azaıyp bara jatyr...

Qazaqstan • 07 Mamyr, 2021

Uqsas jańalyqtar