Kóleńkede qalǵan qosymsha bilim

Fın oqýshylary jylyna 20 kitap oqýǵa mindetti

Bilim berýdegi kóshbasshy memleket­ter­diń biri Fınlıandııa qosymsha bilim berýge erekshe mán beredi. Bul týraly fın elindegi «Finno-Ugric point oy» oqý or­ta­lyǵynyń dırektory Edýard Ha­kımov: «Fınlıandııada qosymsha bilim balalar túgili eresekter arasynda da úlken suranysqa ıe. Bul elde barlyq bala belgili bir úıirmeler men seksııalarǵa qatysady, al eresekterdiń úshten bir bóligi «Qoǵamdyq ýnıversıtet» bilim berý kýrs­tarynan ótedi. Mek­tep baǵdarlamasyna qosymsha bilim berý­diń az bóligi engizilgen. Oqýshylar mek­tep muǵalimderi usynatyn birneshe baǵyt­taǵy (sport, óner, mýzyka, ádebıet) kýrs­tardyń úsheýin bir jyl ishinde oqýǵa tań­daıdy. Bir qyzyǵy, balalardyń qyzyǵý­shylyǵyn eskerip, ózenge baryp balyq aýlaýdy úıretý sekildi hob­bı-kýrstaryn da uıymdastyrady. Sol tańdaǵan kýrsynyń bárin bala bir jyl ishinde bitirýi kerek. Negizinen Fınlıan­dııada qosymsha bilim berýdiń basym bóligi mektep baǵdarlamasynan tys. Mek­tepten tys úıirmelerge ata-analar aqsha tóleıdi. Biraq talantty, daryndy ba­la­larǵa sporttyq klýbtar men arnaıy qor­lar tólep beredi», deıdi.

Halyqaralyq sarapshynyń aıtýynsha, fın mektepterinde mindetti baǵdar­la­­madan bólek oqýshylarǵa óz betin­she ki­tap oqýdy da mindetteıdi eken. Ár oqý­shy­da mek­tep kitaphanasynan nemese or­ta­lyq ki­tap­hanadan óz deńgeıine saı kitap alyp, oqyǵanynan túıgenin jazyp oty­ra­tyn «Jetistikter kúndeligi» bo­la­­dy. Fın oqýshylary jarty jylda 10 ki­­tap oqýy tıis. Jaýapty muǵalimder «Je­tis­­tik­ter kúndeligin» aıyna bir ret tek­se­redi, jarty jylda 10 nemese odan da kóp kitap oqyǵan oqýshy jartyjyldyq oqý qo­ry­tyndysynda marapattalady. Eli­­mi­z­de mektep oqýshylary ádette baǵ­dar­­la­ma­daǵy pánderdi jaqsy oqyp bitir­geni úshin gramota alyp jatady, al fın mek­­tep­­teri oqýshylaryn óz betinshe izden­geni úshin yn­ta­landyrady. Bálkim oqýd­a­ǵy tár­­bıe degen osy jerden bastalatyn shyǵar...

Negizgi bilim men qosymsha bilimde baılanys bolýy kerek

Iá, sonymen fındik oqytý júıe­sindegi qosymsha bilimniń ózinde baǵalaý bar. Al biz baǵa qoıýdy, baǵalaýdy asa qajet etpeıtin júıege bet alyp kele­miz. Biraq qosymsha bilim berýdi damytý tek baǵalaýǵa kelip tirele me? Shal­ǵaıdaǵy oqý oshaǵynda teatr stýdııasyn ashyp, 8 jyldan beri ju­my­syn júıeli júrgizip kele jatqan Qos­tanaı oblysyndaǵy muǵalim Olga Zaporojaný mektepterdegi úıirme sabaq­­tarynyń nátıjeli bolýy synyp jetek­shilerine jáne olarmen qosymsha bilim beretin mamannyń birlese jumys isteýine baılanysty ekenin aıtady.

«Búginde qoǵam ári bizdiń damýshy memleket pedagogterden áleýmettik jaǵynan belsendi, shyǵarmashyl, óz betinshe áreket ete alatyn, qazirgi zaman talap­taryna ıkemdelgen tulǵa tár­bıeleýdi talap etedi. Negizi mektep­tegi úıirmelerde sabaq bere­tin pedagog­ter oqýshylarynyń synyp jetek­shisimen tyǵyz baılanys­­ta bolýy kerek. Máselen, qazaq tilin bilýdiń qoǵamda mańyzy artqanyn eskerip, orys etnosynyń ókilderi kóp turatyn Fedorov aýdanynyń Keńaral aýylyn­daǵy orta mekteptiń qazaq synyby men teatr stýdııasy arasynda áriptestik ornattyq. Bastaýysh synyp muǵalimi Azııa Kemelbekovamen birlesken jumystyń nátıjesinde uly Abaıdyń 175 jyldyǵyna arnalǵan vıdeorolıkter daıyndadyq. Balalardyń ónerin kópshilikke tarattyq, ıaǵnı teatr stýdııasynyń oqýshylary oqyǵan óleń­derdi mekteptiń saıtyna, áleýmettik jelidegi resmı paraqshalaryna saldyq. Osydan soń qazaq synybynyń balalary teatrymyzǵa kóptep tartyla bas­tady. Biz endi qazaqsha da, oryssha, aǵylshynsha da qoıylymdar qoıa alamyz», deıdi aýylda bolsa da birneshe dúrkin oblystyq, respýblıkalyq, sonyń ishinde balalar men jasóspirimder arasyndaǵy halyqaralyq «Tańǵy shuǵyla» baıqaýynda Gran-prı júldesin ıelengen teatr stýdııasynyń jetekshisi.

Qulaǵaly turǵan «Tárbıe ortalyǵy»

Rasymen, mekteptegi bala tárbıesinde synyp jetekshisiniń róli zor. Ol – oqý­shy­nyń mekteptegi ata-anasyndaı tulǵa. Biraq mardymsyz ústemeaqyny qolaı kórmeı, synyp jetekshiliginiń jaýap­ty jumysynan qashatyndar nemese jaýap­kershilikke nemquraıly qaraı­tyndar jeterlik. Sondyqtan qosymsha bilim berýmen aınalysatyn qoǵamdyq meke­melerdiń, naqtyraq aıtqanda Oqýshy­lar saraıynyń jumysyn jetildirgen jón sekildi. Bul oıdy aldaǵy jańa oqý jylynan bastap qosymsha synyp saǵaty retinde oqytylatyn ekologııanyń jaı-japsyryn talqylaýda ekonomıka ǵyly­mynyń kandıdaty, professor Jaq­sybek Qulekeev aıtqan edi. Ol elimiz­degi qosymsha bilim berý deńgeıiniń tómen ekenin synaı kele: «Batystaǵy qosymsha bilim berýmen aınalysatyn oqýshylar saraıyna barsańyz, ta­bal­dyryqtan bastap tanymyńyz ke­ńeıe­di. Sizdi jasyl jelek, akvarıým, tabı­ǵat­tyń túrli baılyqtary, ónerli balalardyń jumystary qarsy alady. Al elimizdegi oqýshylar saraılaryna kire qalsańyz, qańyrap bos turady. Nege sondaı mekemeler men oryndardyń qabyr­ǵalaryna deıin tálim-tárbıe bere­tin dúnıelermen, balalardyń qoly­nan shyqqan eńbekterimen, óz ónim­derimen árlemeske?» dedi.

Ǵalymnyń sózinde jan bar, óıtkeni qosymsha bilim berýmen aınalysatyn Oqýshylar saraıynyń tıimsiz qyzmetine ata-analar jıi shaǵymdanady. Oqýshylar saraıy ádette oblys ortalyqtarynda bolady. Al aýdandarda bul joq. Biraq Qyzylorda oblysynyń Jańaqorǵan aýdanynda qosymsha bilim berýdi nátıjeli iske asyryp otyrǵan Tárbıe ortalyǵy bar.

Atalǵan Tárbıe ortalyǵynyń dırektory Álimjan Erjanov: «Búginginiń balalary tehnıkaǵa, qurastyrýǵa qumar. Osy suranystyń negizinde Nur Otan partııasynyń aýdandyq fılıaly bizge robottehnıka kabınetin jasaqtap berdi. Oǵan oqýshylar tegin keledi. Kópbalaly otbasylardyń balalary da bizdiń kýrstarymyzǵa aqysyz qatysa alady. Budan bólek mektepke qatynap oqı almaıtyn erekshe qajettiligi bar 3-4 balany ortalyǵymyzda qyzyǵýshylyqtaryna qaraı tegin oqytyp júrmiz. Al qalǵan balalar ár kýrsqa aıyna nebári 100 teńge tóleıdi. Ortalyǵymyzdaǵy bas-aıaǵy 21 úıirmege jylyna 700-ge jýyq bala qatysady. Solardyń jartysynan kóbi tóleıtin bolar-bolmas qarajatqa ǵımaraty nashar ortalyǵymyzdyń kem-ketigin túzeımiz. Qolóner úıirmelerine qajetti qural-jabdyqtardy birdeńe qy­lyp taýyp júrmiz. Aǵash jonýǵa arnal­ǵan stanoktardy, tigin mashınalaryn alǵymyz keledi. Oǵan múmkindik bol­maı jatyr, qoldaý joq. Shynynda biz­diki – joqtan bar jasaý ǵana. Áıtpese orta­ly­ǵymyzdyń ǵımaraty sanıtarlyq talapqa múlde saı emes. Balalardy tartatyn, kóz­­diń jaýyn alatyn jumystaryn jar­qy­ra­t­yp ilip qoıýǵa da bolady, biraq qu­la­ıyn dep turǵan qabyrǵany sylaý­dyń, ıá árleýdiń máni bar ma?», dep qynjyldy.

Mamannyń sózine qaraǵanda, aýdan ákimdigi de, bilim bólimi de bul jaǵdaı­dan habardar. Biraq 2-3 jyldan beri úzdiksiz kóterilip kele jatqan másele áli kúnge deıin sheshimin tappaı keledi.

Álde jaqynda ótken Tamyz konferen­sııasyndaǵy Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovtyń sózinen úmit kútemiz be? Onda ol «Balalardyń tek 30,7 paıyzy ǵana qosymsha bilimmen qamtylǵan. Buǵan qosa balalardyń jaǵ­daıyna qatysty IýNISEF-tiń sarap­tamasynda óńirler arasyndaǵy teń­sizdik deńgeıine baılanysty tabysy kún­kóris deńgeıinen tómen otbasydan shyq­­qan balalardyń qosymsha bilim­ge qoly jetpeıtindigi aıtylǵan. Bul máse­leni Qazaqstannyń Bala quqyq­tary jónindegi ýákil de kóterip júr. Qosym­sha bilim berýde jan basyna qarjy­lan­dyrýdyń zańnamalyq turǵyda bekitilýin qamtamasyz etýdi jáne naqty tetikter ázirleýdi tapsyramyn», degen edi.

Qosymsha bilimniń kúshi

Bıyl stýdent atanǵan Azamat Dúısem­baıdyń mektep qabyrǵasynda alǵan qosymsha bilimi keıin «Avtomat­tandyrý jáne basqarý» mamandyǵyn tańdaýyna jáne grant utyp alýyna septigin tıgizdi. Ol oqýshy kezinde úıiniń aınalasyndaǵy qoqys konteıneriniń tolyp, tipti qoqys qaldyqtarynyń aına­lasynda shashylyp jatatynyn kóretin. Sonda «osyndaı jáshikterdiń tolǵany týraly arnaıy qyzmetke belgi berip turatyn múmkindigi bolsa ǵoı» dep oılady. Osy oıyn mek­teptegi robottehnıka úıirmesinde iske asyryp, nátıjesinde qoqystardy ózi jı­nap, ózdiginen jáshikke salatyn avtomatty qoqys konteınerin oılap tapty. Aqtaý qalasyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan «Bilim-ınnovasııa» lıseıinde oqyǵan Azamat osy jobasyn álemniń ár qıyrynan jas ǵalymdar men jasóspirim ónertapqyshtar úzdik jumystaryn joldaıtyn AQSh-taǵy «Google science fair» baıqaýyna usynǵan.

«Avtomatty qoqys konteıneri týraly ıdeıamdy iske asyryp, joba retinde damytýǵa synyptas dosym Meıirlan Súıirhanov kómektesti. Ekeýmiz «Green ecology-Smart system» dep ataǵan jobamyzdy baıqaýǵa óz betimizshe ázirlep jibergenimizben, júlde almadyq. Biraq biz buǵan moıymaımyz. О́ıtkeni bul bizge eń bastysy álemdi jaqsy jaǵyna ózgerte alýǵa, aınalamyzǵa izgilik syılaýǵa múm­kindigimizdiń bar ekenin kórsetti. Biz jobany tolyǵymen aǵylshyn tilinde jazyp shyqtyq. Osynyń nátıjesinde álemdegi kez kelgen ǵalymmen ǵylym tilinde, teń d­á­r­e­­jede tildesetindeı, aǵylshyn tili­­­miz­di jetildirip aldyq. Bárinen de ma­ńyz­­­­­dysy, men óz betimshe izdep alǵan ili­mim men qosymsha bilimim arqyly oqýǵa tús­­tim. Endi osy jolda maman bolyp, jo­bam­­dy aıaǵyna deıin jetkizýge jumys isteı­­min», dep ke­ıipkerimiz beldi bekem býyp otyr.

Qosymsha bilimniń kúshi balaǵa tipti ómirde ózin tabýǵa kómektesýi múmkin. Azamattikindeı arnaýly oqý oshaq­tarynda bolmasa, qarapaıym mektep­terdegi baǵdarlamalyq bilimniń kóleń­kesinde qalǵan qosymsha bilimniń kóńil kónshitpeıtini ras. Al kadr tapshy­lyǵy­nyń kesirinen «Bıologııa pániniń muǵalimi» mamandyǵyn bitirgen pedagog fızıkadan sabaq berip júrgende aýyl oqýshylarynyń qosymsha bilimi týraly sóz qozǵaýdyń ózi qıyn...