Bul qujat – qazaq halqynyń quqyqtyq tarıhynan syr shertetin jáne dástúrler sabaqtastyǵy men tarıhı sanany qalyptastyrýmen qatar, halyqtyń mádenı murasy, ulttyq biregeılikti ornatýdyń irgetasy ispettes eńbek. Onyń jasampaz kúshi kópultty jáne kópkonfessııaly qoǵamnyń beıbitshiligin saqtaýǵa, memlekettiń damý jolyn anyqtaýǵa múmkindik beredi, – deıdi sharany uıymdastyrýshylar.
– Búginde barsha álemdegi saıasatkerler men tarıhshylardy, jýrnalıster men zertteýshilerdi Qazaqstan qalaısha synaqtar men ultaralyq kıkiljińderdi boldyrmaı sátti reformalardy júzege asyryp, jalpyulttyq ıdeologııanyń negizin saldy degen suraq qyzyqtyrady. Buǵan Elbasynyń tikeleı qatysýymen jáne halyqtyń qoldaýymen jasaqtalǵan bizdiń Konstıtýsııa jaýap beredi. Búgin Nursultan Nazarbaev azamattarymyzdyń múddeleri men memleketimizdiń egemendigin qorǵaı aldy dep senimdilikpen aıta alamyz. Bul kisi kásibı daǵdylarymen qatar joǵary adamgershilik qasıetterge ıe. Sondyqtan Qazaqstan azamattary ony qurmetteıdi, jaqsy kóredi, álem kóshbasshylary onyń pikirimen sanasady. 1995 jyly 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Ata Zańy elimizdiń táýelsizdigin dáıekteıtin aıǵaqqa aınaldy, – dedi atalǵan sharanyń mańyzy jaıly aıtqan Elbasy kitaphanasynyń dırektory, saıası ǵylymdardyń doktory, professor Ámirhan Rahymjanov.
Konstıtýsııa kúni qarsańynda ótkizilgen vırtýaldy kórme bıler soty súıengen dástúrli qazaq qoǵamynyń tarıhyn tereń uǵynýyna múmkindik berdi. Kórmeden sonymen birge, quqyq pen etıkany biriktire otyryp, qazaq halqynyń quqyqtyq mádenıetin qalyptastyrýda sheshýshi ról atqarǵan baıyrǵy ıdeıalyq baǵyttardy ańǵarýǵa bolady. Osy oraıda akademık-zańger S.Zımanov aıtqandaı, «qazaqtyń bıler soty – tarıhı mańyzy bar quqyqtyq júıeler áleminde erekshe oryn alýǵa laıyqty biregeı sot júıesi» ekeni áıgilenip turǵandaı.
Handar men batyrlar esimderimen qatar halyq jadynda saqtalǵan Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı jáne basqa da bıler esimderi men qyzmeti Qazaq handyǵynyń memlekettik saıasatyna, árbir azamattyń taǵdyryna áser etkeni kezdeısoq emes. Birneshe ǵasyrlar boıy bıler soty halyq arasynda ádilettilikti qorǵaıtyn tolyqqandy quqyqtyq júıe boldy.
Biraq HIH ǵasyrda bıler soty ınstıtýtyn qaıta qurý jáne birtindep taratý prosesi bastalady. Atap aıtqanda, 1854 jyly patsha ókimeti sot reformasyn júrgizip, dástúrli sot isiniń ǵasyrlyq tájirıbesin túbegeıli ózgertti. Is júzinde halyq adal, beıtarap sot quqyǵynan aıyrylyp, bıýrokratııa men paraqorlyqqa tap boldy. Shoqan Ýálıhanov sot reformasynyń saldaryn durys boljap, jaǵdaıǵa qatty alańdaǵan alǵashqy tulǵa. Osy oraıda ol máseleni jan-jaqty zerttep, statıstıkalyq málimetter men qoǵamdyq-saıası pikirge negizdelgen «Sot reformasy týraly jazbasyn» jazyp shyqty. Ýálıhanov óz eńbeginde bıler sotynyń basty artyqshylyǵy jasandylyq pen kez kelgen resmı tártiptiń bolmaýynda ekenin anyq jazady. Onyń aıtýynsha, bılerdiń aqyl-parasaty, abyroıy sot ádildiginiń kepili ispettes.
