Shala týǵan bala

Ol qandaı kútimdi qajet etedi?

Otyz jyldan beri men náresteler patologııasy jáne shala týǵan balalardy kútý bólimshesinde jumys isteımin. Osy kezeńde bir jas anamen bolǵan oqıǵa meniń esimde saqtalyp qaldy. Ol júktiliktiń 27 aptasynda 980 gramm salmaǵy bar náresteni dúnıege ákeldi. Bizge áriptesterimmen birge osynaý judyryqtaı ǵana bóbekti kútip jetildirýge týra keldi. Alǵashynda ony qolǵa alý da qorqynyshty bolatyn. Sábı alaqanǵa ǵana syıyp ketetin. Keıin salmaǵy 2 kılogramm bolyp, ana sútimen qorektene alatyn jaǵdaıǵa jetkende náreste aýrýhanadan shyqty. Búginde ol balanyń jasy 9-da, ekinshi synypta oqıdy. Bul sııaqty ómirge ýaqytynan erte kelip, dárigerlik kútimniń arqasynda jetilip ketken búldirshinder az emes.

Shala týǵan balalar – bul medısınalyq jáne áleýmettik problema. О́kinishke qaraı, jyl ótken saıyn olardyń sany azaıar emes.

Ol qandaı kútimdi qajet etedi?

Otyz jyldan beri men náresteler patologııasy jáne shala týǵan balalardy kútý bólimshesinde jumys isteımin. Osy kezeńde bir jas anamen bolǵan oqıǵa meniń esimde saqtalyp qaldy. Ol júktiliktiń 27 aptasynda 980 gramm salmaǵy bar náresteni dúnıege ákeldi. Bizge áriptesterimmen birge osynaý judyryqtaı ǵana bóbekti kútip jetildirýge týra keldi. Alǵashynda ony qolǵa alý da qorqynyshty bolatyn. Sábı alaqanǵa ǵana syıyp ketetin. Keıin salmaǵy 2 kılogramm bolyp, ana sútimen qorektene alatyn jaǵdaıǵa jetkende náreste aýrýhanadan shyqty. Búginde ol balanyń jasy 9-da, ekinshi synypta oqıdy. Bul sııaqty ómirge ýaqytynan erte kelip, dárigerlik kútimniń arqasynda jetilip ketken búldirshinder az emes.

Shala týǵan balalar – bul medısınalyq jáne áleýmettik problema. О́kinishke qaraı, jyl ótken saıyn olardyń sany azaıar emes. Onyń syrtynda járdemshi reprodýktıvti tehnologııalardy belsendi engizýge baılanysty buǵan deıin bala kótermeı kelgen áıelder de ana bolý baqytyna qol jetkizýde. Deneden tys uryqtandyrý sııaqty tehnologııalar akýsher-gınekologtar men pedıatr-neonatologtar úshin tyń jumys bolyp tabylady. Deı tursaq ta, merziminen buryn bosanýshylar sany ósip keledi, demek, dárigerlerdiń kómegine muqtaj bóbekter qatary da kóbeıe túsýde. Sondyqtan da men osy maqalany shala týǵan búldirshinder máselesine arnamaqpyn. О́ıtkeni, biz olar týraly óte az bilemiz, olaı bolsa ondaı sábılerdi kútip jetildirý ata-analar úshin de eleýli qıyndyqtar týǵyzady.

Shala balalar nelikten dúnıege keledi? Árıne, oǵan birde-bir dáriger 100 paıyz dáldikpen jaýap bere almaıdy. О́ıtkeni, onyń sebepteri kóp. Degenmen, merziminen buryn bosanýǵa túrtki bolatyn eń negizgi degen sebepterdi atap kórsetýge bolady. Eń negizgileriniń biri syrtqy faktorlarǵa, ásirese, bolashaq ana jumysynyń hımııalyq, zııandy óndiriske qatystylyǵyna baılanysty oryn alady. Uzaq ýaqyt tiginen-tik turý, uzaq júris nemese bir qalypta otyrý óte zııandy. Áıeldiń ishki jaǵdaıy da, onyń óz júktiligine kózqarasy shekten tys úreılený, stress, tolqý, balanyń týýyn qalamaý nemese kúıeýiniń bolmaýy táýekeldi eselendire túsedi. Sondyqtan, bolashaq ana búkil alańdaýshylyqtar men úreılerdi ysyryp qoıyp, sabyrlylyqpen náreste týraly ǵana oılaýy tıis.

О́kinishke qaraı, búginde áıel­­der arasynda temeki shegý «mo­­daǵa» aınaldy. Ol júktilik ke­zinde náreste densaýlyǵyna teris áser etedi. Eger siz júkti bol­ǵanǵa deıin temeki shegip, biraq bala bitkennen keıin nemese júk­tilik týraly bilgennen keıin temekini tastaıtyn bolsańyz, qıyn­dyqpen bosaný táýekeli eki ese kemıdi. Eger siz júkti bola tu­ryp temekini tastamasańyz, náres­teńizdiń shala týý, ásirese, 30 aptadan erte týyp qalý qaýpi bar. Ákeniń temeki shegýi de qolaısyzdyqtar týǵyzady, biraq ana úshin onsha qaýipti emes, bar bolǵany ol ananyń neme­se bóbektiń qasynda shylym shek­peýi kerek. Alkogol qol­daný, tipti, ol kúshti emes ishim­dikter bolǵannyń ózinde dál sondaı zııandy zardaptarǵa soq­ty­rady.

Bolashaq ananyń jasy da merziminen buryn bosaný qaýpin kúsheıtedi. Eger ol tym jas (15-18 jasta) nemese kerisinshe 35-40 jastan asqan bolsa, gormonaldy teńsizdik saldarynan merziminen buryn týý táýekeli arta túsedi. Jynystyq aýrýlardyń da ózindik saldarlary kúshti. Sonymen birge, bolashaq ananyń dıetasy, ásirese, eger júkti bolǵanǵa deıin ol ashyǵý tásilin qoldanyp, aryqtaýmen aınalyssa, ol da aıryqsha nazar aýdarýǵa turarlyq. Mundaı áıelderde gormonaldyq qyzmet zardap shegip, az salmaqpen kúrt aryqtaý da kóbine-kóp merziminen buryn bosaný táýekeliniń faktoryna aınalyp jatady.

Onyń syrtynda, eger ananyń júregi, búıregi nemese ókpesi aýyrsa, ásirese, olar jıi asqynyp tursa ol mindetti túrde bóbekke áser etedi. Sondyqtan ondaı áıelderge júktilikti aldyn ala josparlaý jáne onyń aldynda óz aýrýlaryn muqııat emdetý jóninde keńes beriledi. Júktilik kezinde ota jasatý men jaraqat alý, toksıkoz da qaýipti. Onyń syrtynda deneden tys uryqtandyrýdan keıin nemese egiz, úshemge júkti bolǵan jaǵdaıda merziminen buryn bosaný jıi oryn alyp turady.

Endi biz merziminen buryn bosanýdyń qalaı paıda bolatynyn bilemiz, sondyqtan júkti áıelge, ásirese, eger joǵaryda atal­ǵan táýekel faktorlarynyń bir-ekeýi bolǵan jaǵdaıda aký­sher-gınekologtyń muqııat baqy­laýy qajet ekeni túsinikti bola túsedi. Dárigerde merziminen bu­ryn bosaný táýekelderine baǵa beretin arnaıy tablısa bar, ol boıynsha dáriger sizdiń den­saýlyǵyńyzdyń barlyq qyr­laryna baǵa bere otyryp, táýe­keldi eseptep shyǵarady jáne baldar somasyn jazyp otyrady. Táýekel faktorlary baldarda kórinis taýyp, olardyń mánine sáıkes rettilikpen ornalasady.

Jıyntyq baǵalaý barysynda merziminen buryn bosanýdyń bastalýy týraly qorytyndy jasalýy múmkin. Máselen, eger baldar somasy 11 nemese odan kóp bolsa, balanyń shala týý táýekeli óte joǵary. 6-9 ball – birqalypty táýekeldi, al 6 balǵa deıingi kórsetkish tómengi táýekeldi bildiredi. Osylaısha bosaný aldyndaǵy patronajdy júzege asyrý barysynda balanyń shala týý múmkindigin boljap, onyń aldyn alý jóninen keńester berýge bolady.

Osylardy basshylyqqa ala otyryp, dáriger ana úshin baqylaý baǵdarlamasyn jasaıdy, bálkim, júktiliktiń shıelenisti damýy merziminde stasıonarǵa jatqyzyp nemese aýrýhanalyq paraqshamen úıinde qaldyrýy múmkin.

Eń bastysy, merziminen bu­ryn bosaný jaǵdaıynda ózińdi óziń kinálaýdyń reti joq, ol ta­bıǵatqa jáne jaǵdaıdyń beta­lysyna baılanysty oryn alady. Ana úshin eń negizgi kere­­gi – siz­diń náresteńizge qajet kó­mek­ti, mahabbat pen qamqor­lyq­ty shynaıy turǵyda kórsete bilý.

Jańa týǵan náreste, eger ol shala týǵan bolsa, kútim jasaýda, alǵashqy kómek kórse­tý men em-dom jasaý da erekshe bilimderdi talap etedi. Son­d­yq­tan, mundaı bóbektermen aıryqsha dárigerler – reanımatologııa salasynda daıyndyǵy bar neonatolog dárigerler aına­­­lysady. Onyń syrtynda je­til­meı týǵan balalar aı­ryq­sha jaǵdaılarda kútimge aly­nady – ol úshin álemniń búkil elde­rinde mamandandyrylǵan perınataldyq ortalyqtar jumys isteıdi. Olar eń kishkene jáne álsiz nárestelerdi kútý­ge jaǵdaı jasaıtyn arnaıy apparattarmen jáne dári-dár­mektermen jabdyqtalǵan. Sońǵy máli­metter boıynsha, Germanııada júktiliktiń 25 aptasynda týyp qalǵan, salmaǵy 250 gramm ǵana bolatyn bóbekti aman saqtap qalýdyń sáti túsken. Reseıde búginde 500-700 gramm salmaqtaǵy nárestelerdi tabys­ty túrde ósirip, jetildirýde.

Jetilmeı týǵan balanyń naqty jaǵdaıyn anyqtaý erte beıimdeý boljamyn jasaý úshin asa mańyzdy, ıaǵnı bóbek ózin qalaı sezinedi, qan­daı asqynýlardyń oryn alýy múmkin jáne ony qalaı kútý kerek, qandaı dárilerdi qol­dan­ǵan tıimdi, mine, osylardy bilý úlken ról atqarady. Ba­la­nyń jetilý dárejesin anyqtaý úshin Bellardtyń, Dý­bovıchtiń jáne basqalardyń shkalasyn paıdalanýǵa bolady. Bul shkalalardyń ár­qaı­sysy júktiliktiń belgili bir jas merziminde ǵana kez­de­se­tin jetilmeýshiliktiń mor­fo­lo­gııa­lyq, ıaǵnı ishki jáne fýnk­sııa­lyq belgilerin aıqyn­daıdy.

Merziminen buryn bosanyp qalǵan analar ol úshin ózderin kinálamaýy tıis. О́ıtkeni, ahýaldyń keıde bizderden góri kúshtirek bolatyny belgili, onyń ústine kinálaý sezimi ómir shyndyǵyna obektıvti qaraýǵa kedergi keltiredi. Al ananyń jınaqy ári salqynqandy bolýy bóbek úshin óte qajet. Eger náresteniń jaǵdaıy múmkindik berse, ananyń ony kútip jetildirýge belsendi qatysýyna bolady. Sol arqyly ana sábıge tynyshtyqtyń, súıispenshilik pen bári jaqsy bolady degen senimdiliktiń flıýıdin bere alady. О́ıtkeni, balalardyń qubylystardy sezip jatatyny jáne bizdiń kóńil-kúıimizdiń olarǵa áser etetini belgili. Birinshi kúnder eń aýyr kúnder bolyp sanalady. Bul kúnderi ana ózine bekem bolýy tıis, óıtkeni, dárigerler onyń sábıiniń ósip-jetilýi úshin qoldan kelgenniń bárin jasaıdy.

Mundaı jaǵdaıda jas bosan­ǵan anaǵa onyń jaqyn­darynyń – bó­bektiń ákesi men ózge de týǵan-týys­tarynyń qoldaýy óte qajet. Mer­ziminen erte tý­­ǵan sábı úshin ana súti emdik fak­torlardyń biri bo­lyp tabylaty­nyn da esten shy­­­ǵar­­­maý qajet. Sondyqtan náres­teniń ana sútin emýge qaýqary kel­gen sát­ten bas­tap ony mundaı múm­­­­kin­dikten aıyrmaýǵa tyrysqan jón.

Botagóz ISMAǴULOVA,

Astana qalasyndaǵy №2 perınataldyq ortalyǵy náresteler patologııasy jáne shala týǵan balalardy kútý bólimshesiniń meńgerýshisi, Densaýlyq saqtaý úzdigi.