Rýhanııat • 04 Qyrkúıek, 2020

О́negeli ómir

603 ret kórsetildi

«Taý alystaǵan saıyn bıikteıdi» deıdi dana halqymyz. Osy bir oımaqtaı oı Izbasar Baltaǵululy dúnıeden ozǵanda sanamda salmaqtana túskendeı. Saǵynyshqa toly sátter janǵa maza bersin be? Baltaǵul aǵamyzdy kózimiz kórdi, dámdes te boldyq. Tókpe aqynǵa tán eldik minezi bar edi. Únemi ózinen góri ózgege bolsyn, jaqsyda bar bolsa elde bolǵany degen paıymda júretin. Elim deıtin er-azamatymyzdyń qatary kóbeıgen saıyn qazaqtyń qara shańyraǵy bıiktep, irgesi nyǵaıa beredi. Tileýim de, tilegim de osy altyn dińgekti oıdan óris alady. «Taý alystaǵan saıyn bıikteıdi» deıdi dana halqymyz. Osy bir oımaqtaı oı Izbasar Baltaǵululy dúnıeden ozǵanda sanamda salmaqtana túskendeı. Saǵynyshqa toly sátter janǵa maza bersin be? Baltaǵul aǵamyzdy kózimiz kórdi, dámdes te boldyq. Tókpe aqynǵa tán eldik minezi bar edi. Únemi ózinen góri ózgege bolsyn, jaqsyda bar bolsa elde bolǵany degen paıymda júretin. Elim deıtin er-azamatymyzdyń qatary kóbeıgen saıyn qazaqtyń qara shańyraǵy bıiktep, irgesi nyǵaıa beredi. Tileýim de, tilegim de osy altyn dińgekti oıdan óris alady.

Qarapaıym halyq qashanda aqynǵa jaqyn bolyp keledi emes pe. Aǵanyń ákesi Baltaǵul atamyz qyzmet atqarǵan jyldary qolynan kelgenshe kópshilikke jaqsylyq jasaýǵa tyrysty. Kónekóz qarııalar, olardyń urpaqtary aqynnyń jaqsy isterin kúni búginge deıin shynaıy alǵys sezimmen eske alyp otyrady. Atamyzdyń eldi birlikke, erlikke, eńbekke, oqýǵa shaqyrǵan óleńderi, tarıhtan maǵlumattar beretin dastandary jastardy tárbıeleıtin qural esebinde qundy. Anasy Marııa Medeliqyzy Bal­taǵul atamyzdaı tulǵaǵa laıyqty jar bolǵan kisi. Qazaq áıelderine tán qasıetterdiń bári ón boıy­n­a­n tabylatyn óte kórikti, aqyldy jan edi. Osyndaı otbasynda dúnıege kelgen Izaǵa ata-anasyn eske alǵanda: «Ákemniń meniń aldymda kórgen barlyq balalary qaıtys bolyp ketken. Keıingi kórgen birinshi uly men bolǵandyqtan aýyldaǵy bar ıgi jaqsyny shaqyryp, qudaıy tamaq beripti. Qudaıǵa qulshylyq jasap, «endi osy balamdy aman qyla gór, meniń izimdi eń bolmasa osy basatyn bolsyn dep atymdy Izbasar qoıypty. Ákemniń jalǵyz uly bolsam da erkeletip ósirgen joq. Bilimdi ıgerip, ónerdi meńgerýimdi qadaǵalady» dep otyratyn.

Izekeń eńbek jolyn bastaýysh mek­teptiń muǵalimi ári meńgerýshisi bolyp bastaıdy da, orta mekteptiń dırektory, oqý, bilim isiniń úzdik uıym­dastyrýshysy, basqarýshysy dáre­je­sine deıin kóterildi. Sodan kóp uza­maı Balqash aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılanady. Aýdandyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy, hatshysy, ekinshi hatshysy, aýdandyq atqarý komıtetiniń tór­aǵasy qyzmetterin atqarǵan jyldarda Izekeńniń ómir tájirıbesi ushtasyp, ıdeo­logııa jumystarynyń basshysy, uıym­dastyrýshysy retinde qabileti barynsha jarqyrap ashyldy.

1970 jyldan bastap Izekeń Almaty qalalyq jáne oblystyq partııa komı­tet­terinde basshy boldy. Keıingi jyldary Qazaqstan Respýb­lıkasy Mınıs­trler Keńesi janyndaǵy Aqparat qural­darynda memlekettik qupııany qorǵaý basqarmasynyń bastyǵy qyzmetin atqar­dy.

Izbasar Baltaǵululy qaıda, qandaı qyzmet atqarmasyn barlyq jerde de óziniń adaldyǵyn, halyqqa qaltqysyz eńbek etýdiń úlgisin kórsetti. Zeınetke shyqqan soń da qoǵamdyq ómirmen bite qaınasyp, respýblıkalyq Yqylas atyndaǵy halyq aspaptar murajaıynyń qalyptasýyna, Halyqaralyq D.A.Qo­naev qorynyń basqarma múshesi retinde onyń jumysyna belsene aralasyp, tuǵyry bıik tulǵanyń keleli oılarynyń halyqtyq sıpat alýyna járdem jasady. El eko­nomıkasy men mádenıetin órkendetý jolyn­daǵy eren eńbegi oryndy baǵalanyp, kóptegen orden, medaldarmen marapattaldy.

Kózin kórgen zamandastary bylaı dep eske alady: «Baltaǵuldaı aqyn ata­myzdyń qanynan jaralyp, Marııadaı asyl anamyzdyń janynan nár alyp, Dımekeńdeı kósemniń, Asekeńdeı (Asanbaı Asqarov) sheshenniń uly úlgisin kórip, Keńes Aýha­dıevteı jaqsylardyń jasaǵynda, janynda jarqyn da jaýapty, sulý da maǵynaly ǵumyr keshti».

Iá, búginde jurt kez kelgen basshy qyz­met­kerlerdi synaýǵa qumar bolyp barady. Árıne ol synnyń obektıvti jaǵy az emes. Bul týraly Izbasar aǵanyń pikirine toqtalaıyq.

«Adam balasy jaratylyp, ult, qoǵam, memleket bolǵaly beri tarıhtan bile­tinimizdeı, ár halyqtyń ult bolyp qa­lyptasýy men onyń ósip, ónip, damýyna, árıne negizinen sol eldiń jan-jaqty ósýi negiz bolsa, ekinshiden el bas­shy­larynyń úlesiniń de zor ekenin jaqsy bilemiz. Solar týraly derekterdi keıingi urpaq­tar tarıhtan, tarıhı eskertkishter men mura­lar­dan, ańyzdardan, tarıhı shejireler men estelikterden biledi.

Qashanda dúnıeden ótken kisilerge ıman baılyǵynan basqa eshteńeniń keregi joq. Bári urpaq úshin. Al sol kisilerdiń ónegeli isteri, el úshin etken eńbekteri men atqarǵan qyzmetteri keleshek urpaqqa aýadaı qajet. Qandaı erlik jasaǵany keleshek jas urpaq úshin ólmes ónege. Sondyqtan ne jazylsa da tarıhı shyndyqqa negizdelýge tıisti. Estelik jazýda kimniń bolsa da oqyrman aldynda óte úlken jaýapkershiligi baryn umytpaǵan abzal».

Aǵanyń úlgi etetin qasıetiniń biri – úlkendi-kishili zamandastaryna degen qurmeti. О́zinen úlkenderdi aǵa retinde asqaqtatyp, al kishilerdi qamqoryna alyp, tómendetpeı neǵurlym bıik­­tetip otyrǵanyn biz talaı baıqaǵanbyz. Asqar Qonaev, Atymtaı Qısanov, Túımebaı Áshim­­baev, Qarataı Turysov, Báıdibek Tólep­baev, Neılıa Bazanova, Turǵanbek Qataev, Bal­jan Bóltirikova, Ánetolla Ahmetov, Sul­tan Jıenbaev, Shángereı Jánibekov, Esen Dúı­­senov, Balǵabek Qydyrbekuly, Bıjamal Ramazanova, Záýre Omarova jáne taǵy basqa aǵalar men apaılar týraly jyly áńgimeleri jastarǵa ósıet bolatyn pikirler edi.

Ol Almaty oblysynyń ekonomı­kasynyń, áleýmettik, mádenı ómiriniń jaqsarýyna úlken úles qosty. Almaty oblysynyń «bas ıdeology» dep sanaı­tyn óńir turǵyndary. Oǵan aǵanyń myna bir áýezdi áńgimesi dálel.

«1981 jyly Muqaǵalı Maqataevtyń 50 jyldyǵyn atap ótý jóninde usynystar tústi. Men aqynnyń mereıtoıyn ótkizý kerektigi jaıyn­­da pikirimdi basshylarǵa jan-jaqty túsin­dirip jetkizdim. Aqyry aqıyq aqynnyń toıy ótip, arty dúrkiregen aqyndar aıtysyna ulasty. Men osy bir mádenı sharany Almatydan bastap aqynnyń týǵan jeri Narynqolda aıaqtap, Muqańdy el-jurtymen qaýyshtyrǵanymdy óz ómirimniń bir baqytty sátteri dep sanaımyn. Bul Muqaǵalıdy eń alǵash ta­nyǵan, keleshek urpaqtyń maqtan tutar aqyn ekenin tanytqan kemeńger qaıratkerler D.Qonaev pen A.As­qarov­tyń qoldaýynyń nátıjesi. Solar­dyń erli­giniń arqasynda qalyń oqyrman bilsin dep ádeıi jazyp otyrmyn».

Baltaǵul atamyz osyndaı toılarda ótip turatyn aıtystardy jalyqpaı tyńdap, jastarǵa úırenińder dep otyrýshy edi. Muny kórip ósken Izaǵamyz keıin Almatyǵa kyzmetke aýysqanda aýyl­daǵy qaýymnyń aıtys týraly talap­taryn oblys basshylarynyń nazaryna jetkizýge tyrysty. Qoldaý da tapty. Ortalyq komı­tettiń qoldaýynan keıin oblysta aıtys uıymdastyrý sharalary bastalyp ketti. Eń birinshi jyr dodasyn Jambyl aýdanynan bastaýdy jón kórdi. Osy aıtysty bastaý, júrgizý, ony ári qaraı damytýdy, sol jyldary bir top mádenıet pen ádebıet qaıratkerleri birden qoldap ketti. Olar Ábdilda Tájibaıuly, Jeksenbek Erkinbekuly, Balǵabek Qydyrbekuly, Shona Smahanuly, Myrzabek Dúısenuly, taǵy basqa ult zııalylary bolatyn.

Izaǵa júrgen jerin maqtap, ózge ulttyń salt-dástúrlerinen jańasha áser alyp, zerttep júretin. «Atyń bar­da jelip júrip jer tany, asyń barda berip júrip el tany» dep aıtqandaı ózimdi qolymnan kelgenshe arman-murattyn iske asyrǵan qazaqtyń biri­min dep esepteımin. Sondyqtan el bas­qaryp júrgen jyldarymda burynǵy 15 res­pýblıkanyń kópshiligin aralap, olardyń ádet-ǵurypynan úlken maǵlumat alyp, sanamdy baıyta berýge umtyldym» – deýshi edi aǵamyz.

Ol kisi Ýkraına, Grýzııa, Belorrýsııa, О́z­beks­tan, Qyrǵyzstan taǵy basqa respýblıkalarda bolǵandaǵy, alǵan áserin áńgimelep otyratyn. Mysaly grýzınder týraly bylaı deıdi: «О́zin­dik ereksheligi aıqyn ańǵarylyp turatyn el edi». Al qyrǵyzdar jaıyn­da: «Qazaq-qyrǵyz arasyndaǵy baýyr­lyq, týys­qandyq balamyzdyń balasyna jetetin sııaqty». Máskeýdi qara sózben keremet sýretteıdi: «Má­skeý – adam balasynyń ǵylym-bili­miniń qoly jetken tabystarynyń shoǵyrlanǵan ortalyǵy». Kindik qany tamǵan topyraqqa mahabbaty erekshe edi. «Jeltorańǵy jer betinde sırek ushyrasatyn torańǵy aǵashy, oǵan qosa jıdegi men tal sekildi aǵashtar, jýsan, bıdaıyq, jer jońyshqa, alabota, terisken, baıalysh, óleń, qamys, quraq sekildi ósimdikter ósetin tabıǵaty tamasha jer. Toǵaıy ańdar men qusqa, ózen-kólderi balyqqa toly. Jut júrmeıtin jer eken dep babalarymyz maqtap, ańyz etip aıtyp otyratyn».

 Árbir tulǵa óz zamanynyń perzenti. Olaı bolsa, ár adam qoǵamnyń damýy­na óz úlesin qosýǵa tıisti. Ol úles aǵaıyn-týǵanyn, aýyl-aımaǵyn, ólke­siniń ósip-órkendeýine ǵana emes, onyń baıyp-damýyna arnalýy shart. Sondaı jannyń biri de biregeıi Izbasar Bal­taǵululy edi. «Qazaq – dúnıe júzindegi eń qa­biletti halyq. Sondyqtan men de qazaq eken­­digime maqtanamyn, sizderdiń de maqta­natyndaryńyzǵa esh kúmánim joq. Qazaq hal­qynyń keleshegi úshin ju­mylaıyq!». Aǵanyń osyndaı halqyna arnaǵan jyly lebizimen maqalamdy túıindeıin.

 

Ásen BESPAEVA,

eńbek ardageri

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar