Endigi áńgime sol «Qazaq eli» serıalynyń kınonusqasy týraly bolmaq.
Maqalamnyń basynda birden ashyp aıtqym keletini, men ózi kınoǵa da, ádebıetke de qatysy joq adammyn. Qazaq tilinde shyqqan ulttyq kınolardy, shamam kelgenshe, talǵamyma saı úzbeı kóretin qarapaıym kórermenmin jáne de joǵaryda atalǵan kınoepopeıanyń avtorlaryn tek qana shyqqan kitaptary, túsirgen kınolary men buryndary oınaǵan rólderi (teatr men kınoda) arqyly ǵana bilemin. Betpe-bet kórisip, tildesip kórgen kisilerim emes, syrttaı talanttaryn baǵalap, qurmet tutatyn azamattar.
Men ózim, hımııa jáne munaı tasymaly ınjeneri mamandyqtaryn tańdap, sol salada ǵylym men óndiristiń baılanysyn zerttep, ǵylymı eńbekter jazyp, olardyń qorytyndysyn óndiriske engizýdi ómirlik kredosy sanap júrgen ǵylymı qyzmetkermin. El ishinde bolyp jatqan saıası jáne ádebı-mádenı sharalarǵa da óz deńgeıimde, retinshe qatysyp júretinim bar, onyń ishinde óner ólkesinde bolyp jatqan jaqsylyqtarǵa da qumar jan ekenim, syrt kózden tys, ózime ǵana aıan. Negizi ǵalym retindegi basty prınsıpim «Ǵylym-Innovasııa-О́ndiris» atty úshtaǵannyń tarmaqtaryn ushtastyra otyryp, ózimniń eńbek jolymda osy baǵyttardy basty arqaý etip alǵan jaıym bar. Osy turǵydan kelgende pikir bildirgim kelip otyrǵan kınoepopeıanyń da ómirge kelýinde meniń ǵylymı prınsıpterime uqsastyqtar baıqalady.
Qazaq handyǵynyń tarıh sahnasyna shyqqan zamany týraly «Qazaq handyǵy. Almas qylysh», «Qazaq handyǵy. Altyn taq» (televıdenıede «Qazaq eli») fılmderin bir emes, birneshe ret kórdim. Kóńilim toldy. Qyzyǵa ári maqtanysh sezimmen tushyna kórip shyqqanym ras.
Osy kınoepopeıany kórip shyqqan soń, eriksiz ártúrli oıǵa berilesiń. Kóziqaraqty kórermenderdiń esinde bolar, burynda osyndaı tarıhı kınolardy túsirý úshin muhıttyń ar jaq, ber jaǵynan ssenarıı jazatyn avtor, rejısserler, tipti basty rólderdi somdaıtyn akterlerdi de shaqyryp, áýrege túsip, jartylaı shashylyp qalǵanymyz bar emes pe. Ol kıno shyqqan soń da shekemizdiń qyzǵany shamaly. Biz pikir bildirmekshi kınoepopeıanyń eń basty ereksheligi, bul jerde ondaı shala búlinýdiń bireýi de joq, ssenarıı avtory da, túsirýshi rejısser-mamandar da, basty rólderdegi akterler de óz elimizdiń azamattary, tańdaǵan kásibiniń maıtalmandary jáne óz salasynyń shyńyna shyqqan, ǵylym men ınnovasııanyń qatpar-qatpar ıirimderin tolyq máninde zerdelegen, nátıjesinde jıyntyq eńbekterin ekranǵa jup-jumyr alyp shyqqan talanttar. Qarapaıym tilmen aıtqanda: 1) ssenarıı avtorynyń ǵylymı turǵydan tereń jazylǵan eńbegi; 2) rejısserdiń tehnıkalardy sheber paıdalanyp ınnovasııalyq deńgeıde kıno túsirýi; 3) akterlerdiń keıipkerlerin sheber oınap, kórermenge (ǵylymı turǵydan óndiris dep túsinýge de bolady) jetkizýi – bári jınalyp kelip ǵajap kınoepopeıa týǵyzǵan. Qazirgi tilmen aıtqanda, ózimiz ómir súrip jatqan ǵasyrymyzda, kıno salasynda «Ǵylym-Innovasııa-О́ndiris» úshtaǵanynyń asqan talǵammen jáne biliktilikpen jymdasa iske asýy dep sanaımyn.
Kınoepopeıany kórip otyryp, sol zaman oqıǵalary, keıipkerleri beınebir tirilip kóz aldymyzǵa kelgendeı áser alasyń. Sol kıno keıipkerlerimen birge qınalasyń, birge qýanasyń, solarmen birge tarıhı kezeńde júrgendeı bolasyń. Fılmnen keıin sol zaman tarıhyn qaıta qarap shyǵýǵa týra keldi (ózim úshin). Sonda kózimiz jetkeni avtorlar tarıhı oqıǵalarǵa, keıipkerlerge meılinshe adal bolǵan eken. Akterler Kereı, Jánibek, Shaıbanshah, Qobylandy batyr beınelerin óte sheber jáne esten ketpesteı somdaǵan.
Sózimiz dáleldi bolý úshin fılmniń este qalǵan keıbir shymyr sátterine toqtala keteıin.
Fılmniń bas jaǵynda Kereı men Jánibek bastaǵan sarbazdardyń oırattarmen keskilesken urys kezi kórsetiledi. Qazaq sultandary óte aýyr jaǵdaıda, kóp shyǵynmen ýaqytsha jeńiske jetedi. Arttarynan kómekke Shaıbanshah ýáde etken qosymsha kúsh keledi degen úmit bolǵan. О́kinishke qaraı, oń qanattan Qobylandy batyr bastaǵan sarbazdar men sol qanattan arǵyn rýynyń myńdyqtary kelmeı qalady. Ol habardy jas sultandar Qasym men Buryndyq ókinishpen jetkizedi. Sol sáttegi Kereı men Jánibektiń óz handary Shaıbanshahqa degen kúdigi men áttegen-aı dep qınalǵan sátteri júzderinde de, qımyldarynda da óte shynaıy shyqqan. О́ziń kórermen bolsań da, fılmniń sol sátinde qazaq sultandarymen birge qatty qınalasyń. Shyndyǵynda da qosymsha áskerdi Shaıbanshah óziniń ishki esebin retteý úshin, ıaǵnı eki sultannan qutylý úshin, ádeıi jibermegen. Sol sáttegi oırattardyń qosymsha kúshpen kelip qazaqtardy qorshaýy, eki sultannyń ólispeı berispeımiz degen jaýaby namysyńdy qaıraı, boıyńdaǵy qanyńdy qyzdyra túsedi. Bul epızodtyń áseri oırat noıanynyń sózinde jalǵasyn tabady – «Kereı, Jánibek, senderdiń ólispeı berispeıtinderińdi bilem. Senderdi ajalǵa óz handaryń Shaıbanshah aıdap salyp otyr. Erlikterińdi shyn moıyndaǵandyqtan senderdi osy joly tiri jiberem» degen sáti de akterlerdiń sheber ári shymyr oınaýynda kórsetilgen. Osyndaı ásermen fılmdi ári qaraı yntyǵa kóresiń.
Jasy úlken Kereı sultan men jasy kishi Jánibek sultandardyń ózara syılastyǵy, bir-birine degen izeti, qazaq halqyn táýelsizdikke bastaǵan nıet umtylystary; jas sultandar Qasym men Buryndyqtyń ákelerine degen erekshe qurmeti; Shaıbanshahtyń qos sultanǵa qarsy ańshylyq kezindegi uıymdastyrǵan qastandyq ári jaýyzdyq áreketteri; Qobylandynyń esi kirip qos sultan tobyna qaıta oralý sáti; qazaq degen ulttyń – namys pen uıat, yntymaq pen el birligi degen uǵymdardyń jıyntyǵynan turatyndyǵy – fılmniń kóptegen epızodynda senimdi ári shynaıy túrde beınelengen. Akterlerdiń bári de oıdaǵydaı eńbektengen dep oılaımyn. Erekshe basa aıta ketetin jaı – bul fılmdegi akterlerdiń barlyǵy derlik óz obrazdaryna tolyqtaı enip, qazaqty da, qalmaqty da, handy da, sultandy da, batyrdy da, jyraýdy da, hanshany da, tipten balanyń da rólderin nanymdy sıpattaǵan. Aıta berse, fılmnen keltiretin mysaldar kóp, onyń bárine toqtalyp jatýdy artyq kórip otyrmyn. Sebebi meniń oıymsha osy «Qazaq eli» fılmin elimizdiń qazaqtildi kórermenderi túgelge jýyq kórgen shyǵar dep oılaımyn. Basqasha bolýy múmkin emes.
Bul tarıhı kınoepopeıa qazaq rýhanııatyna qosylǵan úlken óner týyndysy boldy.
Kınoepopeıanyń tarıhı rólin moıyndap qana qoımaı, urpaǵymyz ózderiniń tarıhı tamyrynyń qaıda jatqanyn bilý úshin bul fılmdi mektepterde tarıh sabaqtarynda kórneki qural retinde paıdalaný kerek dep sanaımyn. Onyń syrtynda, jalpy ulttyq mentalıtetimizdiń deńgeıin kóterý úshin joǵary oqý oryndary men kolledj stýdentterine, jalpy áskerı mamandarǵa, onyń ishinde shekara qyzmetindegi jáne áskerı boryshyn ótep júrgen sarbazdarǵa osy kınoepopeıany mindetti túrde kórsetýge keńes berer edim. Qazirgi ýaqytta elimizdegi teleekrandy eshqandaı máni joq sheteldik kınoserıaldardyń jaýlap alýy, kóptegen turǵynnyń, ásirese qazaqtildi kórermenderdiń ashý-yzasyn týdyrýda. Ondaı sheteldik jolbıke kınolardyń ornyna osy «Qazaq eli» kınoepopeıasyn aıyna bir ret (onyń ishinde mereke kúnderi) ulttyq teleekrannan qaıtalap kórsetip otyrsa, patrıottyq turǵydan, eldik turǵydan ońdy sheshim bolar edi dep oılaımyn.
Qazirgi ǵasyr, «jylt etti de joq boldy, kórgen tústeı saǵymdaı» dep óleńde aıtylatyndaı, jylt etpe dúnıelerge tolyp ketti. Eki-úsh ándi ár jerde shyrqaı sap – juldyz, shaǵyn mekemeni birer jyl basqarǵan bolyp – qaıratker, bir-eki kitapsha jazyp – uly jazýshy bop jatqandar qanshama. Meniń oıymsha, keleshek urpaqqa tolymdy, turaqty, tarıh pen qazirgi zamandy berik baılanystyratyn ulttyq-ınnovasııalyq týyndylar kerek. Taǵy da bir kópten oıda júrgen másele osy elimizdiń ádebıetin, óneri men mádenıetin shetelge jan-jaqty tanystyrý úshin, qazaqtyń bir ǵana tolyqqandy fılmin shetelge taratsa da jetedi-aý dep oılaımyn (árıne, ozyp shyqqan úzdik fılmin). Sebebi fılmde barlyq komponentteri, joǵaryda keltirgen úshtaǵannyń («Ǵylym-Innovasııa-О́ndiris») barlyq negizderi bolý kerek: ádebıettiń tereńdigi, ónerdiń dara shyńy, mádenıettiń bıik deńgeıi jáne t.t.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý. Adamdy jəne qoǵamdy ýaqyt talabyna saı jetildirý qajettigin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Jańarǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetistigin jahan jurtyna tanyta alady. Men halqymyzdyń əlem úlgi tutarlyq jaqsy qasıetteriniń kóbirek bolǵanyn qalaımyn. Ultymyz jańa sapaǵa kóshýi úshin bizdiń kúndelikti ómirlik ustanymdarymyz da ózgerýi kerek. Qazaq qoǵamynda jańa qaǵıdattar jəne jańa baǵdarlar saltanat qurýǵa tıis. Qazaq zııalylarynyń jańa kezeńdegi mindeti – ult bolmysynyń jańa qaǵıdattaryn ornyqtyrý» dep atap kórsetken edi. Prezıdent atap ótken, jańǵyrǵan eldiń jetistigin jahan jurtyna tanyta alý degen sózdiń is júzindegi kórinisi – «Qazaqstan kınematografıster odaǵy» qoǵamdyq birlestigi usynǵan «Qazaq eli» serıalynyń kınonusqasy (avtorlary: Elýbaev Smaǵul Abatuly, Ábdrashov Rústem Jarasqanuly, Asenov Arman Tursynbaıuly, Kemalov Qaırat Kemaluly, Daıyrov Erkebulan Muratuly) dep bilemin.
Bul týyndy elimizdiń Abaı atyndaǵy memlekettik syılyǵyna laıyqty eńbek, al avtorlar ujymy sózsiz laýreat atanýǵa laıyqty talant ıeleri.
Erbol MAHMOTOV,
hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor
