Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Ekinshi tolqyn qashan bolady?
Dál osy suraq bárimizdi alańdatady. Budan buryn kópshilik koronavırýstyń birinshi tolqynyndaǵy eń qaýipti kezeńnen ótken-ótpegenimizdi bilgisi keledi. Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy dırektorynyń birinshi orynbasary, Kolýmbııa ýnıversıtetiniń Ortalyq Azııa boıynsha Ǵalamdyq densaýlyqty zertteý ortalyǵynda eńbek etken epıdemıolog-ǵalym Baýyrjan Sábıtuly qaýipti kezeńniń artta qalǵanyn aıtady. «Biz maýsym-shilde aılarynda koronavırýstyń qaýipti kezeńinen óttik. Ashyq derekkózderdegi pandemııanyń statıstıkasy tek Qazaqstanda ǵana emes, álemde anyq dáldikti kórsete almaıdy. Keı naýqastardyń aqıqatynda neden qaıtys bolǵany anyqtalmaı da ketedi. Onyń ústine koronavırýstyq pnevmonııanyń da resmı statıstıkaǵa engizilýi jáne bul tizimniń sol ýaqytta kúrt artýy da qaýipti kezeńnen ótkenimizdi bildiredi. Bul – álbette meniń jeke pikirim», deıdi B.Sábıtuly.
Epıdemıolog-ǵalymnyń aıtýynsha, joǵarydaǵy pikiri, ıaǵnı maman retindegi boljamy kelesi kózqarastyń qalyptasýyna yqpal etedi. Aıtalyq pandemııanyń birinshi tolqynynda koronavırýspen emdelip shyqqandarda osy ınfeksııaǵa qarsy antıdene qalyptasqan. Aǵzadaǵy ımmýnıtet te atalǵan vırýspen qalaı kúresýge bolatynyn «bilip» qaldy. Biraq bul koronavırýspen aýyrǵan adamdar qaıta juqtyrmaıdy degen sóz emes. Tek ekinshi tolqyn bastala qalsa, aǵzada jáne adamda jaǵdaıǵa belgili bir deńgeıde daıyndyq pen tájirıbeniń bolatyny anyq. Al aldaǵy kezeń týraly ǵalym B.Sábıtuly: «Menińshe, pandemııanyń ekinshi tolqyny qarashanyń sońy men jeltoqsannyń basynda bolady. Bul tolqynnyń qanshalyqty uzaqqa sozylýy dál qazirgi daıyndyǵymyzǵa baılanysty. Oǵan ázirlený úshin bizde 2 aı ýaqytymyz bar», deıdi.
Vaksına týraly ne bilemiz?
Kóbimiz vaksınanyń vırýstan qorǵaný maqsatynda salynatynynan ǵana habardarmyz. Al ǵalymdar vaksınanyń ózin birneshe túrge bóledi. Sonyń ishinde koronavırýsqa qarsy álemde ázirlenip jatqan 5 vaksınanyń túri bar. Bul týraly bıolog, Fransııanyń Strasbýrg ýnıversıtetiniń vırýsology, PhD Ásel Musabekova vaksına ázirleýshi toptardyń negizgi baǵyttary men ustanymdaryn túsiný úshin vaksınanyń túrlerin ajyratý keregin aıtady.
«Birinshi, tiri attenýasııalanǵan (attenuated vaccine) nemese álsiregen vaksına vırýsty zerthanadaǵy jasýshalarda birneshe urpaq arqyly túr-óńin ózgerte ósirip, ábden álsiretý nátıjesinde jasalady. COVID-19-ǵa qarsy dál osyndaı birneshe vaksına ázirlenip jatyr, biraq odan úmit az. Sebebi vaksınanyń mundaı túrin ázirleýge uzaq ýaqyt ketedi jáne ony óte kóp mólsherde shyǵarýǵa bolmaıdy. Soǵan qaramastan vaksınanyń osy túri egilgen adamda vırýs juqtyrý qaýpi joǵaryraq bolady. Ekinshi bir túri – ınaktıvtelgen (inactivated vaccine) nemese óltirilgen vaksına. Vırýsty formaldegıd sekildi hımııalyq, bolmasa termııalyq agentpen «óltirip», ıaǵnı ýytyp ázirleıdi. Úshinshi, sýbbirlikti (onyń ishinde rekombınantty) – vırýstyń bir bóliginen turatyn vaksınalar, kóp jaǵdaıda vırýs betinde aqýyz bolady. Vırýstyń tazartylǵan komponentinen alynǵan rekombınantty vaksınalar janama áserleri boıynsha eń qaýipsiz bolyp sanalady. COVID-19 vaksınasyna úmitkerdiń bir mysaly retinde aýstralııalyq Vaxine kompanııasynyń ónimin ataýǵa bolady. Aıtpaqshy, bul kompanııa qazaqstandyq ǵalymdarmen yntymaqtastyq ornatqan. Tórtinshi – vektorlyq vaksına. Vektor negizindegi vaksına (mysaly, adenovırýs – sýyqtyń qozdyrǵyshy) kletkaǵa ene alatyndaı etip ózgertilgen, biraq kóbeıe almaıtyn vırýstan gendik ınjenerııanyń ádisimen ázirlenedi. Bul vektor – ózimizdi qorǵaǵymyz keletin vırýstyń aqýyzyn shyǵarý úshin genetıkalyq kod (reseptýra) salynǵan tirektiń bir túri. Al sońǵysy – tolyǵymen jańa vaksınanyń túri. RNK-vaksına buǵan deıin eshqashan bolmaǵan, biraq koronavırýs onyń paıda bolýyna jáne damýyna úlken yqpal etip otyr», deıdi bıolog-ǵalym.
Otandyq vaksına qanshalyqty qaýipsiz?
Endi otandyq vaksınalar joǵarydaǵy biz anyqtap alǵan túrlerdiń qaısysyna jatatynyn bileıik. Jalpy elimizde COVID-19-ben kúreske eki iri ǵylymı mekemeniń ǵalymdary jumyldyrylǵan. Sonyń birinshisi – Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy koronavırýsty anyqtaıtyn test-júıe ázirledi. Qazir de osy jumyspen aınalysyp jatyr. Al Bıologııalyq qaýipsizdik problemalarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýty (BQPǴZI) bes túrli vaksına jasap shyqty. Ázirge onyń eki túri Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń resmı saıtynda arnaıy tirkeýden ótken ónimder tizimine engizildi. Instıtýt ǵalymdary daıyndaǵan eki kandıdattyq vaksınaǵa toqtalsaq: 1) Inaktıvtelgen vaksına, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy osy ónimniń ázirleý hattamasyn tekserdi jáne 2020 jylǵy 15 mamyrda óz tizimine engizdi; 2) Rekombınantty sýbbirlikti vaksına: koronavırýstyń tazartylǵan aqýyzy bar. Al mundaǵy aqýyz vırýsty paıdalanbaı GMO jasýshalarynda óndiriledi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy vaksınanyń bul túrin 2020 jylǵy 31 shildede óz tizimine engizdi. Aıta keteıik, birinshi kandıdattyq vaksına klınıkaǵa deıingi synaqtan sátti ótti. Joǵaryda bıolog, vırýsolog Ásel Musabekovanyń sýbbirlikti vaksınaǵa qatysty oıynan keıin otandyq vaksınanyń ekinshi túri qaýipsiz ekenin bilýge bolady. Al klınıkaǵa deıingi synaqtan sátti ótken birinshi, ınaktıvtelgen vaksına nebári 1 aıdan asa ýaqytta ázirlendi. Qazaqstandaǵy koronavırýs anyqtalǵan alǵashqy pasıentten 2020 jyldyń 23 naýryzynda potologııalyq materıal alynyp, 1 aptalyq jumystan soń ǵalymdar odan SARS-CoV-2 vırýsyn bólip shyǵardy. Mamyrdyń 9 kúni COVlD-19-ǵa qarsy ınaktıvtelgen kandıdattyq vaksınany ázirleý jumysy támamdalyp, onyń hattamasy Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyna joldandy. Osydan soń janýarlarǵa klınıkaǵa deıingi synaq bastaldy.
BQPǴZI dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Erǵalı Ábdraıymov: «Biz ınaktıvtelgen vaksınany tyshqannan bastap egeýquıryq, teńiz shoshqasy, makaka maımylyna deıin tekserdik. Nátıjesinde onyń zııansyz jáne tıimdi ekenine kóz jetkizdik. Sonymen qatar ınstıtýt dırektory Kúnsulý Zákárııa bastaǵan otandyq vaksınany ázirleý tobyndaǵy jetekshi 7 ǵalym 27 shildede erikti túrde ekpe saldyrdy. Negizi vaksınany klınıkalyq synaqtan ótkizýdiń talaby boıynsha ónimniń qaýipsizdigi ekpe saldyrǵannan keıingi 21 kún ishinde ony qabyldaǵan adamnyń jaǵdaıynan kórinedi. Minekeı, belgilengen kúnnen asyp ketti, biz otandyq ónimniń zııansyzdyǵyn dáleldedik», dedi. Mamannyń málimdeýinshe, dál osy ınaktıvtelgen vaksınanyń barlyq nátıjesi týraly hattamalaryn densaýlyq saqtaý uıymdaryna jibergen. Osy aıda erikti azamattarǵa vaksınany klınıkalyq synaqtan ótkizý bastalady.
Vaksınalaý tártibi
Otandyq vaksınany klınıkalyq synaqtan ótkizý qyrkúıekte bastalsa, kimge, qaı sanattaǵy azamattarǵa egiledi? Mamandardyń aıtýynsha, COVID-19-ǵa qarsy vaksınany klınıkalyq synaqtan ótkizýge qatysatyn eriktiler koronavırýspen aýyrmaǵan bolýy kerek. Sondaı-aq olar qaýipti, sozylmaly aýrýlarmen tizimde tirkelmeýi tıis. Bir sózben aıtqanda, vaksınany synaıtyn eriktiniń eń aldymen densaýlyǵy myqty bolýy shart. Negizi vaksınany klınıkalyq synaqtan ótkizýdiń ózi 3 kezeńnen turady. Birinshi kezeńinde ondaǵan eresek eriktilerge ekpe egiledi. Bul kezeńde vaksınanyń aǵzaǵa, ımmýndyq júıege qaýipsizdigi tekseriledi. Ekinshi kezeńde júzdegen adamǵa vaksına saldyryp, maqsatty top arqyly ekpeniń dozasy anyqtalady. Al úshinshi kezeńde myńdaǵan erikti azamattarǵa vaksına egip ónimniń epıdemııalyq tıimdiligi tekseriledi.
Mine, osy kezeńniń bárinen sátti ótse, klınıkalyq synaq tolyǵymen aıaqtalady. Sodan keıin ǵana, dálirek aıtqanda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy resmı ruqsat bergen soń vaksınalaý bastalady. Vaksınalaý tártibi boıynsha keminde 10 myńnan asa adamǵa ekpe egý kerek. Al ekpe myńdaǵan, tipti mıllıondaǵan adamdy vaksınalaýǵa daıyn delik. Bul úshin ǵalymdar kúni-túni jumys istep jatyr. Oǵan jýrnalıstik suraǵymyzǵa jaýap berýge múmkindik taba almaı sabylyp júrgen ǵalymdardan kóz jetkizip otyrmyz. Iá, Qazaqstanda otandyq vaksınany ázirleı alatyn ǵalymdar bolǵanymen, ónimdi mıllıondap shyǵaratyn zaýyt joq. Sondyqtan elimiz qaı eldiń tolyq tekserilgen, qaýipsiz vaksınasy daıyn bolsa, sol ekpemen halyqtyń 20 paıyzyn qamtamasyz etýge kepildik beretin halyqaralyq konsorsıýmǵa kirdi.
Vaksınaǵa qol jetkizgenimizben, vaksınalaý qalaı júrgiziledi? Sarapshylardyń bir toby áýeli ımmýnıteti tómen, qart adamdar men sozylmaly aýrýy bar jandarǵa ekpe egý keregin aıtady. Endigi bir sarapshylar eń birinshi belsendi adamdardy, ıaǵnı dárigerler men qoǵamdyq qyzmet mamandaryna ekpe egý qajet, sonda olar kóp adamǵa juqtyrý qaýpinen saqtaıdy dep túıedi. Osynyń qaısysy durys? Bul suraqqa Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jaýap beredi. Biraq jaýapty qazir alý múmkin emes, sebebi pandemııanyń ekinshi tolqynyndaǵy naqty kartınany kórý kerek...
