Osy máseleni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda da kóterdi. «Zań ústemdigi ornyqpasa jəne azamattardyń qaýipsizdigine kepildik berilmese, əleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń birde-bir mindeti tabysty júzege asyrylmaıdy. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» – bul, shyn mənisinde, «Ədiletti memleket» qurý tujyrymdamasy. Azamattardyń məselelerin tyńdap, kórip qana qoıý jetkiliksiz. Eń bastysy – durys jəne ədil sheshim shyǵarý qajet. Azamattar múddesine qyzmet etetin memlekettiń jańa standarttaryn əzirleý úshin kóp jumys atqarýymyz kerek», dedi Q.Toqaev. Memleket basshysynyń aıtýynsha, quqyq qorǵaý jəne sot júıelerine negizgi ról júkteledi. Iаǵnı Joldaýdyń basty máni modernızasııa, sonyń ishinde quqyq qorǵaý salasyn jańǵyrtý dep aıtýǵa bolady. Bul qadam elimizdiń zańnama, quqyq salalarynda jasalyp jatqan ózgeristerdiń logıkalyq jalǵasy sanalady.
Búginde Qazaqstan halyqaralyq qylmystyq ádilettilik ındeksi boıynsha 58-orynǵa turaqtap tur. Alaıda quqyq qorǵaý organdarynyń jumysynda aıyptaý úrdisi áli de basym. Iаǵnı sot isin júrgizýdiń tıimdi modelinsiz qylmys máselesine qatysty sapaly saıasat ustaný múmkin emes. Sondyqtan azamattardyń ómirin, quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan kúrdeli fýnksıonaldyq ózgerister qajet. Táýelsizdik jyldary elimizde osy salanyń jumysyn túrlendirýge qatysty halyqaralyq tájirıbede qoldanylatyn birqatar jekelegen ózgerister engizildi. Solaı bola tura, qylmystyq is júrgizýimizde Keńes ókimetiniń quqyq júıesinen qalǵan sarqynshaq áli de bar. Memleket basshysy atap ótkendeı, quqyq qorǵaý júıesiniń jumysynda burynǵy daǵdy boıynsha aıyptaýǵa beıimdilik basymdaý bolyp tur.
Qoǵamdyq pikir de osy oıdy ushtaıdy. Azamattar kóp jaǵdaıda qylmystyq jaýapkershilikke negizsiz tartylady. Tıisinshe, quqyqtary da buzylady. Sondyqtan qozǵalǵan istiń kóbisi sotqa deıingi tergeý amaldary kezinde azamattardy aqtaý negizderi boıynsha toqtatylyp keledi. «Sebebi qylmysty ashýmen aınalysatyn jáne is boıynsha negizgi sheshimder qabyldaıtyn qyzmetkerler bir organda ornalasqan. Prezıdenttiń aıtýynsha, istiń toqtatylýyna ekinshi sebep, prokýrorlyq qadaǵalaý salasynyń zańnamalyq álsizdigi», dep otyr Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanov.
«Qasym-Jomart Kemeluly eýropalyq memleketterdiń úlgisi boıynsha úsh býyndy júıeni engizýge kóshýdi bastaýdy tapsyrdy. Prezıdent Ákimshiligi janynan arnaıy komıssııa quryldy. Úsh býyndy modelde polısııa, prokýror jáne sot ókilettikteri naqty bólingen. Birinshisi – qylmystardy anyqtaýmen, ashýmen jáne dálelder jınaýmen aınalysady. Qýdalaý organdary qylmys pen kináni dáleldegennen keıin isti prokýrorǵa jiberedi. Ol óz kezeginde, obektıvti túrde qaraıdy, dáleldemeler bazasyn, baptyń durys qoldanylǵanyn tekseredi. Túpkilikti úkimdi sot shyǵarady. Bul azamattardyń quqyqtaryn saqtaýdyń ózindik fıltri jáne kepildikteri. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen kelesi jyly 1 qańtardan bastap biz osy úlgige kóshýimiz kerek. Bul basty prosessýaldyq sheshimderdi, qylmysty anyqtaý men ony tergeýden táýelsiz organ qabyldaıtyn format», deıdi M.Ahmetjanov.
Onyń aıtýynsha, úsh býyndy modelge kóshý múmkindigi sonaý 2014 jyly qarastyrylypty. Alaıda bul bastama tek usynys satysynda qalyp qoıǵan kórinedi. Bálkim, osydan alty jyl buryn mundaı qadamǵa barýdyń reti de, ýaqyty da kelmegen bolar. Endigi kúni Joldaýdy tıimdi júzege asyrý jumysy júıeli qolǵa alynǵanǵa uqsaıdy. Máselen, jýyrda Bas prokýror Ǵızat Nurdáýletov Pavlodar oblysyna baryp, sotqa deıingi tergep-tekserý satysyndaǵy negizgi sheshimderdi kelisý boıynsha qanatqaqty jobanyń iske asyrylý barysymen tanysty.
Bul joba Prezıdenttiń Joldaýynda aıtylǵan azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryna áser etetin sheshimderdi 2021 jyldan bastap prokýrorlarmen kelisý týraly tapsyrmany oryndaý aıasynda engizilýde. Qanatqaqty bastama barysynda kelisý elektrondy formatta júrgiziledi. Bul qadam óz kezeginde quqyq buzýshylyqtardyń dereý jolyn kesýdi qamtamasyz etip, jazyqsyz azamattardy qylmystyq prosess sheńberine tartýǵa jol bermeıdi. Qazirgi ýaqytta mundaı mehanızm Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda synaqtan ótkizilýde. Osy jyldyń 1 qazanynan bastap oǵan elimizdiń barlyq óńirleri qosylady. Osyǵan baılanysty aýmaqtyq prokýratýralar basshylaryna zańdylyqty buzýdyń jolyn kesý jáne kináli adamdardy jaýapkershilikke tartý jóninde tolyq sharalar qabyldaý týraly mindet qoıyldy.
Iá, 1 qazannan bastap elimizde sotqa deıingi tergeýmen aınalysatyn barlyq quqyq qorǵaý organdary azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qozǵaıtyn ister boıynsha negizgi is júrgizý sheshimderin shyǵarýdyń elektrondyq formatyna kóshedi. Kez kelgen prosessýaldyq sheshim shyǵarylǵannan keıin sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tizilimine túsip, qadaǵalaýshy prokýrorǵa da, qylmystyq prosestiń basqa qatysýshylaryna da kórinetin bolady. Bul qadam prokýrorlarǵa qabyldanǵan sheshimderdiń zańdylyǵyn ýaqtyly baqylaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq osy elektrondyq formatta buzýshylyq anyqtalǵan jaǵdaıda olar sheshimniń kúshin joıa alady.
«Bizdiń mindetimiz – azamattardy qylmystyq prosess orbıtasyna tartýdy azaıtý. Prezıdent atap ótkendeı, elimizde kesheýildep qadaǵalaý úrdisi áli bar. Sebebi qylmystyq isterdiń basym kópshiligi qaǵaz júzinde júrgiziledi. Is qaǵaz júzinde júrgizilgendikten qujatty qoldan jasaýǵa, ózgertýge bolady. Sondyqtan qylmystyq prosesti sıfrlandyrý jumysy – azamattardyń quqyǵyn qorǵaý kezinde tıimdi quraly bolýǵa tıis. О́zderińiz biletindeı, 2018 jyldan bastap Bas prokýratýra elektrondyq qylmystyq isti engizýde. Qazirdiń ózinde isterdiń 37%-y sıfrlyq túrde tergeledi. Elektrondyq júıede manıpýlıasııa jasaý jáne burmalaý múmkin emes», dep otyr M.Ahmetjanov.
Onyń aıtýynsha, elektrondyq materıaldardy advokattar da qoldana alady. Júıe polısııa basshylyǵy men qadaǵalaýshy prokýrorǵa istiń tergeý barysyn onlaın rejimde baqylaýǵa múmkindik beredi. Joldaýda kórsetilgen mindetterdi oryndaý úshin 1 qazannan bastap respýblıkadaǵy barlyq sotqa deıingi tergeý organdary osyndaı rejimge kóshirilmek.
Jyl sanap elimizdegi qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń sany aıtarlyqtaı azaıyp keledi. О́tken 8 aıda tirkelgen qylmystyq quqyqbuzýshylyqtardyń sany byltyrmen salystyrǵanda 35%-ǵa az. Oǵan eń aldymen Memleket basshysynyń ótken jylǵy tapsyrmalary negizinde zańnyń qatańdaǵany sebep bolǵan syńaıly. Máselen, mas kúıinde kólik júrgizgeni úshin jaýapkershilikti qatańdatý sharalary arqyly mundaı buzýshylyqqa baratyn adamdardyń sany 30%-ǵa (17413-ten 12311-ge deıin) tómendep otyr. Sonymen qatar jol apaty oqıǵalary 26%-ǵa (7 093-ten 5 260-qa deıin), sonyń ishinde ólimmen aıaqtalǵan jaǵdaılar 16%-ǵa (850-den 712-ge deıin) azaıdy. Iаǵnı elimizde zań ústemdigi ornap keledi deýge bolady. Adamdar birte-birte quqyq buzýǵa qulyqsyzdyq tanytyp keledi. Ol da qýantarlyq jaǵdaı. Bul rette Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýda belgilep bergen bastamalary da óz jemisin beredi dep senemiz.
P.S. Eń bastysy, otandastarymyz zań qatańdaıdy, túrli reforma júrgiziledi dep emes, osy qabyldanǵan zańdar men júrgizilgen reformalardyń jeme-jemge kelgende oryndalý-oryndalmaýyn oılap alańdaıdy. Qaltasy qalyń qylmyskerler qutylyp, jazyǵy joq jarly-jaqybaılar tutylyp qalmasa deıdi. Pedofılder men zorlyq-zombylyq kórsetýshilerdi halyqtyq jazalaýǵa berýdi talap etetini de – osydan. Sondyqtan qazaqstandyqtar Prezıdent usynǵan úsh býyndy modelden úlken úmit kútip otyr.
