Kezinde ádebıet belgili bir ıdeologııalyq maqsatta ǵana emes, ulttyń rýhyn bekitetindeı, óziniń tuǵyryn nyqtaıtyndaı asa bir mańyzdy ról atqarsa, búginde sol jaýapkershilikti kıno óneri moınyna alyp otyr. Osyndaı bir jaýapty kezeńde bizdiń kıno mindetti túrde ulttyq bolýy shart. Iаǵnı fılm basynan aıaǵyna deıin ulttyq maqsatqa, ulttyq múddege qurylýy tıis. О́ıtkeni kıno – ıdeologııanyń basty quraly.
Esterińizde me, osydan birneshe jyl buryn telearnalardan «Jýmoń hanzada», «Quıyndy meken», «Saraı ámirshisi», «Táýip Ho Jýn» syndy káristiń tarıhı hıkaıalary jıi beriletin. Keıin onyń ornyn úndi men túriktiń teleserıaldary almastyrdy. Sonyń birazy qazir de birneshe márte qaıtalanyp kórsetilip jatyr. Jat eldiń serıaldaryna degen suranys, ásirese, karantın ýaqytynda tipti kúsheıgendeı. Úıde «qamalǵan» halyqtyń kúnuzyn ekranǵa telmirip, shetel telehıkaıalaryn tamsana tamashalaǵanyn kórgende, eriksiz bizdiń de ishimizdi bir kásibı qyzǵanyshtyń kernegeni ras. Káristiń Jýmoń hanzada nemese túriktiń Súleımen sultanynan artyq bolmasa, kem túspeıtin batyr-baǵlan, sultan-seriler bizde de jetkilikti ǵoı, áıtpese. Tek sony kıno tilinde sapaly sóılete alsaq, qanekı?!
Ras, búginde otandyq kınematografııa qorjynyna qosylyp jatqan san alýan janrdaǵy sapaly-sapasyz fılmderdiń aýqymyna qarap, «otandyq ónerdiń osynaý bir salasy burynǵymen salystyrǵanda sál de bolsyn kósh ilgeri jyljyǵan eken ǵoı» dep oı qorytýyńyzǵa negiz bar. Bul ásirese Rústem Ábdirashtyń «Qazaq handyǵy» men Aqan Sataevtyń «Tomırıs» fılmderi jaryqqa shyqqanda tipti bekı túskeni anyq. Jalqy bólimdi kórkem fılmder jaqsy árıne! Biraq jekeleı batyrlarymyzdyń ómiri men erligin tolyq qamtıtyn káristiń «Jýmoń hanzadasy» nemese qytaıdyń «Shyńǵys han» syndy kópserııaly kınotýyndylar ómirge kelse degen tilektiń de kókeıde tym-tym jıi qylań beretini bar. Bul ásirese «Qasym han» 75 serııaly kartınasy túsirilgeli jatyr degen aqjoltaı habardy estigen kezde tipti údep, qýanyshymyzda shek bolmaǵan. Alaıda keıinirek ol serıaldyń ssenarııi men jalpy túsirilim jumystary qazaqtyń tarıhyn tereńnen biletin tól perzentterine emes, túrik rejısseri Metın Gıýnaıǵa tapsyrylǵanyn estigende biz ǵana emes, jalpy qazaq qoǵamy dúr silkingen. О́ıtkeni qasqa jolyn salyp ketken han Qasymdy qazaqtan artyq, qazaqtan asyryp kim jyrlap, áspetteı almaq teginde?! Hosh, túrik rejısser túsirilim jumysynda teńdessiz maman delik, biraq qazaq tarıhyn qazaqtan artyq jetkize ala ma? Jetkizý bylaı tursyn, ulttyń tabıǵaty men bolmysyn tolyqqandy túsine ala ma? Mine, másele osynda!
«Ssenarııst, rejısser, akter shetelden shaqyrylyp 30 mıllıon dollarǵa túsirilgen «Kóshpendiler» taǵdyry Qazaqstanǵa tıtteı de bir sabaq bolmaǵan tárizdi. Rejısseri, ssenarıısi jáne taǵy da basqa mamany túrikten jasaqtalǵan «Qasym han» taǵdyry da sol «Kóshpendiler» taǵdyryn qaıtalamasyna kim kepil? Qashanǵa deıin qazaqqa qazaq tarıhyn ekranda sheteldikter úıretip júrýge tıis?! Erteń ekrannan qazaq emes, basqa Qasym handy kórip, túgel Qazaqstan shýlap ketpesine kim kepil? «Buǵan kim kináli?» dep suramasyna kim kepil?» dep sharq urǵan jazýshy-dramatýrg Smaǵul Elýbaıdyń alańy ábden oryndy.
Bul jerde eskeretin jalǵyz-aq másele – kınony eshqandaı ulttyq ereksheliktersiz, ult tańdamaıtyn shekarasyz óner retinde qabyldaýǵa bolmaıdy. Bizde keshendi túrde bolsa da saıasat júrgizilýge mindetti. Bul arada halqymyzdyń mádenıeti men ádebıetinen habary mol, tanym kókjıegi keń talantty qazaqtildi jastardy oqýǵa qabyldaý saıasaty qolǵa alynýy tıis. Al qazirgi kezde, ókinishke qaraı, ondaı nárse jasalyp jatqan joq. Joǵary oqý oryndarynda kıno mamandarynyń deni qazaq bólimine túskenimen, negizinen orys tilinde bilim alady. Búginde kóptegen jas álem ádebıetin jatqa bilgenimen, qazaq ádebıetine kelgende osaldyq tanytyp jatady. Muny aıtyp jatqan sebebimiz – sapaly ónim tikeleı sapaly ssenarıı men ony uqsatatyn mamanǵa baılanysty. О́kinishke qaraı, bul jaǵy bizde áli de aqsap tur. «Kınonyń júregi – ssenarıı» desek, júrek soǵysymyz óte álsiz, baıaý. Onyń aıqyn dáleli – «Kóshpendiler» men «Qasym han» fılmderiniń jaǵdaıy. Túsirilip jatqan kınolarymyzdyń deni áýeli sheteldik mamandardyń qolynan ótedi. Ssenarııi, óńdelýi, ony oınaıtyn akteri, tipti túsirilý tiline deıin ózge ult ókilderine táýeldimiz. Qazaq akterdi qınap qoıyp ekranda oryssha shúldirletemiz. Sońynan ony qazaq tiline aýdaryp jáne áýrelenemiz. Al sol telehıkaıalardy tolyqtaı týǵan tilimizde túsirsek, qalaı áserli shyǵar edi! Kıno óndirisimen aınalysyp jatqan qaı memleketti alsaq ta, fılmi ana tilinde túsirilip, sodan keıin baryp qana ózge tilderge dýblıajdalady. Al bizde barlyǵy kerisinshe, tól týyndymyzdy áýeli jat tilde túsirip alyp, óz tilimizge qaıta aýdaramyz. Nonsens! Mundaı maǵynasyz ári paıdasyz mashaqattyń kimge qajeti boldy eken? Bul saýalymyzǵa mamandardan: «Bizdiń basty maqsatymyz – telehıkaıalarymyzdy TMD elderine shyǵarý. Sondyqtan kınolarymyzdy orys tilinde túsirýge májbúrmiz», degen jaýap aldyq.
Endi oılanyp kórińizshi, TMD elderiniń kóbisi túrkitektes halyqtar ǵoı. Bizdińshe, olarǵa orys tiline qaraǵanda, qazaq tilinde túsirý tıimdirek dep aıtar edik. Toqeterin aıtqanda, túptiń túbi kórsetiletin, memleket tiline báribir aýdarylatyn bolǵannan keıin, bul jerde týǵan tilimizdi óz elinde ógeısitýden esh mán kórip turǵan joqpyz.
Al ssenarıı úshin de sheteldik maman pikirine jaltaqtap-jalpaqtaǵannan keıin, fılm sózsiz rýhynan aıyrylady. Osynyń saldarynan elińizdiń tarıhy jaıynda túsirilgen kórkem dúnıelerdi tamashalap otyryp, buryn oqyp kórmegen, múldem «tyń tarıhtyń» kýágeri bolyp shyǵa kelesiz. Bul da kıno atalatyn osy bir ıdeologııanyń qýatty quralynyń basy-qasynda júrgen mamandardyń aty qazaq bolǵanymen, janynyń qazaq bolmaýynyń saldary. Ashy da bolsa shyndyq osy!
Búginde ssenarııdi tolyqqandy jazyp shyǵatyn maman ázirge óz elimizde tabylmaı otyr. Bolsa da, eskerilmeı keledi. Osy sebepti de ózge eldiń mamandaryna júginýge májbúrmiz. Máselen, kezinde kórermeninen súıinshi suratqan «Astana – meniń mahabbatym» telehıkaıasynyń ssenarııin Láılá Aqynjanova jazyp shyqqanymen, dıalogterin jazý úshin reseılik ssenarııster – Evgenıı Nıkıshov, Marına Bartınova jáne Valerıı Fedorovıchterdiń kómegine júginýge týra kelgen. Osydan keıin tól mádenıetimizge qanyq, taza ulttyq naqyshtaǵy fılm túsirile me? Áıtpese, tarıhqa baı bizdiń elde fılm ssenarııine ózek bolatyn dúnıe joq degenge kim senedi?! Tek sony ekranǵa laıyqtap jazyp, kórermenniń júregine jetkizetin mamandarǵa zárýmiz, ókinishke qaraı. Osy oraıda uly kemeńger Muhtar Áýezovtiń «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen danalyq sózin áńgime etip otyrǵan salamyzǵa qaraı laıyqtap, el bolamyz desek, eń áýeli kınomyzdy túzeý kerek-aý degimiz keledi. Al siz qalaı oılaısyz?
