Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Bıyl týǵanyna 175 jyl tolyp otyrǵan Abaı Qunanbaıuly óziniń óleńderi arqyly da, qarasózderi arqyly da, búkil hakimdik oı-tolǵanystary men pálsapalyq qaǵıdalary arqyly da halqyn rýhanı alapat apattardan aman alyp qalýǵa jantalasa, jan kúıdire kúsh-qýat jumsady. Qaıran qazaǵyn, qalyń jurtyn otarshyldyq bylǵaǵan qan tazalyǵynan birjolata aıyrylyp qalmaýǵa úndedi. Ar ilimin asqaqtatty. Olqylyqtardyń barshasyn osyp, kesepattardy kesip kórsetti. Dendegen dertterden qalaı arylýdyń, qaıtip aıyǵýdyń joldaryn meńzep, jón-josyqtaryn tarazylady.
Elimiz egemendik alyp, táýelsizdikke qol jetkizgen soń ǵana Abaı týyndylary jan-jaqty, shynaıy da erkin zerdelenip, zerttele bastady. Uly ustazdyń, teńdessiz aǵartýshynyń, álemdik deńgeıdegi danyshpannyń shyn baǵasy berile bastady. Aqynnyń 150 jyldyǵynda Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev «Abaı sózi – qazaqtyń boıtumary» degen bolatyn. Abaı Qunanbaıulynyń mereıtoıy sol jyly IýNESKO aıasynda atap ótildi.
Bıylǵy jyldyń basynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» degen maqalasy jarııalanyp, eldi eleń etkizdi. Abaıdyń 175 jyldyǵyn qalaı ótkizýdiń joba-josparlary júıelengen jazbasynda Prezıdentimiz ult aldyndaǵy uly mindetterge nazar aýdardy. Eldigimiz, Abaı amanattary týraly tolǵandy. Abaıdyń qaı isimizge kúıingeni men qaı qylyǵymyzǵa súıingeni jóninde oı qozǵady. Odan soń «Egemen Qazaqstan» gazetinde Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı – rýhanı reformator» degen maqalasy shyqty. Atynyń ózi árbirimizdi tereń tebirentýge tıis bul dúnıesi de taǵylymǵa toly, júzege asyrar qaǵıdalary mol.
Prezıdent: «Bıylǵy mereıtoıǵa oraı birqatar is-shara josparlanǵan bolatyn. Biraq álemdi jaılaǵan indetke baılanysty sonyń kópshiligin onlaın formatqa aýystyrdyq. Árıne, san synaqtan súrinbegen halqymyz bul dertti de jeńedi. Qıyndyq ótpeli, al Abaı murasy máńgilik», – deıdi.
Alǵash ret Abaı kúni atap ótildi. Memleket basshysy atalǵan maqalasynda búkil elimizdiń, qoǵamnyń, oqý, bilim oryndarynyń aldyna keleli de kemel mindetter qoıdy. Abaı jan-jaqty, jappaı oqytylatyn boldy. Abaıtanýǵa arnalǵan oqýlyqtar, hrestomatııalar jazyp, basyp shyǵarýǵa tapsyrma berdi. Abaıǵa jáne onyń muralaryn meńgerýge baılanysty eń aldymen bilim ıgerý, ekinshi – tárbıe, úshinshi – jańa kásip ıgerý, tórtinshi – yntymaq máseleleri boıynsha ne isteý kerektigin naqtylady. Prezıdentimiz osylaısha qazirgi Qazaqstan qoǵamyn Abaıdyń rýhanı ustanymyna saı damytýdyń asa mańyzdylyǵyn aıryqshalady.
Bárimiz de Abaı jáne onyń muralaryna baılanysty máńgilik mánistegi mindetterge búgingi basty paryzymyz, bolashaqtyń qamy retinde joǵary jaýapkershilikpen qarap, jańasha jumys isteýge tıispiz. Osy oraıda Abaı danyshpannyń qarasózderine baılanysty keıbir oılarymyzdy aıta ketkimiz keledi. Bizdiń qazaq, búgingi qoǵamymyz buryn da, búgin de qarasózderdiń qadirine jete almaı jatqanyn moıyndaýymyz kerek. Endi Abaıdyń ózi ańǵartqandaı, «Sóz túzeldi, tyńdaýshym, sen de túzel» degendeı, ásirese qarasózderiniń árqaısysyna tereń oı kózimen qarap, jete meńgerip, aınalymǵa túsirýge bar kúsh-qaıratymyzdy jumsaýǵa boryshtarmyz.
Qyryq bes qarasóz! Olardyń ishindegi pikirler men oılar qandaı?! Qaǵıdattar qandaı?! Qazaqqa tán dertter men olardy emdeýdiń joldary da aıqyndalǵan. Adamdyq, adaldyq, aqyl-parasat pen ádildik, qanaǵat pen raqym haqyndaǵy paıymdaýlar qandaı?! Árıne, Otyz segizinshi qarasózi sekildi anaý-mynaý adamnyń «tisi batpaıtyn» tustary da az emes. Alaıda túsinikti, uǵynyqty, anyq ta aıqyn qaǵıdattalǵan qarasózderiniń ózin amalǵa asyrsaq ta talaı-talaı tabystarǵa jetip, Abaı amanattaryna adaldyqqa aıtarlyqtaı úles qosar edik.
2006 jyly «Bir el – bir kitap» aksııasy boıynsha búkil elimiz úshin Abaıdyń qarasózderin jappaı oqyp-úırený usynylǵany esimizde. О́kinishke qaraı, tek keıbir kitaphanalar men birqatar oqý oryndarynda ǵana is-sharalar ótkizildi. Qarasózderdi sol jyly árbir ujym men uıym, mekemeler, búkil qoǵam, árbir adam oqyp-úırenýi tıis edi. Olaı bolmady. «Eshten kesh jaqsy» degendeı, Abaıǵa, Abaı muralaryna, onyń ishinde qarasózderge betburys bastaldy. Láıim, shynaıy bolsyn, uzaǵynan súıindirsin deımiz. Ońtústik óńirindegi, Túrkistan ólkesindegi qarashańyraq retinde qarasózderge jan-jaqty kóńil bólip, tálim-tárbıe isinde altyn arqaýǵa aınaldyratyn oqý ornynyń biri – Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıteti bolatyny sózsiz. Kıeli oqý ordamyzda ult maqtanyshy Abaı mereıtoıyna degen daıyndyq ótken jyldan bastalyp ketken bolatyn. «Uly dalanyń daryndy jastary» atty Abaı murasyn oqyp-úırený baǵytyndaǵy baıqaý, «Abaı jaqqan bir sáýle» onlaın-zııatkerlik saıysy, esse baıqaýy, Abaı óleńderinen chellendj, tálimger saǵattary ashyq, onlaın formatta ótkizildi. Qazir bizdiń ýnıversıtettiń ujymy jańa oqý jylynda osy baǵytta baǵdarlar belgileý ústinde.
Qazaqtyń biriniń birine qaskúnem bolmaǵynyń, biriniń tileýin biri tilespeıtuǵynynyń, ras sózi az bolatuǵynynyń, qyzmetke talasqysh bolatuǵynynyń, ózderiniń jalqaý bolatuǵynynyń sebebi ne? – deıdi Abaı Úshinshi qarasózinde. Osy saýalyna oraı uly ustaz birqatar jaýabyn usynady. Búgingi qazaqqa oı salar usynystaryn keltiredi. Al Tórtinshi qarasózinde kóptiń qamy, urpaqtyń qamy, keleshektiń qamy úshin ýaıym-qaıǵy oılaǵysh kisini qoldaıdy. Únemi ýaıym-qaıǵymen bola bermeı, solardan qutylýdyń qareketin jasa deıdi. «Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq – ónersiz ıttiń isi» deı kele, «Áýeli Qudaıǵa syıynyp, ekinshi, óz qaıratyńa súıenip, eńbegińdi saý», – deıdi. «Erinbeı eńbek qylsa, túńilmeı izdese, ornyn taýyp istese, kim baı bolmaıdy?» – degen suraq qoıyp, qazaqtyń kóbinese bireýden qorqytyp alǵysy, aldap-arbap alǵysy keletinin kekete synaıdy.
Qarasózderiniń árbiri qanatty qaǵıdalarǵa qurylǵan. «Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúninde bir mártebe, bolmasa, jumasynda bir, eń bolmasa, aıynda bir ózińnen óziń esep al!» Mine, bul da – árqaısysymyzdyń jumys ornymyzda, ústelimizdiń ústinde órnektelip turýǵa tıis ónegeli sóz, óshpes ósıet. On segizinshi qarasózinde kerbezdiktiń, keri tartar kerdeń jaqtarynan bezýge shaqyrady. «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Odan basqa nársemen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqshylyq», – dep túıindeıdi. Jıyrma birinshi sózinde maqtanshaqtyqtyń túr-túrin taldaıdy. Maqtannyń, maqtanshaqtyqtyń nadandyqqa apararynan abaılaýǵa meńzeıdi.
Mynadaı qaǵıdalardy qalaısha umytamyz: «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń; adamdyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen qulynyń biri bolasyń». Ǵalym týraly ǵylym jaıynda qanshama qaǵıdattary bar. «Árbir ǵalym – hakim emes, árbir hakim – ǵalym» – deıdi Abaı. Nadandyq, erinshektik, zalymdyq úsheýin qatty synaıdy. Bilimsizdikti haıýandyqqa teńeıdi. Burynǵy qazaqtyń da, qazirgi qazaqtyń da boıynan, bolmysynan ketpeı jatqan kesirli keselderdiń biri mynadaı ǵoı, aǵaıyndar. Abaı aıtqan: «Qazaqtyń shyn sózge nanbaı, qulaq ta qoımaı, tyńdaýǵa qoly da tımeı, páleli sózge, ótirikke sútteı uıyp, bar sharýasy sýdaı aqsa da, sony ábden estip, uqpaı tynbaıtuǵyny qalaı?» Nemese «Tynyshtyq izdep taba almaı júrgen jurt tynyshtyq kórse, sátke turmaı tynyshtyqtan jalyǵa qalatuǵyny qalaı?!»
Iá, Abaı qarasózderiniń qadirin bilip, qasıetin túsinip, búkil ómirimizge, árbir isimizge baǵdar ete bilgende ǵana eldik, memlekettik, adamdyq maqsattarymyzǵa jetemiz. Prezıdentimiz «Abaı – rýhanı reformator» atty maqalasynda tuǵyrly tulǵanyń týyndylarynan tereń tálim alýdyń, Abaı rýhyna taǵzym etip, qaǵıdattaryn ustanýdyń, amanatqa adal bolýdyń qanshalyqty mándi de mańyzdy ekenine basa nazar aýdardy. «Sonda ǵana jas urpaqtyń sanasyna qasterli qundylyqtardy sińiremiz», – dedi.
Osyǵan oraı bir jaǵdaı oıymyzǵa túsip otyr. Júz jyldan astam ýaqyt buryn qazaqtyń alashshyl aqyny, eliniń eren patrıoty, jalyndy oıshyly Sultanmahmut Toraıǵyrov «Abaıdy oqy, tańyrqa» degen edi. Búgingi belgili qalamger aǵamyz, jerles jazýshymyz Marhabat Baıǵut «Abaıdy oqy, orynda» degen máseleni birazdan beri belsene kóterip, tereń tebirenispen nasıhattap keledi. Shynynda da, Abaıdyń óleńderimen, ózge dúnıelerimen birge qarasózderin oqyp, jalyqpaı toqyp, erinbeı oryndaǵanda ǵana Qazaq eli asqaraly asýlardy alady.
Barshagúl ISABEK,
Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń oqý jáne oqý-ádistemelik ister jónindegi prorektory, professor
