Sulýlyqqa qushtar, ásemdikke qumar aqyn júregi bıik estetıkalyq talǵam, asqaqtyq, úılesimdilik negizderine júginedi. О́zin qorshaǵan san alýan adamdardyń boıynan sol izgi qasıetterdi izdeýmen bolady. Abaı janynyń aınasyndaı bolǵan onyń kórkem shyǵarmalarynyń birde ashyna, birde tańyrqaı, birde tamsana til qatýy da sondyqtan. Zamannyń qaıshylyǵyna, ádiletsizdigine shydamaǵan Abaıdyń absolıýtti shyndyqty, ıdealdy arman etýi de sonyń nátıjesi bolyp tabylady. Aqynnyń ómir súrý sharty – tanym men senimge, sezim men parasatqa qatar qurylatyndyqtan, Abaı da kúndelikti tirshilikten joǵary turatyn pálsapaly máselelerdi, bıik uǵymdardy taqyryp etedi.
Uly fılosof aqynnyń oı órisiniń bıiktigi, asqaqtyǵy, dúnıetanym keńdigi, parasat zańǵarlyǵy ár tujyrymdy rastap qana qoımaı, oǵan ózindik qoltańbasymen obrazdy kórkemdik syılaǵan.
...Júrektiń aqyl sýaty
Mahabbat qylsa táńiri úshin...
Abaıdyń estetıkalyq talǵamy óte joǵary, ony ásirese adamnyń asyl qasıetterin saralaıtyn óleń joldarynan, qarasózderinen anyqtap baıqaýǵa bolady. О́ıtkeni aqynnyń estetıkalyq jeke basynyń qaǵıdattary búkil adamzattyń shartty qasıetterin tujyrymdaıdy.
Abaı jaratylysy men onyń minez-qulqy arasyndaǵy sabaqtasqan tutastyqty júrgizýdi maqsat etkendeı, «adamzattyń bárin súı baýyrym dep» degen óleń joly bıik estetıkalyq-moraldyq qaǵıdattardyń jıyntyǵyn qurap turǵan joq pa?! Bar aıtylyp ta, jyrlanyp ta júrgen bıik estetıkalyq kategorııalardyń jelisi osy jolǵa syıyp ketkendeı, búkil adamgershiliktiń, qaıyrymdylyqtyń, izgiliktiń, raqymdylyqtyń, kishipeıildiliktiń negizi osynda shoǵyrlanǵandaı.
Soǵan dálel retinde Abaı kelesi óleń joldarynda bylaı deıdi:
Mahabbatpen jaratqan adamzatty,
Sen de súı ol Allany jannan tátti.
Adamzattyń bárin súı baýyrym dep,
Jáne Haq joly osy dep ádiletti.
Osy úsh súıý bolady ımanı gúl,
Imannyń asyly úsh dep sen tahqıq bil...
Bul úsh súıýdi M.Áýezov «adamgershilik týrasyndaǵy úgiti», «moral fılosofııasy» dep baǵalaıdy. Sol sııaqty M.Myrzahmetov «Abaı jáne Shyǵys» degen eńbeginiń «Abaı tanymyndaǵy úsh súıý» dep berilgen bóliminde bul úsh súıýge tómendegideı anyqtama beredi: «...jaratýshysyn jaralǵan pendesiniń mahabbatpen súıýi kerek deıtin maǵynasyndaǵy birinshi súıýdi kóremiz. Ekinshi súıý nemese aqyn shyǵarmalarynda bastan-aıaq úzilissiz taratylatyn basty oı jelisi «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» at qoıyp, aıdar taǵýynda jatyr. Abaıdyń «Jáne Haq joly osy dep ádiletti» – degen Otyz segizinshi sózindegi naqylııa, ǵaqylııa dálelderge súıene otyryp usynatyn ǵadalát uǵymyna iliktesetin úshinshi súıýdi kóremiz. Al Ǵ.Esimov «Hakim Abaı» eńbeginde «ımanı gúldi», ıaǵnı «úsh súıýdi» bylaı taratady: «Aqynnyń aıtyp otyrǵan birinshi súıýi: «Sen de súı ol Allany jannan tátti». Iаǵnı áńgime Alla taǵalany súıý týraly. Ekinshiden: «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep». Másele búkil adam balasyn dinine, tiline, túr-túsine qaramaı súıý kerek, úshinshiden: Allany, adamzatty súıý dástúrin haq joly, ádilettilik dep, ádilettilikti súıý deıdi».
Bizdiń paıymdaýymyzsha, Abaı aıtyp otyrǵan «ımanı gúl» máselesine qatysty ustanymymyz ózgesheleý. «Abaı tanymyndaǵy ımanı gúldiń úsh súıýi» dep, aqynnyń ateıstik kózqarastan aýlaq tárbıelengenin, kerisinshe onyń ıslamnyń dinı-tanymdyq pálsapasyna qanyp óskendigin eskere otyryp, tómendegideı anyqtama berer edik: birinshi súıý «Mahabbatpen jaratqan adamzatty – Allaǵa tán», dep tanımyz, mahabbattyń sınonımi súıispenshilik, osy rette óleńniń ekinshi jolyndaǵy «sen de súı» dep osy súıý áreketiniń sizge deıin de jasalǵanyn meńzep otyr, sonan soń «...jaratýshysyn jaralǵan pendesiniń mahabbatpen súıýi» deıtin maǵynasyndaǵy ekinshi súıýdi kóremiz. Úshinshi súıý nemese aqyn shyǵarmalarynda bastan-aıaq úzilissiz taratylatyn basty oı jelisi «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» «adamdy súıý» deıtin ıslam ıdeologııasynan, fılosofııasynan alynǵan konsepsııasyn ańǵaramyz. Abaıdyń «Jáne Haq joly osy dep ádiletti» – deýi «úsh ımanı gúlge» qatysty «úsh súıýdi» de qamtıdy dep tanımyz.
Sondyqtan Abaıdyń estetıkalyq qabyldaýynyń eń bıik kórsetkishi – estetıkalyq ıdeal. Barsha jaqsylyq arqyly aqyn óz janynyń, ishki sana men sezim túısiginiń suryptaýynan ótken búkil estetıkalyq kategorııalardyń shoǵyrlanǵan shyńyn baıqatatyn beıneni suryptady.
Qydyrbek ÁLQOJAEV,
Nur-Sultan qalasynyń qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń sýdıasy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
