Azyq-túlikti molaıtý – basty mindet

Azyq-túliktiń 12 túrimen qamtýda

Birinshi másele boıynsha baıandama jasaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov búginde dándi jáne dándi-burshaqty daqyldardy jınaý jumystary 99,4%-ǵa oryndalǵanyn málimdedi. Ákimdikterdiń jedel málimet­teri boıynsha maıly daqyldardy jınaý jalǵasýda. Respýblıka boıynsha egin jınaý alańy 15,8 mln gektardy quraǵan edi. Ár gektardan 12,8 sentner ortasha ónimdilikpen jıyny 20,1 mln tonna astyq bastyryldy. «Egin jınaý jumystary ótken jylǵa qaraǵanda bir aı buryn aıaqtalǵanyn atap ótý kerek. Buǵan qolaıly aýa raıy men sharýalardyń tehnıkalyq daıyndyǵy yqpal etti. Elevatorlarǵa astyq jetkizý 2019 jyldyń osy merzimindegiden 1 mln tonnaǵa artty. Kelip túsken astyq­tyń 80%-ynyń sapalyq sıpattamalary jo­ǵary boldy», dedi S.Omarov.

Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda berilgen tapsyrmaǵa sáıkes barlyq áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary boıynsha ózin-ózi qamtamasyz etý deńgeıine qol jetkizý mindeti alǵa qoıyldy. Onyń monıtorıngi azyq-túlik taýarlarynyń negizgi 29 túri boıynsha júrgiziledi. Onyń ishinde 12 taýar túri boıynsha ishki naryq 100%-ǵa jáne odan da kóp mólsherge qamtamasyz etilgen. 11 azyq-túlik taýary boıynsha qamtamasyz etý 80%-dan asady. Bul halyqaralyq aýyl sharýashylyǵy uıymy FAO-nyń jiktemesi boıynsha ózin-ózi jetkilikti qamtamasyz etý deńgeıi bolyp sanalady. Endi tek azyq-túlik taýarlarynyń 6 túri boıynsha óndiristi ulǵaıtý jáne ishki naryqty otandyq ónimdermen tolyq­tyrý sharalaryn iske asyrý qajet. Bul – qus eti, shujyq ónimderi, irim­shik pen súzbe, alma, qant jáne balyq. «Búgingi tańda mınıstrlik ishki naryq­ty otandyq ónimdermen molaıtý jó­nindegi 2021–2023 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar jobasyn daıyndady. Árbir baǵyt boıynsha ınvestısııalyq jobalardyń naqty pýly anyqtaldy», dedi S.Omarov.

Qazir qus eti boıynsha óz óndirisimiz­diń kólemi ishki naryq qajettiliginiń 58%-yn ǵana jabady. Ishki naryqty tolyqtaı molaıtý úshin qus etin óndirý qýatyn qosymsha 171 myń tonnaǵa art­tyrý qajet. Bul mindet jańa qus fab­rı­kalaryn iske qosý, sondaı-aq qus fabrıkalarynyń qoldanystaǵy qýa­t­yn keńeıtý esebinen 2023 jyl­dyń sońyna deıin iske asyrylady. Otandyq óndiris esebinen qus eti ımporty kóle­min qysqartý el ekonomıkasynda jyl sa­­ıyn shamamen 177 mln dollardy nemese 77 mlrd teńgeni saqtap qalýǵa múmkin­dik beredi.

«Atalǵan mindetti oryndaý úshin jalpy qýaty 285 myń tonna qus etin óndiretin 19 qus fabrıkasy, onyń ishinde bıyl jalpy qýaty 70 myń tonna bolatyn 6 qus fabrıkasy, 2021 – 2023 jyldary jalpy qýaty 215 myń tonna bolatyn 13 qus fabrıkasy iske qosyla­dy. Bul ishki naryq qajettili­gin tolyq kólemde qamtýǵa múmkindik beredi», dedi S.Omarov.

Sút ónimderi ımportynyń jalpy kólemi shamamen 500 myń tonnany quraıdy.

«Otandyq sút zaýyttary bul taýarlardy ózderi óndire alady. Buǵan qosa, olardyń óndiristik qýaty tolyq júk­telmegen. Sapaly taýarlyq sút shıki­zatyn óndirý kólemin ulǵaıtý úshin mı­nıstr­lik ortamerzimdi perspektıvada óner­kásiptik taýarlyq sút fermalaryn iske qosý jáne olardyń qýattylyqtaryn keńeıtý esebinen taýarlyq sút óndirisin ulǵaıtý mindetin alǵa qoıyp otyr», dedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri atalǵan másele jaıynda.

Sútti mal sharýashylyǵyn damytýdy yntalandyrý úshin mınıstrlik myna­daı sharalar qabyldady: Sút ferma­laryn salý kezindegi mindetti memleket­tik saraptama talaby alynyp tastal­dy, bul fermalardy jobalaý merzimin alty aıdan bir jarym aıǵa deıin qys­­qartý­ǵa múmkindik berdi. Ekinshi deń­­geıdegi bankterdiń kredıtterine qol­­jetimdilikti qamtamasyz etý maq­satynda kredıt somasynyń 85%-na deıin ınvestordyń qaryzdaryn kepil­den­dirý tetigi engizildi. Sútti, satyp alyn­ǵan asyl tuqymdy maldy sýbsı­dııalaý normatıvteri, ınvestı­sııa­lyq sýbsıdııalaý normatıvteri qaıta qaral­dy. Maldyń ózin kepilge qoıa oty­ryp, asyl tuqymdy maldy satyp alýdy qarjylandyrý quraly engizildi. Atal­ǵan ózgerister aýyl sharýashy­lyǵy ta­ýaryn óndirýshileriniń iskerlik bel­sen­di­likterine oń áser etti. Eger bu­dan buryn jylyna 3-5 ónerkásiptik sút fer­masy iske qosylsa, bıyl 33 sút fer­ma­sy­nyń jobasy iske asyrylýda.

Alma baqtaryn arttyrý qajet

Otandyq shujyq ónimderimen ishki naryq 62%-ǵa qamtamasyz etilgen. Onyń ımporty 33,3 myń tonnany quraı­dy. Munyń 85%-y kórshi Reseıden ákeli­nedi. Jalpy, ishki naryqty shujyq ónim­­deri­men molaıtý jónindegi mindet et óńdeýshi kásiporyndardyń aınalym qar­jylaryn tolyqtyrý jáne fermer­ler­di maldy soıýǵa ótkizýge yntalandyrý esebinen iske asyrylady. Sondaı-aq qýaty 103 myń tonnany quraıtyn et óńdeýshi kásiporyndardy salý boıynsha 9 joba iske asyrylýda.

Mınıstr atap ótkendeı, qazirgi ýaqyt­ta respýblıkada jalpy alańy 35,1 myń gektar jerde 216,5 myń tonna alma óndiriledi. Bul ispen 34 iri kompanııa, 195 orta, 1 370 shaǵyn sharýashylyq jáne jeke qosalqy sharýashylyq aınalysady. О́nerkásiptik qarqyndy baqtarda almanyń túsimdiligi gektaryna 40-45 tonnany, al usaq jáne jeke qosalqy sharýashylyqtarda gektaryna 7-10 tonnany quraıdy. Sondyqtan alma baqtarynyń alańdaryn ulǵaıtý boıynsha basty nazardy iri jáne orta sharýa­shylyqtarǵa aýdaryp, usaq sharýa­shy­lyqtar men jeke qosalqy sharýashy­lyqtardy kooperatıvterge biriktirý qajet.

«Almany jalpy tutyný kólemi 344,3 myń tonnany qurasa, onyń ımporty – 128 myń tonna. Ishki naryqty atalǵan ónimmen molaıtý úshin 6,6 myń gektar jerge jańa qarqyndy baqtar otyrǵyzý qajet», degen S.Omarov olardy baq sharýashylyǵymen burynnan aınalysatyn Almaty, Jambyl jáne Túrkistan oblystaryna, Shymkent qala­syna shoǵyrlandyrýdy usyndy. Bul óńirlerde qazirdiń ózinde alańy 5,5 myń gektar bolatyn jobalar pýly bar.

Sońǵy 5 jylda qant qyzylshasy egistik­teriniń alańy 9,8 ese, qant qyzyl­shasynyń ónimdiligi 1,3 ese, al jalpy jıyny 20 eseden astam ulǵaıdy.

«Bul faktiler otandyq qant salasy­nyń damý áleýeti mol ekenin rastaıdy. Endi qant qyzylshasynyń egis alańyn ke­minde 2 ese ulǵaıtý qajet. 90-shy jyl­dary respýblıkanyń 13 óńirinde qant qy­zyl­shasy otyrǵyzylǵanyn eskere oty­ryp, bul jumysqa árbir oblys qaty­sýy tıis dep esepteımiz», dedi mınıstr.

Qazirgi ýaqytta otandyq óndiris qanty­nyń tapshylyǵy 240 myń tonnany nemese qajettiliktiń jartysynan kóbin quraıdy. Qant qyzylshasy egisterin ulǵaıtý, zamanaýı agrotehnologııalardy, sapaly tuqymdardy paıdalaný jáne tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý esebinen onyń ónimdiligi men sapasyn arttyrý arqyly ishki naryqty molaıtý boljanyp otyr. Qazirgi tańda jumys istep turǵan 4 qant zaýytyn jańǵyrtý, sondaı-aq Jambyl jáne Pavlodar oblystarynda jańa qant zaýyttaryn salý jobalaryn iske asyrý qosymsha 180 myń tonna qant óndirý arqyly tapshylyqty qysqartýǵa jáne qamtamasyz etý bo­ıynsha 80%-ǵa shyǵýǵa múmkindik beredi. Qazirdiń ózinde ınvestısııalyq sýbsıdııalaý, óńdeýge tapsyrylǵan qant qyzylshasynyń ár tonnasyn sýbsıdııalaý túrindegi salany qoldaý sharalary qabyldandy.

«Agroónerkásiptik keshen ónimderi­niń eksportyn ulǵaıtý jáne ishki naryq­­ty molaıtý maqsatynda Aýyl sha­­rýa­­­shy­lyǵy mınıstrligi aldaǵy bes jylda transulttyq kompanııalar qaty­satyn jobalardy qosa alǵanda, 380 ınves­tı­sııalyq jobany iske asyrýdy jos­par­lap otyr. Olardyń aınalasynda agroónerkásiptik keshenniń basym baǵyt­tary boıynsha 7 ekojúıe qalyp­tasty­rylatyn bolady. Salaǵa 5 trln teńgege jýyq ınvestısııa tartý josparlanyp otyr», dep túıindedi sózin S.Omarov.

Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy Asqar Mamın aýyl sharýa­shylyǵynyń barlyq qyzmetkerlerine pandemııa jaǵdaıynda kóktemgi egis jáne egin jınaý jumystaryn ýaqtyly ári sapaly júrgizgeni úshin alǵys bildirdi, bul ótken jylǵydan joǵary ónim jınaýǵa múmkindik berdi.

BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýa­shy­ly­ǵ­y uıymynyń (FAO) boljamdary boıynsha Qazaqstan AQSh, Aýstralııa, Brazılııa jáne Argentına elderimen qatar álemdik azyq-túlik habtarynyń birine aınalý úshin úlken áleýetke ıe. Memleket tarapynan AО́K-ti qoldaýdyń barlyq qajetti sharalary kórsetiledi, sýbsıdııalar beriledi (16 baǵyt boıynsha sýbsıdııalardyń 47 túri), jeńildikpen nesıe berý jáne salyq preferensııalary kózdelgen. 2020 jyldyń 8 aıynda qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde azyq-túlik ónimderi óndirisiniń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııalar ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda 25,4%-ǵa, 54,7 mlrd teń­gege deıin ulǵaıdy.

Qurylatyn Ulttyq taýar ótkizý júıesi aýyl sharýashylyǵy ónimderin saq­taý jaǵdaılaryn jaqsartýǵa, onyń óndirisi men maýsymaralyq kezeńde naryqtaǵy kólemin ulǵaıtýǵa, sondaı-aq eksportty edáýir arttyrýǵa jol ashady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi usynǵan Naryqty otandyq azyq-túlik taýarlarymen molyqtyrý jónindegi 2025 jylǵa deıingi keshendi josparǵa sáıkes 5 trln-nan astam teńge ınvestısııa tarta otyryp, 380 ınvestısııalyq joba iske asyrylatyn bolady, bul azyq-túlik taýarlarynyń mańyzdy túrleri – et, balyq, jemister men kókónister, qant, dándi, maıly daqyldar, sút ónimderi boıynsha 7 ekojúıeni qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.

«Ishki naryqty otandyq azyq-túlik­pen molyqtyrý – Úkimettiń strate­gııa­lyq mindeti» degen A.Mamın, Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligine bir aı ishin­de Naryqty otandyq azyq-túlik taýar­larymen molyqtyrý jónindegi ke­shendi jospardy qabyldaýdy tapsyr­dy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi­ne Ekologııa, Ulttyq ekonomıka, Qar­jy mınıstrlikterimen birlesip, ishki naryq­ta jetispeıtin ónimder óndiri­sin mem­lekettik qoldaý jáne ynta­lan­dyrý sharalaryn keńeıtý másele­lerin pysyqtaý, bul rette balyq sharýashy­lyǵy salasyn da­mytý josparlaryn eskerý tapsyryldy. О́ńirlerdiń ákim­derine AО́K-te josparlanǵan jobalar­dyń iske asy­rylýyn jeke baqylaý­ǵa alý jáne qajet­ti ınjenerlik ınfra­qurylym­dardy júr­gizýdi qamtamasyz etý, sondaı-aq ınves­torlarmen shıkizattan bastap eks­port­qa deıingi búkil tizbek boıynsha bar­lyq máseleni pysyqtaý mindetteldi. Son­daı-aq Premer-Mınıstr qajetti logıs­tı­kany qamtamasyz etý jáne otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin ishki jáne syrt­qy naryqtarda ótkizýdi ilgeriletý jó­nin­degi sharalardy qabyldaýdy tapsyrdy.

Farmasevtıkalyq ónerkásipti damytý

Sondaı-aq Úkimet otyrysynda Far­masevtıka ónerkásibin damytýdyń 2025 jylǵa deıingi keshendi jospary qaraldy. Indýstrııa jáne ınfraqu­ry­lymdyq damý mınıstri B.Atam­qulov, Densaýlyq saqtaý mınıstri A.Soı, «Hımfarm» AQ dırektory A.Isenova, «Dolce-pharm» JShS kom­mer­sııa­lyq dırektory B.Demeýova, Qazaq­­stan­nyń farmasevtıkalyq jáne medı­sı­na­lyq ónimderdi óndirýshiler qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory G.Manaqpaevanyń baıandamalary tyńdaldy.

2020 jyldyń 8 aıynyń qorytyndysy boıynsha elimizdiń farmasevtıka ónerkásibindegi óndiris kólemi 34,1%-ǵa nemese 81,5 mlrd teńgege deıin, ınvestısııalar 5,2%-ǵa nemese 4,1 mlrd teńgege deıin ósti. Belgili kompanııalardyń qatysýymen 41 joba iske asyryldy, olardyń ishindegi eń irileri – antıbıotıkter, alkoloıdter, antıseptıkter («Hımfarm» AQ, «Nobel AFF» AQ, «Abdı Ibrahım Global Farm» JShS), sondaı-aq jeke qorǵanysh quraldary men hırýrgııalyq maqta («Kelun Kazpharma» JShS, «Qaraǵandy farmasevtıkalyq kesheni» JShS, «Dolce» JShS) óndirisi boıynsha jobalar.

5 myńnan astam jumys orny ashyldy. Dári-dármekter men medısınalyq buıymdardy satyp alýdaǵy otandyq ón­dirýshilerdiń úlesi 30%-ǵa deıin artty jáne turaqty túrde ósý ústinde (5 myń­nan astam ataý boıynsha 88 shart jasaldy).

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­my­nyń baǵalaýy boıynsha eldiń dárilik qaýipsizdigi menshikti farmasevtıka óndirisi bolǵan jaǵdaıda keminde 30% qamtamasyz etiledi, al Qazaq­stan 2025 jylǵa qaraı óz óndirisiniń úlesin zattaı mánde 50%-ǵa deıin jetkizý­di kóz­dep otyr. Osylaısha, Farmasev­tıka­lyq jáne medısınalyq ónerkásipti damytýdyń 2025 jylǵa deıingi keshendi josparyna sáıkes 77,8 mlrd teńgege 30-dan astam jańa iri farmasevtıkalyq óndiris iske qosylady, bul dári-dármek óndirisiniń kólemin 2,5 esege (92-den 230 mlrd teń­gege deıin), eksportty 3 esege (25-ten 75 mlrd teńgege deıin) ulǵaıtýǵa, 2 myń­nan astam joǵary bilikti mamandardy daıar­laýǵa jáne olarǵa arnap turaqty jumys oryndaryn qurýǵa jol ashady. 

Úkimet basshysy otandyq farmasevtıka óndirisi úshin, ásirese klınıkalyq jáne klınıkaǵa deıingi synaqtardy yntalandyrý turǵysynan memlekettik qoldaý sharalaryn aýqymdy túrde keńeıt­ýdi tapsyrdy. Indýstrııa, Den­sa­ý­lyq saqtaý jáne Syrtqy ister mı­nıstr­­likterine dáriler óndirisin eli­mizde jer­giliktendirýge Big Pharma – Top-50 tiziminen álemdik farmasevtıka ón­dirýshilerdi targetteý boıynsha usy­nystar engizý tapsyryldy. Den­saý­lyq saqtaý mınıstrligine uzaq­mer­zimdi kelisimsharttardy iske asyrý te­tik­terin keńeıtý, eldegi dárilik zat­tar­dyń qajettiligin naqty josparlaý men aıqyndaýdy qamtamasyz etý, medı­sınalyq buıymdar men dári-dármekter­ge synaqtar júrgizetin zerthana­lar­dyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn kúsheıtý, keshendi jospardy iske asyrýdy eskere otyryp, farmasevtıka salasy úshin bilikti kadrlar daıarlaý jóninde sharalar qabyldaý mindeti júkteldi. Oblystar men Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń ákimdikterine jergilikti jerlerde dári-dármekter men medısınalyq buıymdardy satyp alý kezinde jergilikti qamtý boıynsha nysanaly ındıkatorlardy (KPI) bekitý mindetteldi. «Farmasevtıka ónerkásibi – ekonomıkanyń óte mańyzdy sektory jáne halyqtyń ómiri men densaýlyǵy qaýipsizdiginiń negizi», dep túıindedi sózin A.Mamın.