Sol Barqytbel men Barlyq, Altaı men Saýyr-Saıqan arasynda jaıylyp jatqan qazaq áskerin bir týdyń astyna biriktirip, odan tómengi О́skemen men Jetisaraıǵa (Semeıdiń sol kezdegi aty) kóz alartqan qalmaq kúrenderin Altaıdan ári asyryp, Qulystaıǵa deıin qýyp tastaǵan Qabanbaı batyr óz janyna halqynyń qamyn, eliniń erteńin oılaǵan erjúrek erlerdi toptastyra bildi. Kereı Jánibek pen Saty Dáýletbaı, Kókjarly Kókjal Baraq pen Sarjomart Tanash, Ýaq Baıan men Býra Qoshqarbaı syndy ot júrekti órender Erasyl babamyzdyń Qalba, Tarbaǵataı, Altaı mańynda, Joǵarǵy Ertis boıynda quba qalmaqpen bolǵan urystarda qaısarlyǵymen tanylǵan senimdi serikteri boldy. Bıyl solardyń biri – Úmbeteı jyraý «Tý alyp, tulpar mingen er Dáýletbaı» dep jyrǵa qosqan, Qabanbaı atamyzdyń ózi «Dáýletbaı, ediń qaıratym!» dep qımaı qoshtasyp, qasıetti aq týyn óz qolymen tapsyryp ketken Saty balasy – Dáýletbaı batyrdyń týǵanyna da 300 jyldan asyp barady.
Dáýletbaı – on besinde jaýyna qylysh sermegen, otyzynda búkil úsh júzdiń uranyna aınalǵan er Qabanbaıdyń et jaqyn etene týys inisi. Tóle bı dana «Shańyraǵy kúırep, ańyraýy jıilep bara jatqan elińniń birligin shyńdar shyraq bar ma?» dep toryqqandaı bolǵanda top basynan tabyla bilgen jan serigi. Espembet batyr týraly qıssada jyr basy:
Naımannyń tý basshysy –
Baıjigit er Qabanbaı… –
dep kelse, «Qabanbaıdyń jaralmyshy» qıssasyndaǵy:
Maǵulym Baıjigitten úsh ul týǵan,
Jumyq, Toǵas, hám Mámbet kúnde dýman.
Bulardan neshe túrli jaqsy shyǵyp,
Batyrlyq, jomarttyqpen belin býǵan…
degen joldar bar. Al osy Dáýletbaı batyrdyń ata-jónin qysqasha taratar bolsaq, ol bylaısha óriledi: Naıman Qarakereıden – Baıjigit, odan – Jumyq, Toǵas, Mámbet taraıdy. Mámbetten – Qojaǵul, Qojaǵuldan – Qabanbaı týǵan. Al Baıjigittiń bir uly – Jumyqtan – Saty, Satydan – Dáýletbaı týady. Dáýletbaıdan: Qystaýbaı, Kótesh, Jantúgel, Jámeńke, Marqa, Baıtiles jáne Baıtúgel atty jeti ata taraǵan. Olardyń onynshy-on birinshi urpaqtary qazir bir sheti Tarbaǵataı taýynyń teriskeıi men bir sheti batyrlyq jyr-dastandarda jıi aıtylatyn Mańyraq pen Shorǵa, Zaısankól arasynda úrim-butaq taratyp otyr. Dáý atanyń shóberesi – Tántibaı bı de ot tildi, oraq aýyzdy sheshen adam bolǵan. Búkil arǵyn, naımannyń kósh bastaǵan kósemderi men sóz bastaǵan sheshenderi bas qosyp, jer daýy men jesir daýyn bir jaqty ete almaı eldi kidirtip qoıǵan bir syn sátte sóz surap: «El bolsań – qushaqtasyp bitisetin, ıt bolsań – yryldasyp ketisetin ýaqyttaryń boldy ǵoı, aǵalar. Bul únsizdikterińniń máni ne?» dep ıgi jaqsylardy sózden utyp, alqaly májilistiń aldyn ashyp beretin de sol bala Tántibaı. Al kók súmbiniń ushymen, som bilektiń kúshimen, ot júrektiń susymen óz elin torǵaýyttyń tozaǵynan, qalmaqtyń sheńgelinen qutqarǵan, sol bir soıqan soǵystyń basynan aıaǵyna deıin jeldiń ótinen, jaýdyń betinen tabylǵan Dáýletbaı batyr jaıynda áıgili Úmbeteı jyraý:
Qalmaqty qýyp qashyrdyń,
Qara Ertisten ótkizip
Altaı taýǵa asyrdyń, – dese,
Saty Januzaquly Árimjan aqyn keıin óz atasynyń erligin:
Qabanbaı, Qosaı, Dáýletbaı –
Qataǵan hannyń jıeni.
Baıjigitten shyqqan úsheýi,
Batyr bolyp kıeli…
Batyr bolyp bir kezde
Naımandy atam bastapty.
Qarsylasqan dushpandy,
Qaıratymen jasqapty
Qabanbaı men Dáýletbaı
Jaýǵa qarsy shapqanda,
Halqyn ońǵa bastapty… – dep jyrlaǵan.
…Tarıh kómbesinde qalǵan sonaý bir jaýgershilik zamanda qalmaqtyń Bosmoıyn deıtin batyrynyń da jerimizge aryndap at oınatyp, tóbemizge qaıqy qylysh úıirgeninen kóziqaraqty qazaq habardar bolar, árıne. Sol Bosmoıyndy jekpe-jekte Toǵastan shyqqan Anar batyr óltirip, onyń úlken qyzyn Toǵas batyr alyp, odan Qosaı batyr, ekinshi qyzyn Qojaǵul alyp, odan Qabanbaı batyr, al úshinshi qyzyna Jumyqtan shyqqan Saty úılenip, odan Dáýletbaı batyr týǵan. Qabekeń kúsh-qaıraty eren, júrek oty qaıtpaıtyn Dáýletbaı inisin segiz jasynan bastap janyna ertip júrip baýlyp, 13 jasynda jaýǵa salǵan. О́z qolynan úılendirgen. 1984 jyly Pekındegi «Ulttar» baspasynan jaryq kórgen «Qazaq qıssalary» atty kóptomdyqta jarııalanǵan «Qabanbaı» qıssasyndaǵy myna bir joldar sonyń aıqyn aıǵaǵyndaı:
Dáýletbaıdy segizde
Serýenge ertip baryp em.
Toǵyz jasar kúninde
Qońyrat degen bir elden
Aıttyryp berip alyp em.
(«Qazaq ádebıeti» gazeti, 1990 j., 5 qańtar).
El aýzynda, túrli ańyz-áfsanalarda aıtylatyn áńgimelerge qaraǵanda, ol qapsaǵaı deneli, aqsur júzdi, tik ıyq, ótkir janarly, shymyr da jınaqy ári óte qarýly adam bolypty. Aǵaıyndy qos batyrdyń Altaıdaǵy jyldarynan bastap arajiginiń ajyramaǵandyǵy qytaıdaǵy qazaq zertteýshileri Zeınolla Sánik pen Beısenǵalı Sadyhannyń eńbekterinen bolsyn, ártúrli jyrlar men qıssalar nusqalarynan bolsyn anyq ańǵarylady. «Saıyp kelgende, – dep jazady qos avtor ózderiniń 1991 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen «Qarakereı Qabanbaı» atty eńbeginde, – Jumyq Dáýletbaı batyr, Toǵas Qosaı batyr, Muryn Boranbaı batyr, Týma Shyńqoja batyr… bári de Qabanbaıdyń jaqyn týystary».
…Mońǵoldyń Dolanqara bastaǵan elý-alpys adamy Saýyrdaǵy Merkit eliniń kóp jylqysyn barymtalap, olardy Qabanbaı men Dáýletbaı bastaǵan 40 jigit Ertisten óte qýyp jetedi. Sol jerde Dolanqaranyń ózi bilegin sybanyp tastap atyp shyǵady da, Qabekeńdi jekpe-jekke shaqyrady. Qalqanynyń byt-shytyn shyǵaryp, qalmaq batyryn áp-sátte-aq jaıratyp salǵan qazaq qolbasyna endi Dolannyń kegin alamyn dep atan ógizdeı Túrkesh batyr tura umtylady. Ańysyn ańdap turǵan inisi – Dáýletbaı qaıratyn jıyp alyp, tortóbelge qamshy basyp, oınaqtap top ortasyna shyǵa keledi.
Kele salyp qalmaq ta
Tura umtyldy Dáýletke.
Shapshańdyqpen Dáýletbaı
Keltirmedi náýbetke.
Siltedi naıza búıirden,
Qyrandaı kókten shúıilgen.
Jamsatqan kópti qý eken,
Alysty jaıpap qıyrmen.
Dáýletbaı edi qaılaly,
Shanyshty sermep naızany.
О́kirip túsip atynan,
Túrkesh batyr jaırady…
Esen qaıtty eline,
Saýyrdyń shyqty beline.
Qabanbaıdyń erligi
Málim boldy kóbine.
Jastan shyqqan Dáýletbaı
Tanyldy jurttyń kózine.
Abylaı han bolyp, Qabanbaı qolbasy bolyp turǵan shaqta jońǵar shapqynshylary beıbit jatqan qazaq jasaqtaryn san ret oısyrata shaýyp, qyzyl qyrǵyn soǵys salyp, jerin tartyp alyp otyrǵan. Sondaı bir alasapyran kezde, jaý jaq qaptalda Qosaı, Tama batyrlardyń jasaǵy qalqan bolyp, myńǵyrǵan jylqylary sonaý Orqashar jerine deıin sozylyp jatqan bir máýetek shaqta Altaıdaǵy Alqabek-Bilezikke bekingen torǵaýyttar taǵy da myń-myńdap jylqy barymtalap, birqydyrý adammen birge Tamanyń uly Baıqonysty da óltirip, Tarbaǵataı óńirine birjola bekinip alady. Jaýdan úrkip Qalbaǵa qaraı qashqan el aǵyny qatty ózennen ótkel taba almaı, kóp adam sýǵa ketedi (Keıin sharýashylyq qajeti úshin sý bógeni salynǵan, qazir Bozsha, Mańyraq, Aqjar aýyldarynyń irgesinen aǵyp ótetin taý ózeniniń «Qandysý» aty sodan qalǵan degen ańyz bar…). Toqsannyń seńgirine shyqqan Tama batyr eldi Saýyrǵa tııanaqtatyp, Dáýletbaıdy dereý Tarbaǵataıdyń batysyndaǵy Baqtynyń moınynda otyrǵan Qabanbaıǵa shaptyrady. Bul – ataqty Shorǵa soǵysy atanyp tarıhta qalǵan, seksen kúnge sozylǵan qandy soıqannyń basy edi. Qylyshynan qan sorǵalaǵan batyrlar ata jaýdan aılasyn asyryp, jasaqtardyń jan aıamaı arpalysýynyń arqasynda Qalbadan Shorǵaǵa deıingi óńirdi jaý sheńgelinen qaıtadan qaıtaryp alady. Altaı men Saýyr-Saıqan, Qara Ertis pen nur Zaısan, Marqa men Naryn arasy torǵaýyttan tazartylady. Bosqan el Qarǵyba-Bazar men Oıshilikke, Shorǵa men Boǵas Mańyraqqa qaıtadan qonys tebedi. Sol jyldary Alakól men Baqty mańynda da dúrbitter dúrbeleńi beleń aldy. «Dúrbitter Qatynsý boıynda taǵy bir ret bas qurap, ózderinshe turystyq bermek bolǵan. Biraq ol talaptarynan da eshteńe shyqpady. Jeke saıysqa shaqyrǵan Badynjap Zaızandy Jumyq Dáýletbaı batyr eki aınalymǵa keltirmeı, naızamen ilip tastady» (Qabdesh Jumadilovtiń «Daraboz» tarıhı romanynan, I tom).
Sol jyldary Tarbaǵataı óńiri boıynsha tarıhta qalǵan qandy shaıqastardyń ishinde Mańyraq mańyndaǵy urys ta asa aýyr bolǵan. Barqytbel, Saýyr-Saıqannyń shyǵys bet qaptalyndaǵy Mańyraq silemderinde sirese bekinip alǵan ári oq qarýmen jaraqtanǵan torǵaýyt pen dúrbit qatty qarsylasady. «Bul urysta Dáýletbaı batyr bastaǵan Jumyq jigitteri erekshe kózge tústi. Ánsheıinde ár qadamyn ańdap basyp, saq júretin Dáýletbaı bul joly óler-tirilerin umytyp, únemi aldyńǵy shepte shabýyldaýmen boldy. Batyrdyń kózine qan tolyp, bet-álpeti de jan shoshyrlyqtaı ózgerip ketken. Shamasy, mundaı jankeshti ólermendikten ajaldyń ózi de qaımyǵatyn bolýy kerek, aq kóbigi shyqqan tortóbeldiń ústinde urshyqtaı úıirilip, aldaspanyn ońdy-soldy siltegende, beıne orman otap kele jatqandaı, jaý ortasyn qaq jaryp, arttaǵy áskerge jol ashyp otyrdy» (Bul da sonda).
Qabanbaı babamyzdyń jaý kelerde dúrildeıtin qasıetti aq týy da osydan úsh ǵasyr burynǵy jońǵar joryqtarynan habardar qazaqtyń esinde bolar. «Er Qabanbaı» qıssasynda:
Japanda jel joq mezgil jatqanynda,
Aq týy aspan kernep kúrildeıdi, –
dep sýretteletin, joryqta alǵa ustap alyp júretin sol týyn Batyr baba keıin jan serigi – Dáýletbaıǵa tapsyryp jatyp: «Elge ıe bol, jaýyńnan saqtan, Qabanbaı óldi degizbe!» dep ósıet aıtqany «Qıssa Mámbetuly Qabanbaı» dastanynda baıandalady. Qabekeńniń jastyq jalynyndaı, asaý arynyndaı bolǵan Dáýletbaı batyrdyń «Tý alyp, tulpar mingen er Dáýletbaı» degen qosalqy aty da sodan qalǵan…
Syn shaqta semser ilgen bilegindeı bolǵan, qystalańda ıyqtas tiregindeı bolǵan jalyn jigerli inisin Qabekeń kózi jumylǵansha janyndaı jaqsy kórgen. Eren týǵan Erasyl babamyzdy aýyr dert meńdep, o dúnıelik bolýǵa bet qaratqanda Qyzylsý-Shar boıynda otyrǵan Dáýletbaıǵa shabarman jibertken. Jolaı kezdesken qoıshydan jón suraǵanda ol Qabekeńniń aýylyna keshe ǵana baryp qaıtqanyn, uly sardardyń teteles inisin asyǵa kútip jatqanyn aıtady. Jyrdyń kóńildi qozǵar osy bir tebirenisti tusy bylaı órilgen:
Sulyq jatyr Qabanbaı,
Eki aıaǵyn jımaıdy,
Ketýge sizdi qımaıdy.
Erinderin jalaıdy,
Keldi me dep Dáýletbaı
Esik jaqqa qaraıdy…
Tarbaǵataıdy toryǵan torǵaýyt pen dúrbitti, Marqa men Naryn mańyna eleýreı enip ketken uranhaılardy japyra qýyp tastap, Jumyqtyń jeti balasynyń ata qonysyn ańdatqan Qabanbaı aǵasy sııaqty Dáýletbaı batyr da Tarbaǵataı óńirinde at tizginin tartqan soń Jumyqtan taraǵan Satynyń bes balasy men atalas týysy – Saıbolat urpaqtaryna Mańyraq pen Arǵanaty, Barqytbel men Zaısan kól arasynan ádildikpen jer bólip bergendigi de tarıhı shyndyq.
Biraq, bir ókinishtisi – ataqonys jeri úshin janyn jaldap, qanyn tókken osy batyr baba atyna áli kúnge deıin oblys ortalyǵy – О́skemenniń bir kóshesi buıyrmaı keledi. Halqymyzdyń jaǵasyna jarmasyp, tili men diline órshelene qarsy bolǵan, «búkil Shyǵys Qazaqstan – atam zamanǵy Reseı ólkesi» dep uranǵa aıtaq qosqan Golovkov degen depýtatqa betteri búlk etpeı-aq Mır kóshesin alyp bergen qalalyq máslıhat basshylarynyń Qabanbaı men Dáýletbaı nemese Kókjal Baraq pen Tanash, bı Boranbaı dese teris aınalýynyń astarynda bir jymysqy syr jatqan sııaqty... Áıtpese, qalanyń qaq ortasynda-aq Kırov, Ordjonıkıdze, Voroshılov, Pıterskıh Kommýnarov, Novatorov sııaqty mánsiz de maǵynasyz ataýlardan aıaq alyp júre almaısyz. Tipti, batyrdyń ózi týyp-ósken, qanshama qandy shaıqasta jaý sheńgelinen qutqaryp qalý úshin jankeshtilik jasaǵan Tarbaǵataı aýdanynyń ózinde resmı túrde Dáýletbaı esimi berilgen birde-bir aýyl-aımaq joq. Joǵaryda ózimiz aıtqan Qandysý ózeniniń bógelgen aýzynda otyrǵan otyz úıli Bozsha aýylynyń adamdary budan pálenbaı jyl buryn oblys, respýblıkaǵa jazǵan ótinish-hattary múlde habar-osharsyz ketse de ózderin sol Dáýletbaı batyr atyndaǵy aýylda turyp jatyrmyz dep aldarqatyp keledi. Sondyqtan kezinde bir sharýashylyqtyń ortalyǵy bolǵan Mańyraq aýylynda shoǵyrlanǵan úrim-butaǵynyń sol aýylǵa Erasyl babamyzdyń sarqylmas yrysyndaı, jan serik tynysyndaı bolǵan murageri – Dáýletbaı aty berilse degen tilek aıtyp, másele kóterýi – tolǵaǵy baıaǵyda jetken quptarlyq bastama. Sondaı-aq, qazaqtyń has batyrynyń týyn óz qolynan alǵan aıbyndy erge arnap bir eńseli eskertkish turǵyzatyn da ýaqyt jetti. Bul – «Bolar eldiń balasy birin biri batyr deıdi» degen parasatty túısikten týǵan óte oryndy talap ári arýaqtar aldynda kúni búginge deıin ótelmeı kele jatqan asyl paryz, ardaqty qaryz dep oılaımyz. Irgeli eldiń balasyna irilik jarasady. Tek sony el tizginin ustaǵan oıy óreli, keńesi keleli, namysy bıik azamattar qýana quptap, qoldaý kórsetse nur ústine nur bolar edi.
Jumaǵazy IGISIN,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy
Álıhan Bókeıhanov atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty.
О́SKEMEN.
