BRIýSSEL – «Breksıttiń» kóptegen keri áseriniń biri jahandyq deńgeıdegi bilim ordasy sanalǵan júıe ekinshi deńgeıli oqý oryndaryna aınalyp shyǵa keldi. Ulybrıtanııanyń ketýi saldarynan Eýropalyq odaq Kembrıdj, Oksford, UCL, Imperıal kolledj London jáne meniń súıikti úıim London School of Economics sekildi joǵary deńgeıli ýnıversıtetterden aıyrylyp qaldy.
Soraqysy, «Breksıt» eýropalyq saıasatkerlerge óte yńǵaısyz bolatyn shyndyqtyń betin ashyp berdi. EO-nyń qalǵan ýnıversıtetteri álemdik reıtıngtegi joǵary oryndar tizimine engen joq. QS World University Ranking-niń 2020 jylǵy reıtınginde Eýropalyq odaqtyń eń úzdik ýnıversıteti 50-orynǵa turaqtaǵan (Delft University of Technology). Academic Ranking of World Universities reıtınginde EO-nyń eń úzdik ókili University of Paris-Sud 37-orynda tur. Times Higher Education World University reıtınginde Mıýnhen ýnıversıteti 32-satyǵa jaıǵasqan. Salystyryp qarasaq, Shveısarııa, Qytaı, Japonııa jáne Shyǵys Azııanyń basqa da damyǵan elderindegi bilim ordalary halyqaralyq reıtıngterdiń kóbinde úzdikter qataryna jaqyn ornalasqan.
Alaıda Eýropalyq odaq ókilderiniń osy shyndyqty joqqa shyǵarǵany jıi kezdesedi. Birde osy máseleni Eýropalyq komıssııanyń laýazymdy qyzmetkerine qoıǵanymda «ondaı reıtıngterge senbeımin» dep jaýap qaıyryp, EO-ǵa múshe memleketterdiń oqý oryndaryndaǵy jetistik týraly aıtyp ketti.
Dálirek aıtsaq, eýropalyq ýnıversıtetter arasynda orta satydan joǵary bilim ordalary jeterlik. Máselen, Nıderland pen Shvesııada birnesheýi bar. Biraq, bizge jetispeıtini – óte sapaly oqý oryndary. Álemniń eń úzdik zertteýshilerin kez kelgen salada qyzyqtyra alatyn, joǵary jalaqy usynatyn jáne qomaqty zertteý qory bar ýnıversıtetter kerek.
Shyndyq bylaı. Basqa salalardaǵy sekildi ǵylymda da talantty zertteýshilerdiń ustanymy uqsas. Olar ózderi sekildi bilimdi ǵalymdarmen jumys istegisi keledi. Al jeke talanttardy ustaý – óte qymbat.
Oǵan qosa, qurlyqtaǵy ýnıversıtet júıesine, ásirese Germanııada, Fransııada, Italııa men Ispanııada eskirgen, bıýrokratııalyq jáne ishteı basqarý júıesi kedergi keltirip otyr. Mundaı jaǵdaıda syrttan qarjy tartyp, ony tıimdi baǵytqa jumsap, sapaly ǵalymdardy jumysqa tartý qıynǵa soǵady. Nátıjesinde, atalǵan elderdiń bárindegi eń úzdik sanalatyn ýnıversıtetter baıaǵy tanymal kezeńiniń elesimen ómir súredi.
Mundaı máselelerdiń saldary anyq baıqalady. Jetkilikti qarajat pen tıimdi basqarýsyz bizdiń ýnıversıtetter jasandy ıntellekt jáne bıotehnologııa sekildi mańyzdy salalarda top bastaı almaıdy. Sondaı-aq zertteýge beıimdelgen kóshbasshy oqý ordasynsyz Eýropalyq odaq jahandyq tehnologııalyq jarystan tys qalady. Álemdegi paıdasy mol eń úzdik 15 kompanııanyń segizi amerıkalyq ekenine tańǵalýdyń qajeti joq. Olardyń úsheýi Japonııaǵa tıesili. Qytaı, Ońtústik Koreıa men Taıvannyń bir-birden úlesi bar. Eýropalyq odaq sheneýnikteri osy tizimniń mańyzyna erekshe den qoıýy tıis.
Atalǵan máseleni sheshý úshin EO qarjylandyrýdy qamtamasyz etip, basqarýdy jetildiretin qujat qabyldaýy tıis. Qazirgi tańda bul baǵytta erekshe aqsha bólip otyrǵan – Eýropalyq zertteý keńesi. Mekeme geografııalyq tepe-teńdikke qaramastan talantty derbes zertteýshilerge aıqyn qoldaý kórsetedi. О́kinishtisi, Eýropalyq keńestiń shildedegi qalpyna keltirý jónindegi qoryn qurý týraly kelisimine sáıkes Eýropalyq zertteý keńesine bólinýi tıis qarajattyń qomaqty bóligi azaıtylmaq. Osylaısha, Eýropadaǵy zertteý salasynyń deńgeıin kóterýge baǵyttalǵan jalǵyz tıimdi tásil qarajatsyz qalmaq. Bul – qurlyqtaǵy bilim salasynda týyndaǵan shıelenisti jaǵdaıdy sheshýge baǵyttalǵan qabyldaýǵa kelmeıtin eń nashar sheshim.
Eýropada qarjylandyrýdyń taǵy bir kózi bar. Ol – Innovasııa jáne tehnologııa jónindegi eýropalyq ınstıtýt. EO-nyń bıýdjeti sońǵy ret bekitilgende oǵan 2,4 mıllıard eýro bólindi. Ol týraly estimep pe edińiz? Men de ony bilgenime kóp bolǵan joq. Ádettegideı eýropalyq dástúr boıynsha EO músheleri qarjyny qaıda jumsaýǵa kelise almady. Aqyry Býdapeshtte vırtýaldy ýnıversıtet ashýǵa sheshim qabyldady.
Bul qadamnyń kemshin tusy kóp. Áıtse de, onyń eshqaısysy EO sheneýnikterin Innovasııa jáne tehnologııa jónindegi eýropalyq ınstıtýt týraly qaıta oılanýǵa ıtermeleı almady. Eýropalyq parlament onyń keı salalaryn tekserýge talpynyp jatyr, biraq qorytyndynyń tolyqqandy bolmaıtyny qazirden-aq belgili. Eger osy Innovasııa jáne tehnologııa jónindegi eýropalyq ınstıtýtqa bólinip, jelge ushyp jatqan qarajatty tıimdi paıdalansa, betke ustar bilim ordasynyń irgetasyn qalaýǵa jetetin edi.
Degenmen, qarjy bólip qana otyrý jetkiliksiz. Qurlyqtaǵy búkil ýnıversıtetterge kónergen basqarý júıesi tán. Mundaı júıe bıýdjetti qarastyrý, ǵalymdardy tartý sekildi mańyzdy sheshim qabyldaýda táýelsiz ári nátıjege súıengen ádis ustanýǵa kedergi keltiredi. Fılıp Agıon jáne basqa da zertteýshiler kórsetkendeı, Eýropa ýnıversıtetterinde básekelestik pen táýelsizdiktiń bolmaýy bilim salasynda tabysqa jetýine kedergi keltiredi. EO senimdi mehanızm, akademııalyq jetistikke mán beretin grant bólinisi, stýdentter men fakýltetter arasyndaǵy jarysty damytatyn «tıimdi basqarý» jobasyn iske qosýy kerek.
Osy «tıimdi basqarý» jobasy aıasynda Innovasııa jáne tehnologııa jónindegi eýropalyq ınstıtýtqa jumsalyp jatqan qarajat jańa qor quryp, ony zertteý men bilim berýge negizdeı otyryp Eýropanyń eń úzdik ýnıversıtetteri men departamentterine bólinýi qajet. Mundaı jańa qurylym bilim ordalarynyń úzdik atanýǵa talpynýyna shabyt berip, basqarý jáne menedjment tásilderin obektıvti qarjylandyrý júıesine beıimdelýge jaǵdaı jasaıdy.
О́kinishtisi, munyń eshqaısysy EO ınstıtýttary úshin basymdyqqa ıe emes. Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron 2017 jylǵy Sorbonnadaǵy sózinde eýropalyq ýnıversıtetter týraly usynys jasaǵan. Biraq, bul saladaǵy basqa da tıimdi tásilder sekildi qurlyqtyń sheneýnikteri oǵan mán bergen joq.
Eger Eýropa shyndap kirisse, Innovasııa jáne tehnologııa jónindegi eýropalyq ınstıtýt sekildi ortaq zertteý jobalaryn tıimdi júzege asyryp, bilim ordalarynyń deńgeıin kóterýge baǵyttaı alady. Taıaýda Eýropalyq komıssııanyń jasandy ıntellekt jónindegi tekserýi jahandyq tehnologııada top bastaýymyz qajet ekenin anyq ańǵartty. Eger biz osy maqsatqa qol jetkizýdi kózdesek, aqshamyzdy kerek jerge jumsap, ózekti reforma jasaýǵa tıistimiz. Osylaı ǵana eýropalyq ýnıversıtetterdi úzdikter qataryna qosa alamyz.
Lýıs GARIKANO,
Eýropalyq parlamenttegi Ispanııa delegasııasynyń basshysy, Renew Group-tyń vıse-prezıdenti jáne ekonomıkalyq máseleler jónindegi úılestirýshisi
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
