Tómen jalaqydan qutylýdyń joly bar ma?

Memleket basshysy 2020-2022 jyl­darǵa arnalǵan respýb­lıkalyq bıýdjet zańyna sáıkes, 2021 jyldyń qańtar aıynan bas­tap muǵalimderdiń eńbekaqysyn 25%-ǵa, mádenıet sala­syndaǵy qyzmetkerlerdiń eńbek­aqysyn 35%-ǵa, áleýmettik sala qyz­met­­kerleriniń eńbekaqysyn 30-60%-ǵa deıin kóbeıtý jóninde sheshim qabyl­dady. Bul maqsatqa aldaǵy úsh jylda qosymsha 1,2 trln teńge bólinedi. Tótenshe jaǵdaı kezinde tur­mysy turalaǵan, kún­kóris kózinen aıy­ryl­ǵan halyq­tyń osal toptaryna áleý­mettik kómek kórsetilýde.

Memleket basshysy «Eńbek­aqysy az memlekettik qyzmettiń qoǵam úshin paıdasynan zııany kóp. Bul máselege jete nazar aýdar­­maý keri ketýge, biliktilik pen bastamashyldyqtan aıyry­lýǵa, sondaı-aq eń soraqysy, jem­qorlyqqa ákep soqtyrady» deı kele eńbekaqy tóleý júıesin jetil­dirýdi tapsyrdy.

Eńbekaqy tóleý júıesin jetildirý sharalary

Eńbek – óndiris faktorlary­nyń biri jáne ónimdilik pen ha­lyqtyń ál-aýqatyna áser ete­di, adamnyń qoǵam­daǵy ornyn anyqtaıdy. Eńbektiń ekono­mıkalyq róli – naryqty taýarlar men qyzmetterge qanyqtyrý arqy­ly adamnyń qajettilikterin qanaǵat­tandyrý. Eńbektiń áleý­mettik róli – óndiristiń damýy men jetildi­rilýi halyqtyń kóbeıýi­­ne, onyń materıa­ldyq jáne máde­nı deńgeıiniń joǵa­rylaýyna qolaıly áser etetindiginde.

Naryqtyq qatynastarǵa kóshý halyqtyń jumyspen qam­tylýyn­da genderlik kemsi­tý­­shi­lik­tiń, jastardyń jumys­syz­dy­ǵy­nyń, «ju­mys isteı­tin kedeıler» feno­meni­niń, kepil­dendirilgen áleý­mettik tólem­d­erdiń joqtyǵyn, maýsymdyq jumys­tyń damýyna serpin beredi. Bu­laı bolatyndaı sebebi de bar. Birin­shiden, halyqtyń tó­men aqyly ju­mys­pen qamtylýy. Ekin­shiden, jumyssyzdyq sebebinen kedeı­liktiń artýy. Kedeılik – úı sha­rýa­shylyǵyna tán qubylys.  Al tó­men jalaqy tek jeke adam­dardyń ju­mysqa ornalasý jaǵ­daıyn sıpattaıdy.

Eńbek naryǵynda aıtarlyq­taı tómen aqy tólenetin ju­mys oryn­dary­nyń bolýy ót­kir áleýmettik prob­lema sanalady. Mundaı jumys oryn­daryn ıemdenetinder úshin bola­shaqta kedeılik pen ju­mys­syz qalý qaýpi týady, áleý­mettik prob­lemalardyń sanyn odan ári kóbeıtedi. Qazirgi kezde eńbek na­ry­ǵy resessııaǵa edáýir dá­re­­je­de beıim­deldi, elimizde jumys­syzdyq az.

Eńbek naryǵy elimizdiń eko­no­­mıkasy úshin nelikten ma­ńyzdy? Turǵyn halyqty «az jalaqy» tólenetin jumyspen qam­tý tyǵyryqqa tireletin jaǵ­daı ma, odan shyǵýdyń joly bar ma? Joq álde eń tómengi jal­aqy jaqsy jumysqa aparatyn jol­daǵy ýaqytsha epızod pa? Bul suraqtarǵa jaýapty eńbek nary­ǵyndaǵy ekonomıkalyq saıasat anyqtaıdy, ártúrli elder úshin bul jaýap ártúrli bolýy múmkin.

Eń tómengi jalaqy mólsherin qalyptastyrý mehanızmi

«Eń tómengi jalaqy» tóle­ne­tin jumys oryndaryn «jo­ǵary jalaqy» sanatyndaǵy bilik­tilikten ajyratý úshin ártúrli krıterııler qol­da­nyla­dy. Ortasha jalaqy mólsher­lemesiniń úshten eki bóliginen kem jalaqy tabý «az jalaqy» tólenetin jumys dep esepteledi. Eńbek nary­ǵyn­da jalaqysy tómen jumys oryndary árqashan bolǵan. Aıtalyq Eýro­­­pa­lyq odaq elderiniń eńbek na­ry­ǵyn­da jalaqysy tómen jumys oryn­­­darynyń úlesi – 17%, Shve­sııada – 3%, Latvııada – 26%. Ekonomıkalyq ynty­maq­tas­tyq pen damý uıymy naryq­tyq ekonomıkasy bar 34 eldiń qo­ǵam­dastyǵynda jáne damýshy el­derde biryńǵaı ulttyq eń tó­men­gi jalaqy belgilengen. Reseı men AQSh-ta aımaqtardyń klımat­tyq, eko­nomıkalyq jáne basqa jaǵdaı­lary­­na baıla­nysty eń tómengi jal­aqy somasyn belgileýge quqyǵy bar. Japo­nııada biryńǵaı ulttyq jalaqy mınımýmy joq, eldiń ár aımaq­tarynda ózine tán erekshelikteri eskerile otyryp eń tómengi jal­aqy so­masy belgilenedi. Eń tómengi jal­aqy mólsheri Ger­manııada ulttyq deń­geıde tek 2014 jyly belgilendi. Ger­manııada jumyssyzdyqtyń túbe­geıli tómendeýine alyp kelgen mem­lekettik saıasat – Harts reformasy. Bul jumyssyzdyqqa qarsy kúres­tiń eń tıimdi quraly boldy. Ger­ma­nııa­da Harts reformasy boıynsha jár­demaqy tóleý – jumyspen qam­tý saıa­satynyń dástúrli passıvti túri, oqy­tý jáne qaıta daıarlaý baǵ­dar­la­ma­laryn belsendi túrde ótkizý sııaqty qarama-qarsy strategııa­lar qatar júr­gizildi. Kóptegen damyǵan elder bet bur­ǵan eńbek naryǵyn ıkem­di etý saıa­saty, eńbek ónimdiligi tómen jumys­shy­larǵa jańa jumys oryndaryn ashty.

Tómen jalaqy tólenetin salalardy jetildirý sharalary qandaı?

Prezıdent tapsyrmasymen 1 qań­tardan bastap eń tómengi jalaqy mól­­sheri 1,5 esege ósti. Bul 42 500 teń­­geni quraıdy. Eń tómengi jalaqy eń tómengi kúnkóris shegine baılanys­ty bolmaıdy. Qazaqstandaǵy eń tó­men­­gi kúnkóris mólsheri: 2020 jyl­dyń 1 qań­tary men 31 naýryzy ara­lyǵynda – 31 183 teńge. 2019 jyldyń 1 qań­tary­men salystyrǵanda bul mán 5%-ǵa ósti (29 698 teńgeden 31 183 teńgege deıin). 2020 jyldyń 1 sáýi­­rinen bastap – 32 668 teńge. Bul bar­lyq sala boıynsha túrli menshik ny­san­daryndaǵy kásiporyndarda ju­mys isteıtin 1 mln 300 myń adam­nyń eńbekaqysyn tikeleı qamtıdy. Bıýd­jettik mekemelerde jumys isteıtin 275 myń qyzmetkerdiń eńbekaqysy kóbeıip, orta eseppen 35%-ǵa ósedi. Eń tómengi jalaqyny ósirýdiń nátı­jesinde 6 mln-nan astam jaldamaly jumyskerdiń ıemdenetin tabysy salyqtan bosatylatyn kiris kóleminiń ulǵaıýy esebinen jylyna 15 myń teńgege deıin kóbeıedi.

Muǵalimderdiń, áleýmettik, máde­nıet salalaryndaǵy qyz­met­ker­­lerdiń eńbekaqysyna nelikten erekshe kóńil bólinýde? Sebebi adam kapıtaly bolashaq tabystyń qaınar kózi jáne qoǵam qajettilikterin qana­ǵat­tandyrady. Sonymen qatar osy eńbekkerlerdiń adam kapı­taly kelesi urpaqqa adam kapı­tal qa­lyptastyrý úshin paı­da­lanylady. Ata-analar urpa­ǵyn materıaldyq tur­ǵy­dan qam­typ qana qoımaı, bilim men daǵ­dy­lardyń aýysýyn qam­tamasyz etedi jáne qoǵamnyń turaq­tyly­ǵyn saqtaýǵa múmkindik beredi.

Eńbekke qabiletti jastaǵy adam­dar­dyń jumysy, baspanasy bar, biraq olardyń jalaqysy kúnkóris deńgeıinen tómen bolsa kedeıler sa­natyna jatady. Eń tómengi jalaqy mólsherin retteý, jalaqysy tómen ju­mysshylardy qoldaý jáne áleý­mettik teńsizdikpen kúresý memleket tarapynan atqarylyp jat­qan is. Biraq bul qural árdaıym durys ju­­mys isteı bermeıdi. О́ıtkeni eń tó­mengi jalaqy mól­sheri ósetin bolsa, biliktiligi tómen jumysshylar ara­­synda jumyssyzdyq kóbeıedi. Sebe­bi birinshiden, eń tómengi jalaqy mól­sheri ósse, jumys berýshiniń shy­ǵyn­dary kóbeıedi. О́ıtkeni jumys­shy­lardyń jalaqy­syn tóleýge bu­rynǵydan kóbirek aqsha jumsaýy kerek. Bul ju­mys berýshige tıimsiz. Jalaqysy tómen jumysshylardy jaldaıtyn fırmalardyń naryq­tan shyǵyp ketý qaýpi týady. Ekinshiden, jumyskerlerdiń zańdy naryqtan «ketýine», beıresmı eńbek naryǵy­nyń keńeıýi­ne yqpal etedi. Úshinshi­den, eń tómengi jalaqynyń mólshe­rin kóterý tómen jalaqy alatyn­dar­dy jumyssyzdyqqa nemese ekono­mıkalyq áreketsizdikke ıtermeleıdi.

Jalaqyny qalyptastyrý me­hanızmi­niń bir-birimen tyǵyz baı­lanysty eńbek naryǵyna áseri eleýli negizgi ınstıtýttary bar. Atap aıt­qanda, eńbek zań­namasy, eń tómengi jalaqy mólsheri, jumyssyzdyqqa tóle­netin járdemaqy.

Eń tómengi jalaqy qubyly­syn jan-jaqty baǵalaý tek tómen jalaqy deńgeıiniń ab­solıýt­tik shkalasyna ǵana emes, sonymen qatar odan kúti­letin nátıjelerge de baılanys­ty. Eger úı sharýashylyǵynyń tómen jalaqy alatyn otbasy mú­­she­siniń tabysyna qosymsha jet­kilikti balama tabysy bar bolsa­, onda otbasy kedeı emes. Ot­ba­synda birneshe az jalaqy tólenetin jumysshylardyń bolýy kedeılik qaýpin kúrt arttyrady. Tómen aqy tólenetin jáne joǵary aqy tólenetin jumys oryndary segment­teriniń bir mezgilde ósýi «polıarızasııa» dep atalatyn qubylyspen baı­lanysty. Tómen jalaqy fenomenine degen qyzyǵýshylyq qazirgi zamanda ekonomıkalyq teńsizdiktiń artýyna baılanys­ty alańdaýshylyq týǵyzýda. Osyndaı jumys oryndarynyń seg­mentin qysqartý teńsizdikti azaıtýdyń bir múmkindigi retinde qarastyrylýda.

«Jumys birinshi kezekte» strate­gııa­synyń saldary eki túrli bolýy múmkin. Birinshiden, eń tómengi jal­aqy tólenetin jumyspen qamtama­syz etý ýaqyt óte kele jalaqynyń joǵary­laýyna yqpal etetin bolsa, onda bul «jumys birinshi kezekte» stra­tegııasynyń paıdasyna sal­maq­ty dálel. Ekin­shi­den, jumysshylar az jalaqy tóle­netin jumys oryndarynan tez arada ju­myssyzdyq jaǵdaıyna qaraı jyl­jyp ketse nemese adamdar «az jal­a­qy» jaǵdaıyna «qamalyp» qalsa da stra­­te­gııa­nyń zııany bar.

Jalaqysy tómen jumys oryn­daryn kóbeıtý turǵyn ha­lyqty jumys­pen qamtýdy jáne jumyssyzdyqty tómen­detý­ge kómektesedi. Eńbek na­ry­­­­­ǵyn­daǵy jumys kúshine degen su­­­­ra­nys, usynys kóptegen tómen ónim­­di jumysshylardyń jumys­syz­­­dyq tólemderiniń, eń tómengi jal­aqy­nyń jáne jalaqyǵa salynatyn salyq­tardyń joǵary bolýyna baılanysty.

Turǵyndardy aqyly ju­myspen qamtý ekonomıkadaǵy turaq­tylyqqa áser etedi. Birinshi­den, kásipkerler ónim­diligi tó­men jumysshylardy jal­daýǵa múd­deli emes, olardyń eńbegi­nen túsetin kirisi shyǵyndardy ótemeıdi. Ekinshiden, mundaı ju­mysshylardyń jumysqa or­nalasýǵa degen yntalary az. О́ıtkeni olardyń jumys iste­gen­de taba­tyn tabysy áleý­met­tik tólem­der­den kem. Qysqasha aıt­qanda, jumys iste­megen tıimdi. Jas balalary bar áıel­der, jas­tar, jalǵyzbasty adamdar, bili­mi jáne biliktiligi tómen mamandar, kezdeısoq jumysshylar, shaǵyn kásip­oryn­darda jumys is­teıtin mıgranttar úshin tómen jalaqy alý qaýpi joǵary.

Tómen jalaqy tólenetin jumys­shy­lar joǵary aqyly jumysshy­larǵa qaraǵanda ortasha bilimi jáne tájirıbesi az. Adamdardyń tómen jalaqy tólenetin jumys oryndarynda bolý faktisiniń ózi bolashaqta olardyń joǵary jalaqy tólenetin jumysqa ornalasý múmkindigin azaıtady. Jalaqysy tómen jumyspen qamtý adam kapıtalynyń jınalýyn tejeýi múmkin. Fırmalar «nashar» jumys oryndarynda jumys isteıtin jumysshylardy oqytý­dan bas tartqandyqtan nemese bilik­tilik­tiń kásibı jo­ǵalýyna baılanys­ty onyń qun­syzdanýyna ákelip soqty­ra­dy. Bolashaqta joǵary aqyly ju­­mysqa ornalasý múmkindigin azaı­tady. Sonymen qatar ju­mys­­shylarǵa tó­men jalaqy tóleý­di fırmalar ónim­di­liktiń tómen­digi týraly sıgnal retin­de qa­­byl­daýy múmkin, bul aqyly ju­mys oryn­daryna degen umtylysty joıady.

Memleketke táýeldilik eńbek na­ry­ǵynda jańasha áreket­ter­di jasaýdy talap etetini anyq. Alaıda tómen aqy tólenetin jumys ýaqytsha, joǵary aqyly jumysqa «tramplın» aralyq kezeńi de bolýy múmkin. Al tómen jalaqy saıasaty eki negizgi elementti qamtýy kerek. Birin­shiden, eńbek nary­ǵynda sura­nys­qa ıe báse­kege qabi­letti adam kapıtalyn qalyp­tas­tyrýǵa baǵyttaý. Bul máse­le eńbek nary­­ǵynan tys oqytýǵa jáne ju­mys pro­sesinde oqýǵa tikeleı qa­tysty. Ekin­shiden, jumys­shyny búkil ómir boıy oqytyp súıemeldeý kerek.

Qazaqstan mamandanýy jáne ha­lyq­t­yń tabysy ártúrli aı­maqtardan tura­dy. Nashar da­my­ǵan aımaqtar úshin az tólenetin jumys kúshi óte ma­­­ńyzdy. Aı­maq­tar arasyndaǵy teń­­siz­­dik­ti azaıtý jáne jumys berý­shi ká­sip­­oryndar shyǵyn­daryn óteýi úshin eń tómengi jalaqy jáne jumys­syz­dyq boıynsha jár­demaqy mól­sherin tepe-teńdik jaǵ­daıynda ustap turý – eko­nomı­kalyq saıasat úshin óte mańyzdy.

Lázzat SPANQULOVA,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Ekonomıkalyq zertteýler ortalyǵynyń bas ǵylymı qyzmetkeri

ALMATY