Ustazdyń abyroıly joly

Rasynda, Ádephan Tórehanuly­nyń shyǵarmashylyq qabileti, oılaý mádenıeti, ynta-zeıini qajyr-qaı­ratpen tolyq bilim alýǵa mol múmkindik týdyrdy. Rýhanı jetilýine QazPI men KazGÝ-degi ádebı keshter, ásirese, Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıden Mustafın, Orynbek Jáýtikov, Qajym Jumalıev, Málik Ǵabdýllın syndy ult zııalylarynyń, ǵylym qaıratkerleriniń leksııa-suh­battaryn oı júgirtip, sanamen saralap tııanaqty tyńdaýdyń nátıjesin­de keremet áser darytqany, tolyq bi­limdi meńgergeni daýsyz. El basyna úıi­rilgen qaıǵy bultyn balaýsa bolmy­symen qabyldaǵan, tazalyqty, adamshylyqty murat etken jas naý­sha ómirdiń de, turmystyń da, zaman­nyń da, bilimniń de, izgiliktiń de, ká­siptiń de mánin tereń uqty. Qazaǵym­nyń «halyq qartaımaıdy, qara jer qartaımaıdy» deıtin qaǵıdatyn jú­regimen túsindi, qalamgerlik qabi­le­ti­men túsindirdi. Munyń taǵy da bir se­bebi bar. Taǵdyrdyń tálkeginde, tátti dámin de tatqan Ádekeń orta mek­teptiń tabaldyryǵyn Qytaıda at­tady da, Kókshetaý óńirinde jalǵas­tyrdy da, 1957-1959 jyldarda ata-baba qo­nysy Jarkent óńirindegi Áýlıe­aǵash baýyryndaǵy Ybyraı Al­tynsarın atyndaǵy orta mektep­te oqyp, talaı tamasha tálimger-ustaz­dardyń aldyn kórdi, tálimdi dárisin boıǵa sińir­di. Solardyń biregeıi – isi de, sózi de, kisilik qasıeti ózgeshe «Qa­zaq­­­stanǵa eńbek sińirgen muǵalim» hımık Zaǵıra Núsipbekova edi. Ol QazPI-de oqyǵan jyldarynda Alash qaıratkerleriniń kózin kórgen, ási­rese Sáken Seıfýllınniń leksııa­syn tyńdaǵanyn jáne onyń sheshen de kelisti sóıleıtinin, kórkem kel­betin, kesek tulǵasyn móldiretip áńgi­me­lep, shynaıy shynshyldyqpen jet­kizedi eken. Oqyǵysh, toqyǵysh, uq­qysh Ádephan Tórehanuly oı-sezim, jan dúnıesin baıytyp, kózqarasyn ke­ńeıtip-kórkeıtip, júrek, kóńil qazy­na­syna, rýhanı ıgiligine aınaldyra bil­gen, ustazdyq, aqyndyq eńbeginde, she­jireshildik-dereknamalyq, aýyz áde­­bıeti úlgilerin jınaýshylyq, jazý óne­­rinde sheberlikpen qoldanǵan. Onyń «Tir­­shiliktiń bir tutas tulǵasymyn» deýi shynaıy syry, janynyń lala lebizi.

Ulttyń ulyq qasıetterin bolmysyna darytqan, jer-sý ataýlarynyń jetik bilgiri, týmysynan tekti Salpyq bıdiń shóberesi, qarakóktiń tuqymy Ádephan Tórehanuly «О́ssek, óssek, óssek» dep ata-babalary Jaratqan ıe tilegen múbárak meken Kóktal aýy­lyndaǵy Abaı mektebinde 43 jyl us­tazdyq etti. Keleshektiń kemel tul­ǵasyn, Uly dalanyń ıesin baýlýda ere­­sen ińkárlikpen, ındıvıdýaldyq-shy­ǵarmashylyqpen qyzmet jasady. Osy bir eńbeginiń kýáligindeı – «Ha­lyqqa bilim berý isiniń ozyq qyz­metkeri, Almaty oblysy men Pan­fı­lov aýdanynyń «Qurmetti aza­ma­ty» atandy. Qazaqstan Res­pýb­lıka­synyń Prezıdenti N.Á.Nazar­baev­­tyń Alǵys hatymen marapattal­dy. Ol son­daı-aq Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýr­nalıster odaǵynyń múshesi.

Bir áserli suhbatynda óz isiniń maı­talmany Ádephan Tórehanuly ustaz qasıetteri deıtin uly uǵym qan­­daı degende, onyń syr-sıpatyn by­­laısha jiktep, taldap kórsetipti. Olar: ádeptilik, oılampazdyq, tal­ǵam­­pazdyq, áserlengish, kóregendik, eń­bekqorlyq, azamattyq, adamger­shi­lik, iskerlik, tártiptilik, meıirim­di­lik, raqymdylyq, adaldyq, aq­nıet­­tilik, tilektestik, yntalylyq, ujym­­­shyldyq, synshyldyq, ıdeıa­ǵa se­nim­dilik, shynshyldyq, synshyl­dyq, qısyndylyq, babalarǵa degen súıis­penshilik, baıqaǵyshtyq, iltı­pat­tylyq, tabandylyq, jaýapkershi­­lik, jaı­darlylyq, ashyqtyq, qarapa­ıym­dylyq, ádildik, tapqyrlyq, batyldyq, uqyptylyq, sypaıylyq, sezimtaldyq jáne t.s.s.

Osy bir tańdaýly suńqarlyq ny­shandar abyz aqsaqal Ádephan Tóre­han­ulynyń boıynda tunyp tur. Onyń ushan-teńiz ustazdyq pen shy­ǵar­­ma­shy­lyq eńbegi – sonyń jarqyn dá­­le­li. Imperator I Petr aıtypty: «Bi­reý­­­diń adam ekenin, ne nadan ekenin aıyrý úshin 10-aq mınýt sóıletý kerek? Nemese: Júsip Balasaǵunı: «Kisi sırek emes, sırek kisilik» degen-di. Men 2020 jyldyń 14-shi naýryzynda tájirıbesi men bilimi, biligi men dúnıe taný tereńdigi, adamgershiligi men eńbekshildigi bir-birine ushtasqan ar-ojdany taza ardagermen uly aýyl sharýashylyq ǵylymynyń doktory, professor, merınos qoıynyń avtory Aıbyn Ádephanulynyń darııa dastarhanynyń basynda júzdesip áń­gimelestim, ómirbaqı osy máýeli báı­terekteı kisiniń yǵynda júrgendeı, jaqsylardyń rýhyn tiriltkendeı, zeıin-zerdeme oı júgirtkendeı, nuryna bólengendeı sezindim. О́zi tolǵanyp jutyntyp jetkizgendeı, tarıh syry, ómir jyry, ulylar daýsy kórkem áýeze shertkendeı. Bul kiside naǵyz us­tazǵa laıyq qadirli qasıetter, ıaǵnı bilim, tanym, mádenıet, parasat, oı­laý deńgeıi joǵary bulanaıdaı zań­­ǵar shyǵarmashylyq tulǵa ekeni anyq baıqalady. Ádekeńmen sóılesý, pikir­lesý bir ǵanıbet. Ustaz bolmy­sy, dá­rejesi, erekshe jaratylysy, peıil-kóńili qandaı degende Muhammed paı­­ǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) ustazǵa de­­gen izet-iltıpaty oıymyzdy sáýle­len­­diredi. Paıǵambarlardyń sardary úıi­nen shyqqanda 2 topty kóredi. 1-shi top Allaǵa jalbarynýda. 2-shi top talapkerlerdi oqytyp jatyr eken. «Sonan soń Uly ustazdyń jibergen el­shisimin ǵoı dep, tálimgerlerdiń qa­ta­ryna kelip jaıǵasypty. Teginde, adam balasyn meıirlenip oqytý, qoǵam­dy izgilendirý – ustaz mańdaıyna ja­zylǵan baqyt! Ustaz joly – adam­shy­lyq joly.

Ustazdyq jolda jankeshtilikpen eńbektengen el zııalysy oı-qııalyn, se­zim dúnıesin terbegen jaratylystyń taza, pák kórinisterin, tańǵajaıyp sý­retterin zerdeli, júırik sana­men qabyldap, múmkindiginshe kelis­ti sıpattaýlar týyndatady. My­sa­ly, «Beljaılaý», «Babaqonys – Ba­sat­­jurt», «Týǵan jerdi aralap, júr qaıtalyq», «Sabaly», «О́rteń saı», «Taýdy ańsaımyn» jáne ózge de jyr-tolǵaýlary syr destesimen, sóz kestesimen aıryqsha kórkemdik áser­ge bóleıdi. Tabıǵattyń tuńǵıyq syr­lary men boıaýlaryn jandandyryp, assosıasııalyq baılanystar, poe­zııalyq salystyrýlar jasaıdy. Máselen:

О́mirdiń órge tartyp órimderi,

Jondaryń, jotalaryń keriledi.

Gúlderge qonaqtaǵan shyq monshaǵy,

Adamnyń asaý qýǵan teri me edi

(«Beljaılaý»).

Gúlderdiń hosh ıisi, kórkemdik álemi oǵan «qonaqtaǵan shyq monshaqpen» áserli kóriniske ıe bolýdyń ústine qazaq balasynyń beıne bir asaý qýǵandaǵy terimen uqsatýy sonshalyqty poezııa­lyq bezendirýdiń ózi.

Ádephan Tórehanulynyń azamat­tyq áýenge baı asqaq daýsynda, jalyndy lebizinde Máńgilik Elge, keń baıtaq kósilgen dalasyna degen meıirim, dar­handyq, kemel kózqaras bar.

Taýdyń aıbyn-qudiretin, sýretin, Uly dalanyń tamyljyǵan tabıǵatyn, ulylyǵyn bolmysyna sińirgen, shyǵar­mashylyq óneri men ónegesin rýhtan­dyrǵan, qanattandyrǵan. Buǵan myna bir sáýletti sóılemder, qýatty, shýaq­ty, shuǵylaly shýmaqtar dálel.

Ádephan Tórehanulynyń maǵynaly ómiri men shabytty oı tolqyndary myna bir túıdekte aıqyn bederlengen:

Jetpis beste jelmeımin,

bóri jelis aıańym,

Týǵan jerdi óris qylyp,

óleńimdi jaıamyn.

Jetpis bes jyl kórgenim,

aı menen kún, aspanym

О́mirimde óshpeıtin,

meniń ómirbaıanym.

...Saıyn dala, shyń-quzdar,

syrlasamyn baqtarmen

Qurdas bolyp ketemin,

mamyrmen de, aqpanmen.

(«Jetpis besim sur kıik»)

Aqynnyń basty muraty – adaldyq pen tazalyq, izgilik pen meıirbandyq. Endeshe osy bir móldir qasıetter ádemi kórinis tapqan:

Halyqtyń baıtaq tájirıbesin, tá­limin, turmysyn, jón-jobalaryn, etnomádenıetin júırik biletin Ádep­han aqsaqal «Kıiz úıi qazaqtyń», «Taı­qazan», «Oshaq», «Er-turman», «Kók­par», «Qamshy» deıtin jyrlarynda bilgirlik tanytady, poezııalyq sýretteýler órbitedi:

Salshy, ana, oıýlaǵan syrmaǵyńdy,

Syrmaǵyńda jasyryn

syr qalyń-dy.

Etbetimnen jatyp ap oqıynshy,

Jazǵan oıý-órnekpen syrlaryńdy. («Syrmaq»)

Poezııanyń sáni – syr men sezimge oı men sýretke baǵynǵan kórkem teńeý­ler tizbegi qandaı mánerli, áýezdi de­seńizshi!

Adam balasynyń rýhanı jetilýi­niń aıryqsha bir qaınar kózi – ǵalam­dy, jaratylysty, ósimdikter álemin, jan­dy-jansyz dúnıeni shynaıy nıet­pen, túısikpen, qabiletpen kóre bilý. Kóre bilý kóregen zerdeni jaq­sy qasıet­termen baıytady. Osy tur­ǵy­dan kelgende, Uly dalanyń dańq­ty sý­retshisi Ábilhan Qasteevtiń óner­­paz­dyq, sýretshildik tulǵasyn bilim­paz­dyqpen túbegeıli sıpattaǵan. Oı jú­girtip oqıyqshy:

Názik lırızm, kúılilik, syrshyldyq – Á.Tórehanuly poezııasynyń basty sıpaty. Ol neni jyrlasa da jan-tánimen, aqyndyq qýatpen, sýretkerlik qabilet-qarymmen, kórkemdik sulýlyqpen syń­ǵyrlatyp jetkizedi:

Aqqý kórkem aıdyn kóldi izdegen,

Aq bókendi kórsem japan

túzde men,

Joǵaltqanym tabylǵandaı

izdegen,

Gúldi kórsem japyraǵyn úzbegen,

Sony sáýlem óziń be dep qalamyn.

At sýaryp qaıtsam

sylqym bulaqtan,

Ún estisem sybdyr

qaqqan quraqtan,

Aı sáýlesi túsken erke tolqynǵa,

Jar qabaqtan jasyryn

tas qulaqtan,

Sony sáýlem óziń be dep qalamyn.

Ustazdyǵyna sózge, oıǵa, pikirge us­talyǵy ushtasqan Ádekeńniń biraz óleń-jyrlary el tarıhy men tulǵatanýǵa qatysty («Qaraqol men Esenqol», «Áti­keı batyr», «Salpyq bı babamnyń rýhymen syrlasý»). Shejirelik derek­ter men tarıhı málimetter de jet­ki­likti. Bulardy aqyl eleginen ótkizip, tal­ǵampyzdyqpen qoldanady.

Bilimdar keı rette ǵylymı poezııa úlgisine de («Kók kúmbezi») júginedi, qazaqtyń danalyq kózqarasy men ǵıbratty paıymdaýlaryn da («Qazaq aıtqan») gúldendirip jyrlaıdy.

Ustazdyq jolda el alǵysyn arqa­laǵan, ádebı-shyǵarmashylyq, ulttyq pedagogıkalyq eńbeginde halyq dana­ly­ǵyn, el men jer tarıhyn zerdelegen Ádephan Tórehanulynyń «Áýlıe­aǵash» týrasynda tolqyp tebirengende «Zamanynyń syrlasy, ǵasyrlardyń qurdasy», «Aqsaqaly aǵashtyń, bere­kesi ormannyń» deıtin laǵyl lebizi bar. Endeshe ózi de qazaqtyń shejireli, danagóı aqsaqaly. Ol aıtady: «Sonaý 1954 jyldan bastap ákelep, aǵalap, aldarynan kese ótpeı, qadir-qurmet tutatyn qasıetti aqsaqal ákelerim men sezimtal, syr minezdi aǵalarymnan es­tigen, el-jurt arasyndaǵy ańyzǵa aınalǵan, shejire saryndy» baıandardy júıelep jazdym. Sonyń aıǵaǵy – onyń Qojbambet bı (1815-1883), Sal­pyq bı (1830-1900), Qaramende bı (HVI ǵ.), Sady bı, Tana bı, Dáýlet bı, Maldybaı bı, Shánti bı (1833-1900), Shoınaq batyr jaıly jazbalary. Zamannyń, halyqtyń sózin sóılegen dilmár-sheshenderdiń eldik isteri, eresen tapqyr bılik-kesim­de­ri kelisti áńgimelenedi. Uly Jibek jo­­lynyń tarıhymen de baılanystyrýy da bul jazbalardyń tarıhı­lyq, má­denıettanýshylyq, eltanýshy­lyq má­nin tereńdete túsedi. Aıtalyq, «Saý­­da Salpyq», «Baı Salpyq», «Bı Salpyq» Jarkenttegi meshitti sáý­lettendirýge, qala, eginshilik máde­nıe­tin órkendetýge, ǵajaıyp gúl­der­­diń tuqymdaryn, aǵashtardyń kó­shet­­terin ıt arqasy qııannan ákelip otyr­­ǵyzǵanyn bajaılap túsindiredi. О́rkenıet bıigine qulash urǵan Salpyq bıdiń altynnan (munda qytaısha jazý bar) jáne gaýhardan (munda oryssha jazý bar) quıylǵan mórleri bolǵan. Asyly, Salpyq bı tulǵasy men murasy tolyq baıandalǵan.

О́z ákesi Tórehannyń (1908-1945) Kúláımen, Dánemen aıtys­taryn hat­qa túsirgen. Bular qyz ben jigit aıty­­synyń biregeı úlgisi. Sonymen qa­­tar úzdik maqal-mátelderdi de jı­naq­taǵan.

Ol jer-sý ataýlarynyń shyǵý tórkini men shynaıy syryn el aýzyndaǵy kóne ańyzdarǵa súıene otyryp aıqyndaıdy. Bul oraıda «Áýlıeaǵash», «Delegeı», «Qyzylespe», «Kereı bulaq», «Maıly shoqy», «Malaıqara», «Basatqaraǵaı», «Býraqojyr», «Barkórneý», «Symtas», «Úıgentas» jáne t.s.s.

Jer-sý tamyrshysy «Jońǵar Ala­taýy» uǵymyn bylaısha túsindiredi: «Jońǵar» «jotaly, jondy», ıaǵnı «jo­ny qarly jotaly Alataý», «jony qar Alataý» sonan yqshamdalyp «Joń­ǵar Alataýy» atalǵan deıdi. Nemese «Qyz uıasy» quzynyń maǵynasy: Ala­pat aıqasta qazaqtyń qaharman jigiti men onyń perishtedeı minsiz sulý jaratylǵan qaryndasy jaý qo­ly­na túsedi. Qalmaq qolbasshysy qazaq arýyna ǵashyq bolyp, tilegin jet­kizedi. Eger de kelisim berseń, aǵańa erkindik berem dep ýáde beredi. Buǵan qyz kónbeıdi. Birde qalmaq noıany ańda júrip zańǵar quzdaǵy muzbalaqtyń uıasyn kórip, onyń balapany ushýǵa talpynǵanyna kóńili aýyp, bıikke órmelep shyǵatyn saıypqyran jigit izdeıdi. Biraq eshkimniń de júregi daýalamaıdy. Sonan ne kerek tutqyn qyz quz jartastyń basyna shyǵyp, balapandy men qolyńyzǵa qondyramyn deıdi. Bir shartym bar: aǵamdy elge, úıge qaıtarasyń. Qyz ójettigimen saı­tan­nyń syrǵanaǵyndaı jartastyń ústinen balapandy qolǵa túsiredi. Aqy­ly asqan arý appaq tánim men ta­za júregim qalmaqqa qor bolǵansha, ar­qandy bosatyp jiberip, osy bir uıany asyl súıegim máńgi-baqı turaq etsin dep, zarly jartasqa jabysyp qalǵan. Sol bir zamannan dańqty qyz mekendegen quz «Qyz uıasy» atanǵan dep jazady shejireshi. Sondaı-aq aqynnyń «Qyz uıasy» deıtin dastany da bar.

Á.Tórehanulynyń «Ulttyq tanym-taǵlymy», «Eńkeımegen emenniń bu­taq­tary», «Barkórneý», «Elim darhan, jerim baı» (úsh tomdyq) degen tanymdyq, taǵylymdyq eńbekterinde ulttyq salt-dástúrler, halyqtyq pedagogıka, oıyn-saýyqtar, ulttyq buıym túrleri, ulttyq bolmystyń kıeli uǵym­­dary, danalyq qaǵıdattar máni, ma­ǵynasy, asyl tegi tekseriledi.

Onyń qazaq radıosynan da «Sa­ǵynysh sazy», «Nazgúlim», «Taý qyzy», «Qyzyl espe», «Jaılaý áni» (áni, sózi avtordiki), «Jaz dıdarly Jarkent», «Anama» (sózi avtordiki), «Qyrqynshy jyldardyń kelinshegi» atty ánderi shyrqalady.

Teginde, ustazdyq jolda ónegesi men óreliligin, sheberligi men izgiligin aıamaǵan, óner jolynda «ómir jyryn, tarıh syryn» tolǵaǵan, qyran kóregendigimen máýeli áýlettiń baǵba­nyna hám «adamdyq dıhanshysyna» aınalǵan seksenniń seńgirine shyqqan el serkesi abyz aqsaqal Ádephan Tórehanulynyń el-jurty, er-turmany aman bolǵaı dep tileımin!

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor