Zamanǵa saı memlekettik basqarý – búgingi kúnniń qajettiligi

Birinshi kezeń – 1991-1996 jyldar aralyǵyn qamtydy, árıne elimiz úshin eń qıyn kezeń bolǵany belgili. Táýel­sizdik alǵan sátten bastap memle­kettik basqarýdyń negizgi úlgisi qa­lyp­tasa bastady. 1993 jyldyń 28 qań­tarynda egemen elimizdiń alǵashqy Kons­tıtýsııasynyń qabyldanýyna baı­lanysty 1993 jyldan bastap 1995 jylǵ­a deıin qoǵamnyń saıası júıesine óz­ge­rister engizilýimen erekshelendi. Osy­laısha, bılikti tarmaq­tarǵa bólýdiń negiz­gi qaǵıdaty zańnamalyq negizde beki­tildi, memlekettiń ókildi, ıaǵnı zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot organdary memlekettik bıliktiń ózdigi­men áreket etetin tarmaqtary retin­de aıqyndaldy. Osylaısha, ulttyq-mem­lekettik táýelsizdiktiń negizi qala­nyp, memlekettik-basqarýshylyq júıeniń qurylymdyq reformasy júzege asyryla bastady. Qoldanystaǵy jańa Kons­tıtýsııa qabyldanǵannan keıin qos palataly Parlament quryldy. Prezı­denttik basqarý túri ornatylyp, oǵan sáıkes Prezıdent bıliktiń barlyq úsh tarmaǵynyń áreketterin úılestirýdiń konstıtýsııalyq quzirettiligine ıe boldy. Memlekettik qyzmetti retteýge ba­ǵyt­­talǵan Qazaqstan Respýblıkasy Pre­­zı­­dentiniń «Memlekettik qyzmet týra­­ly» 1995 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy Zań kúshi bar Jarlyǵy qabyldandy. Ol memle­kettik basqarý júıesiniń kadrlyq ózegin qalyp­tastyrýǵa múmkindik berdi já­ne mem­lekettik qyzmetti eldiń mańyz­dy ıns­­tı­týty retinde damytýdyń negizin qalady.

Ekinshi kezeń memlekettik basqarýdyń jańa kezeńi retinde 1996-2017 jyldar aralyǵynda qalyptasty. Sol kez­de Elbasy N.Á.Na­zar­baev bul kezeńniń damýynyń erek­sheligine nazar aýdara otyryp, «áýeli ekonomıka, sodan keıin saıasat» tezısin usynǵan bolatyn. Bul kezeń «jalpyǵa ortaq ıgilikter mem­leketi» bolyp tarıhqa endi. Mem­leketimiz óz azamattarynyń eko­no­mı­kalyq jáne áleýmettik ál-aýqa­tyn qorǵaý jáne damytýda negizgi róldi atqarý­men qatar, onyń nyǵaıýyna edáýir áser ete bildi. Memlekettik basqarý jú­ıe­si jańa úlgige aýysýymen qatar, mem­­l­e­kettik qyzmettiń ulttyq úlgisi qalyp­tasty jáne memlekettik organdar ba­rynsha nyǵaıtylyp, memleket fýnksııa­laryn ortalyqsyzdandyrý júrgizildi. Jańa baǵyttaǵy damý ınstıtýttary qurylyp, nátıjeli jumystar atqaryla bastady. Bul kezeń Batys elderinde sonaý 80-jyldary qalyptasqan korporatıvtik basqarý qaǵıdattaryn engizýge qatysty reformalardy júrgizýmen erekshelendi. Reformalardyń ózge bir mańyzdy bóli­gi memlekettik basqarýdyń túpnegizgi júıelerine qatysty júrgizildi. Olar­dyń ortaq mindeti nátıjege negizdelgen mem­­­­lekettik basqarýdy jolǵa qoıý edi. Ná­­­tı­jege baǵyttalǵan strategııalyq jo­­s­­­parlaý, bıýdjetti qalyptastyrý, mem­­­­le­kettik apparattyń jumys isteý tıim­­­di­ligin baǵalaý, memlekettik qyzmet kór­se­­týdegi reformalar osy kezeńniń ne­gizgi ja­ńa­­shyldyqtary desek te bolady. Osy jyldar aralyǵynda elimizdiń álem­­niń básekege qabiletti ozyq 30 eli­niń qataryna enýine baǵyttalǵan «Qazaq­stan-2050» Strategııasy jáne 2025 jylǵa deıingi Strategııalyq damý jospary qabyldandy. 2011 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik qyzmeti jańa modeliniń tujyrymdamasy qabyldandy. Memlekettik organdardyń besjyldyq strategııalyq josparlary, memlekettik organdar qyzmetiniń tıimdiligin jyl saıyn baǵalaý júıesi, memlekettik aýdıt júıesi, «A» korpýsyndaǵy kásibı bas­qarý­shylar men jaýapty hatshylardyń ıns­tıtýty engizildi. Atalmysh kezeńniń mańyz­dy tustarynyń biri – memlekettik qyz­met kórsetý reformasy boldy. «Bir tereze» qaǵıdaty boıynsha Halyqqa qyz­met kórsetý ortalyqtarynyń jelisi ashyldy, bul tájirıbe memlekettik ákim­shilik qyzmet kórsetý salasynan ózge sala­larǵa (avtokólik júrgizýshilerine, salyq tóleýshilerge jáne kóshi-qon máse­leleri boıynsha halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary) tabysty berildi. Osy kúnge deıin Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń jumysynda keıbir olqylyqtar oryn alǵanymen, jalpy alǵanda qyzmet kórsetýde servıstik tásil­demeniń (qyzmet kórsetýdiń keder­gisiz jáne jaıly ortasy, qajetti qujattar tizimin ońtaılandyrý jáne «bir qujat» saıasaty, eksterrıtorıaldylyq jáne «bir tereze» qaǵıdaty) júıeli oń áseri bergeni sózsiz. Osy atalǵan qyzmetterdi bir júıe­ge keltirý maqsatynda «Azamattarǵa ar­nal­ǵan úkimet» korporasııasy da dúnıege keldi.

Úshinshi kezeń 2017 jyldan bastalyp, qazirgi kezeńdi qamtıdy. 2015 jyly elimizdegi memlekettik basqarýdyń jańa tujyrymdamasyn bekitken bes ıns­tı­týsıonaldyq reforma jarııalandy. Bul kásibı memlekettik apparatty, sondaı-aq transparentti jáne esep beretin memleketti qalyptastyrýǵa ba­ǵyt­­taldy. Sonyń nátıjesinde memle­ket­tik baǵdarlamalardyń sany azaıtylyp, atalǵan reformanyń 94 jáne 96-qa­damdaryna sáıkes «Ashyq úkimet» qaǵı­dasy engizile bastady. Negizgi má­se­lelerdiń biri retinde alǵa qoıylǵan qaǵıdat – azamattardyń sheshim qabyldaý úr­disine meılinshe qatystyrýdy keńeıtý, memlekettik organdar men ákimdikterdiń janyndaǵy Qoǵamdyq keńesterdiń jumy­syn jandandyrý jáne olardyń rólderin arttyrý boldy. Sol kezde qolǵa alynǵan «Shaǵyn jáne kásibı úkimet qurý» saıasaty búginde de jalǵasyn taýyp otyr, alaıda bul kezeńde mınıstrlikterdiń mindetteri men qurylymyna ǵana emes, olarǵa qarasty uıymdar men memlekettik kompanııalardyń búkil quramyna qatys­ty máseleler nazarǵa alyndy. Atalmysh kezeńniń aıasynda memlekettik qyzmettiń mansaptyq úlgisine aýysý boıynsha qadam­­dar da jasaldy, sondaı-aq, eńbek­aqyny nátıjege qarap berýdiń jańa úlgisin (FBSh) engizýdiń alǵashqy qadam­dary júzege asty. Memlekettik organ­dar­­dyń keıbir fýnksııalary men qyz­met­teriniń bir bóligi tómengi satyǵa jáne bá­se­keles ortaǵa berildi. 2017 jy­ly ke­zek­ti Konstıtýsııalyq reforma nátı­je­sin­de bılik tarmaqtarynyń arasynda quzi­rettilikterdi qaıta bólý júzege asyrylyp, Parlamenttiń róli kúsheıtilip, onyń Úkimetti baqylaý múmkinshiligi artty.

2018-2019 jyldary qazaq aýyldary­nyń damý múmkinshilikterin arttyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy reforma júzege asty – jergilikti ózin-ózi basqarýdyń jeke bıýdjeti (4-deńgeıli bıýdjet) engi­zildi. Qazaqstan úshin bul reformanyń aýqymy men mańyzy zor. 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap reformaǵa 2353 ákimshilik birlik (oblystyq mańyzy bar qalalar, aýyldar, kentter, aýyldyq aýdandar) tartyldy. Qarjylyq jaǵynan bólek reforma memlekettegi kúshterdiń ornalasýyna mańyzdy ınstıtýsıonaldyq ózgerister engizýde – ol bılik pen halyq­tyń arasyndaǵy alshaqtyqtyń tez arada qysqartylýyna yqpal etti. Búgingi tańda bul azamattardyń Qazaqstandaǵy barlyq basqarý júıelerinde sheshim qabyldaý úrdisine qatysýynyń eń bir tikeleı formasy bolyp tabylady.

Atalǵan reformalar zamanaýı Qazaq­stannyń ósip-órkendeýine aıtarlyqtaı jańalyqtar ákelgenimen, memlekettik basqarý júıesi men memlekettik apparat­tyń nátıjeli qyzmet atqarýy jáne onyń jalpy tıimdiligin arttyrý búginde basym máselelerdiń biri bolyp otyr. Qazirgi tańda zań qabyldaý jáne memlekettik bas­qarýdaǵy uıymdastyrýshylyq ju­mys­tardyń joǵary qarqynyna qara­mas­tan, Ult josparynyń aıasynda aıqyndalǵan reformalardy júzege asyrý halyqtyń úmitin aqtamaýda. Onyń ústine memlekettik apparattyń jetkilikti dárejede tıimdi bolmaýynyń anaǵurlym aıqyn kórinisteri, ásirese dúnıe júzinde oryn alyp otyrǵan koronavırýs indeti kezinde taıǵa tańba basqandaı sezildi. Ol jaıynda Prezıdent Q.Toqaev pandemııa kezinde qoǵamnyń damýy úshin óziniń mańyzdylyǵyn dáleldegen sıfr­lyq ınfraqurylymnyń sapasy men senimdiligin qamtamasyz etýdiń qajet­tigin aıta otyryp, «Sıfrlyq Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn qaıta qaraý boıynsha jumystar júrgizýdi qatań tapsyrǵan bolatyn. Al bul baǵdarlamany júzege asyrýǵa baılanysty qansha ju­mys iske asyrylǵanymen, nátıje kózge kórin­beı turǵany bizdi de, ásirese halyq­ty da qynjyltady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Q.K.Toqaev osy jyldyń 1 qyr­kúıektegi «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty halyqqa Jol­daýynda memlekettik basqarý ınstıtýty­na tolyq bir taraýyn arnady. Úkimetke reformalardy júıeli túrde júzege asyrý maqsatynda memlekettik bas­qarý­dyń jańa úlgisin usyndy. Osy Jol­daýda kórsetilgen máselelerdi sheshý maq­satynda elimizde jańadan Strate­gııa­­lyq josparlaý jáne reformalar agent­tigi quryldy jáne ol tikeleı Pre­zı­dentke baǵynyshty memlekettik organ bolady. Negizgi másele memlekettik bas­qarýǵa, ondaǵy kadr saıasatynyń durys júrgizilýine, ásirese sheshim qabyldaý men onyń oryndalýyna, al eń negizgisi jaýapkershilikti seziný arqyly sheshimniń nátıjeli bolýyna basa nazar aýdarylýy tıis. Sonymen qatar bul organnyń negizgi qaǵıdattary mynalar bolýy tıis: memlekettik basqarýǵa qatysty qalyp­tasqan kózqaras pen jyldar boıy oryn alyp kelgen tujyrymdamany transformasııalaý, azamattar men qoǵamnyń jedel jáne tıimdi ózara árekettesýin qamtamasyz etý.

Memleket basshysy Q.Toqaev memle­ket­tik josparlaý saıasatyn jetildirýdi naqtylaı otyryp, mynadaı tujyrym aıt­qan bolatyn: «Dástúrge saı, memle­kettik josparlaý júıesinde josparlaý, oryndaý jáne baǵalaý qyzmetin negi­zinen memlekettik apparat atqarady. Bul – durys emes. Memlekettik josparlaý júıesi adam resýrstaryn barynsha jumyldyrýǵa tıis, ıaǵnı jeke sektor men qoǵam ókilderin tolyqqandy seriktester retinde jumystyń barlyq kezeńine – josparlaýǵa, oryndaýǵa jáne baǵalaýǵa tartýy kerek». Bul oryndy berilgen tapsyrma, memlekettiń josparlaý júıesiniń barlyq deńgeıinde de jos­parlaýdy júıeli túrde qaıta qarastyrý kerek, esep jınaýdan («tıimsizdikti baqy­laý») nátı­jelerdi jáne memlekettik ın­ter­ven­sııa­lardyń adamdardyń ómiri men minez-qulqyna áserin baǵalaý táji­rı­besine aýysý qajettiligi týyndap otyr. Qazir­gi jahandaný kezinde negizgi min­det – ataýsyz josparlaýdan ál-aýqat­qa jetý­di, eldiń turaqty damýyn maq­sat ete­tin memlekettik saıasatqa aýysý. Mem­le­ket­tik josparlaý júıesi «máse­le­ler­di bas­qarýdan ózgeristerdi bas­qa­rýǵa» aýysýy tıis. Memlekettik jospar­laý­dyń uzyn-sonar ıerarhııalyq qujat­tary men kór­set­kish­teriniń ornyn ıkemdi strate­gııa­lar men saýatty jasalǵan ssenarııler basýy tıis.

Memlekettik basqarýdyń negizgi jú­ıe­lerin transformasııalaýǵa baılanyst­y mynadaı tujyrym jasaýǵa bolady: «barlyǵy da adamdar úshin» qaǵıdatyn basty nazarǵa ala otyryp, memlekettik or­gandardyń resýrstary men negizgi fýnk­­sııa­laryna kóńil aýdarýymyz qajet, sebebi keıbir memlekettik organdardyń fýnk­­sı­ıal­arynyń kóptiginen, keı jaǵ­daıda ózderiniń naqty atqaratyn fýnk­sııa­laryn sezinip te, ańǵaryp ta jatpaıtyny kórinip qalady. Fýnksııalar men úrdisterdi retteý negizinde bıýdjet­teýdi, memlekettik qyzmetti qaıta rásim­deý, memlekettik organdarǵa qarasty uıymdardyń qurylymy men qyzmetin oń­taı­landyrý máseleleri júzege asy­rylýy tıis. Prezıdent Qasym-Jomart Kemelulynyń halyqqa arnaǵan Jol­daýyn­daǵy taǵy basa nazar aýdaratyn jańalyqtyń biri – ol Reformalar jónin­degi joǵary prezıdenttik keńes. Mem­lekettik basqarýdaǵy nemese ekono­mıka salasyndaǵy týyndaǵan máselelerdi za­man talabyna, dúnıe júzindegi qalyp­tasqan ahýaldy eskere otyryp, sheshý qajettiligi týyndaıtyn bolsa, bul keńes­tiń tez arada sheshim qabyldaý múm­kinshiligin eskersek, onyń róliniń kúsheıetini sózsiz. Osy atalǵan máse­lelerdi sheshýde bul keńestiń sheshimderi túpkilikti bolady.

Tez arada sheshýdi talap etetin másele­lerdiń biri, árıne memlekettik organ­dardyń tıimdiligin kóterý jáne olardyń qyzmetin ońtaılandyrý. Osy maqsatta Memleket basshysy ortalyq organdar basshylarynyń jaýapkershiligin kóterý, sheshim qabyldaý, nátıjeli jumys atqarý maqsatynda jaýapty hatshylar ınstıtýtyn qysqartý týraly sheshim qabyldady. Bizdiń oıymyzsha, bul ýaqytynda qabyl­danǵan sheshim. Negizinen jaýapty hatshylar ortalyq organ basshysynyń qyzmetine aralaspaı, ákimshilik jáne kadr máselelerimen aınalysýy tıis edi. Biraq is júzinde olaı bolyp shyqpady, kerisinshe keıbir máselelerdi sheshý jolynda olardyń yntymaqtastyǵynan buryn, bir-birine qarsy turý áreketteri kóbeıgen edi. Sondyqtan Prezıdenttiń bul sheshimi osy ózgermeli kezeńde tez arada nátıjeli sheshim qabyldaýda qajetti quralǵa aınalýy tıis.

Memleket basshysy memlekettik bas­qarý salasyn jetildirýde memlekettik qyz­metshiler róli zor ekendigin jáne olar­dyń qyzmeti ár ýaqytta da óz naza­ryn­da bolatynyna toqtalyp: – «Mem­le­kettik qyzmet júıesin retke kelti­rip, qaıta qurý kerek. Pandemııa kezin­de memlekettik qyzmetshilerdiń basym bóliginiń qashyqtan jumys isteý reji­mine kóshýi memlekettik apparatty qys­qartý kerektigin jáne buǵan tolyq múm­kindik bar ekenin kórsetti». Atalǵan tapsyrmaǵa sáıkes memlekettik jáne kvazımemlekettik sektor qyzmetkerlerin osy jyly 10 paıyzǵa, al kelesi jyly 15 paıyzǵa qysqartylýy tıis. Memlekettik qyzmetshilerdiń qyzmeti men sheshimine el damýy men bizdiń azamattardyń taǵdyry táýeldi ekenin eskere otyryp, sáıkesinshe olar bizdiń qoǵamnyń aǵymdaǵy qajetti­li­gin ǵana emes, sonymen birge bolashaq múm­kinshilikterin eskere alatyn kásip­qoı bolýy tıis. Olar jahandyq bolashaq­qa kózqaras, strategııalyq oılaý, trans­formasııalyq kóshbasshylyq syndy quzyretterge ıe bolýy tıis. Sondyqtan Memleket basshysynyń bundaı sheshim qabyldaýy, qazirgi ózgermeli kezeńde memlekettiń qalypty deńgeıde damýyna áser etetin birden-bir tetik ekeni sózsiz. Qazir stereotıpterdi ózgertý ýaqyty jáne ony kóshbasshylar ǵana iske asyra alady, biraq bul laýazymǵa baılanysty emes ekendigin túsine bilýimiz kerek, kez kelgen pozısııada beıimdi kóshbasshy emes, máselege keńinen qaraı alatyn, ósý men damý úshin ózgermeli jaǵdaılardy paı­dalana alatyn transformasııalyq kóshbasshy bolý qajettiligin túısinýimiz qajet. Memlekettik qyzmettegi kom­mý­nı­­kasııanyń daǵdarysy da kóshbas­shy­lyqtyń qajettiligimen baılanysty. Basshy dál qazir jáne osy jerde, osy sátte ózine jaýapkershilik ala bilýi, jyldam sheshim qabyldaı bilýi, mem­lekettik organnyń pozısııasyn jet­kize bilýimen qatar, qabyldanatyn she­shim el bolashaǵynyń, halyqtyń, tipti árbir azamattyń qajettiligine baǵyttalýy tıis ekendigin túsinýi kerek. Búginde mem­le­kettik sektorda korporatıvtik basqarý qaǵıdattary qarqyndy engizilýde. Biz memlekettik qyzmet servıstik ári klıent­ke baǵdarlanǵan bolýy tıis dep jıi aıtamyz, al bul – korporasııa ju­­­my­synyń negizgi qaǵıdattarynyń biri. Olarǵa tán – qundylyqtar men bola­shaqqa kózqaras. Dál osy tusta korpo­ra­­tıvtik jáne uıymdyq mádenıetti qalyp­tastyrý boıynsha ári qaraı ju­mys isteý áli de talap etiledi. Mańyz­dy máse­leniń biri – adamı kapıtaldyń qundy­lyqtary men onyń damýyn mo­ıyndaý. Qazirgi ýaqytta memlekettik qyzmette 90 myńnan astam adam jumys isteıdi, al memlekettik apparattyń qalaı jumys isteıtini solarǵa baılanysty. Sondyqtan korporasııalardaǵy sııaqty olardyń kásibı damýy men motıvasııa­syna úlken nazar aýdarý qajet. 2021 jyldyń 1 shil­desinen bastap, eńbekke aqy tóleýde jańa júıe qoldanysqa enedi, ol jaıyn­da Prezıdentimiz naqty tap­syrma berdi. Bizdiń oıymyzsha, adamı resýrstardy basqarýdyń jańa qural­dary engizilý kezeńi kelgen sııaqty, son­da ǵana memlekettik qyzmetshiler óz múm­kin­dikterin iske asyrý, tulǵalyq ósý múmkin­d­ikterine ıe bola alady.

Búgingi tańda memleket basqarýdyń tıimdi joldaryn qarastyrýdyń negizgi maqsaty, árıne ol – turaqty damý negizinde memlekettiń áleýmettik damýyn meılinshe qamtamasyz etý, halyqtyń ál-aýqatyn kóterý, halyqtyń memlekettik basqarý úrdisine qatystyrýdy ońtaılandyrý. Azamattardy basqarýshylyq sheshimderdi qabyldaýǵa tartý konstrýktıvti azamat­tyq qoǵam qurýda erekshe oryn alatyny sózsiz. Sondyqtan da ony túbegeıli sheshý jolynda qajetti júıelik sharttar anyq­talýy tıis dep esepteımiz.

Úkimettiń negizgi maqsaty – azamattar men qoǵamdy basqarý emes, kerisinshe olarmen birlese otyryp basqarýdy júzege asyrý qajet. Halyqty meılinshe basqarý úrdisine qatystyra otyryp, Qazaqstandaǵy memlekettik basqarýdyń jańa úlgisin qalyptastyrýymyz jáne odan ári damytýymyz kerek. Eń negizgi qaǵıdat – «barlyǵy da adamdar úshin».

Memleket basqarýdaǵy memlekettiń halyqpen ózara qarym-qatynasta bolýy, olardyń memlekettik biregeılikke yq­paldasýyn, bılikke degen nıettestigin, oǵan degen senim deńgeıin arttyratyn, el bolashaǵyndaǵy shynaıy adamı beı­neni qalyptastyrýda sheshýshi ról atqa­ratyn, onyń negizin qalaıtyn quraly retin­de qalyptasýy tıis. Bolashaqta bul údirister jaǵymdy áser týdyratyn jáne jahanǵa elimizde qalyptasqan ońtaıly ómir shyndyǵynyń barynsha qarapaıym jáne túsinikti beınesin qalyptastyrý bolsa, nátıjesinde elimizdegi ómir súrý qalpyna qanaǵattaný deńgeıiniń artýyna túrtki bolyp, onyń negizgi faktoryna aınalatynyna senimimiz mol.

Ábdimanap Bekturǵanov,

zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Parlament Májilisiniń depýtaty, Nur Otan fraksııasynyń múshesi,

Erkin Dúsipov,

zań ǵylymdarynyń doktory, professor,  Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń 1-shi vıse-rektory, Nur Otan partııasynyń múshesi