Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Ǵalymnyń halqyna sińirgen eren eńbegi men atqarǵan qyzmetteri, ǵylymı jumystary men ustazdyq ulaǵaty týraly maqalany jurtshylyq nazaryna usynyp otyrmyz.
HH ǵasyrdaǵy ǵylym men bilim, til men ádebıet, mádenıet pen tarıh salalarynda esimderi elge keńinen tanymal bolǵan A.Baıtursynuly, Q.Jubanov, H.Dosmuhameduly, M.Áýezov, T.Shonanov syndy ǵalymdardyń izbasarlary retinde, olardyń ıgi de ónegeli isterin jalǵastyrý barysynda bir top til mamandary: I.Keńesbaev, N.Saýranbaev, S.Amanjolov, M.Balaqaev, Ǵ.Musabaev, A.Ysqaqovtar kelip qosyldy. Solardyń bir belgisi N.Saýranbaev bolǵany kópke belgili. «Týma talant, daryndy ǵalym N.Saýranbaevtyń ǵylymı-ustazdyq qyzmetiniń sharyqtap damý kezeńi onyń 22 jasynan bastaý alady», dep jazdy belgili shákirti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Á.Quryshjanov.
Qazaq ǵylymy men biliminiń órlep ósý, órkendeý kezeńinde, ásirese bilimdi de bilikti jas mamandardyń tapshy bolyp turǵan shaǵynda memleketimiz ben úkimet N.Saýranbaevqa zor úmit artyp, oǵan kúrdeli mindetter júkteıdi. Ǵylymdy damytý barysynda uıymdastyrýshylyq qabileti shıraq ta alǵyr, iskerligi, bilimdarlyǵymen kózge túsip erekshelengen jas ǵalym 28 jasynan-aq úzeńgiles, qyzmettes bolǵan Q.Sátbaev, M.Áýezov, I.Keńesbaev, S.Amanjolov, Á.Marǵulan, M.Balaqaev, Ǵ.Musabaev, A.Ysqaqov, Ǵ.Begalıev, J.Dosqaraev, S.Jıenbaevtarmen birlese júrip eńbek etti.
«Talapty erge nur jaýar» degendeı, 1940 jyly ol «Qazaq tilindegi kósemshelerdiń semantıkasy men fýnksııasy» degen eńbekti orys tilinde jazyp bitirgen soń Lenıngrad qalasyndaǵy N.Iа.Marr atyndaǵy Til men oılaý ınstıtýtynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty degen ǵylymı dárejege ıe boldy. Bul eńbegi «Qazaq tilindegi kósemsheler» degen atpen 1940 jyly jaryq kórgeni bar. Osydan úsh jyl ótken soń ǵalym, 1943 jyly joǵaryda atalǵan ınstıtýttyń doktorlyq dıssertasııa qorǵaıtyn keńesinde «Qazaq tilindegi qurmalas sóılemder júıesi» degen taqyrypta orys tilinde jazylǵan eńbegi boıynsha doktorlyq dıssertasııa qorǵap, qazaq ǵalymdarynyń arasynda tuńǵysh ret 33 jasynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin alǵany barshaǵa málim. 1948 jyly bul eńbegi jeke kitap bolyp baspadan shyqty.
Talantty da taǵylymy zor ǵalym Nyǵmet Saýranbaev qaırat-jiger, kúsh-qýatyn, tabıǵı qabileti men barsha bilimin súıikti elimizdiń ǵylym men bilimin, ǵasyrlar boıy halyqpen birge jasap kele jatqan baı mádenıetin, ulttyq tilin kórkeıtip damytýǵa baǵyshtady.
Ol óziniń tolyq mándegi fılolog ekendigin, ıaǵnı ádebıetshi jáne til mamany (tilshi) ekendigin qundy da mándi, asa mańyzdy eńbekteri arqyly kórsete bildi. Oǵan dálel – birinshiden, ádebıetshi retinde onyń jas kezindegi aqyndyǵy málim bolsa, ekinshiden, Abaı, Jambyl shyǵarmalaryn zertteýi, olardyń tańdamaly eńbekterin jaryqqa shyǵaryp, jaýapty redaktory bolýy, sondaı-aq halyq aýyz ádebıetin zertteýge yntalanyp, О́tegen batyr, Muryn jyraý týraly kólemdi maqalalar jazyp, «Qyrymnyń qyryq batyry» týraly izdeniske bet burýy, bolashaqta ádebıet salasynda atqarmaq is-josparynyń jasalýy tolyq aıǵaq.
Tilshi – til mamany retinde N.Saýranbaev ulttyq álippe men emleni júıeleý, birizdilendirý orfografııalyq norma men emle qıyndyqtary jaıynda zertteýler jasaǵan ult janashyry bolǵany jóninde óz zamandastarynyń pikirleri men qolynan shyqqan eńbekteri tolyq kýá.
Ǵalymnyń qazaq til biliminiń fonetıka, morfologııa, sıntaksıs, leksıkologııa, leksıkografııa, termınologııa, til tarıhy, ádebı til, dıalektologııa, tilderdiń qarym-qatynasy tárizdi kúrdeli salalary boıynsha ǵylymı-kópshilik eńbekter jazǵan ozyq oıly ǵalym retinde tanylyp, aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizgenin eńbekteri tiziminen anyq kóremiz.
Ǵalym-ustazdyń bilim berý isi boıynsha mektep oqýshylary men pedýchılıshelerdiń stýdentterine arnalǵan oqýlyqtary men oqý quraldary, metodıkalyq baǵdarlamalar men jańa baǵyttaǵy metodologııasy, ádistemesi onyń ádisker ekenin aıqyndap, oqý isinde málim bolǵany kópke aıan.
Akademık N.Saýranbaev ǵylymdy bilimmen ushtastyra, jalǵastyra bilip, ult mamandaryn baýlyp tárbıeleý maqsatynda: Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde, Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta, Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynda negizgi qyzmetinen qol úzbeı júrip dáris berip, myńdaǵan shákirtterge bilim nárin shashyp, aıtarlyqtaı úles qosqan ustaz. Ol ǵylymnyń qara shańyraǵyn kóterisýde: Q.Sátbaev, M.Áýezov, Á.Marǵulan, I.Keńesbaev, A.Jubanov syndy ǵalymdarmen birge bolǵan úzeńgiles quryltaıshy, qoǵamdyq ǵylymdy zertteýdi uıymdastyrýshy basshy, halyqtar dostyǵyn dittegen sarabdal qaıratker, barsha bolmys tirligimen bite qaınasqan qaıtpas qaısar ınternasıonalıst.
Zańǵar ǵalym N.Saýranbaevtyń týyp-ósken el-jurty qazaq tarıhynda esimderi belgili ataqty tulǵalar shyqqan Taraz óńiri. Ol 1910 jyldyń jaz aıynda Qordaı aýdanynyń Sharbaqty aýylynda kedeı sharýa Saýranbaıdyń otbasynda ómirge kelgen. Sońǵy bir derekke júginsek: «Saýranbaı qart qazaqtyń tóbe bıi – Tóle bıdiń tikeleı urpaǵy eken» (G.Mamyrbekova. N.Saýranbaevtyń balalyq shaǵy// Uly dala tulǵalary: akademık N.T.Saýranbaev. A. 2014, 7 b.)
Nyǵmet Tináliuly burynǵy Qasyq aýylyndaǵy orta mektepte oqyp, tyńǵylyqty bilim alyp júrgen kezinde-aq, talapty ári zeıindi oqýshy retinde kózge túsedi. О́zi qoldan jasap alǵan qalaqtaı dombyrany tartyp, án salýǵa áýes te qumar bolypty. Bul týraly eliniń azamaty M.Toqbergenovtiń «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda (1973, №5): «Nyǵmet jastaıynan ónerge, aqyndyqqa jany jaqyn boldy. Tipti on jasynda dombyra jasap alyp, úlken sharshy toptyń aldynda únemi tógildirip án salatyn. Nyǵymettiń ánshiligine súıingen jurty ony jasynan bastap-aq «óleńshi bala» atap ketken degendi oqımyz.
Sol óńirdegi bedeldi de belgili el aǵalarymen de til tabysa júrip, ataqty adam Tilemis Espolulymen de syılas bolǵan eken. Jas aqyn Nyǵmet óziniń bir jazbasynda: «Tilemis óte sheshen, ózi syqaqshyl aqyn bolǵan adam. Buryn bı bolǵan, qazaq tarıhyn júırik bilgen. Musylmansha 10-12 jasymda jıyn-toıda óleń aıtyp júrip talaı ret kórgenmin. Úıinde bolyp, talaı án salǵanmyn. Tilemis ol kezde qartaıǵan edi, biraq burynǵy erligi, seriligi, sheshendigi, syqaqshyldyǵy qalmaǵan edi» deıdi Ǵylym akademııasy arhıvindegi óziniń arhıvinde.
Sol bir kezderde «óleńshi bala» Nyǵmet dúbirli toı-dýmandarda óz janynan óleń shyǵaryp, qalyń jurtty aýzyna qaratyp, tamsandyryp ta tańdandyryp júredi. Keı kezderde báıgege ıe bolyp, jeńip alǵan jorǵa atyna minip qaıtatyn kúıge de jetedi. Sol kezderi «óleńshi bala» Kenen atasynyń kózine túsip, qamqorlyǵyna ıe bolyp, únemi birge bolyp, el aralaıdy. Kenekeń bolsa Nyǵmetti Jambyl ata aldyna da aparady. Dańqty aqyn ata da «óleńshi balanyń» óleńderin tyńdap, aq batasyn beredi.
Kenekeńniń qasynda únemi birge júrip, atalyq qamqorlyǵyna razy bolǵanyn bildirgendegi Nyǵmet Tináliulynyń Kenen ata týraly óleńi Ǵylym akademııasyndaǵy arhıvi – akademık N. Saýranbaev arhıvinde baryn kórdik. Onyń qysqasha nusqasy:
«Aıbarly, asqar belim, qýat kenim,
Sharyqtady kúsh alyp, senen elim
О́ziń – kúsh, jaryq – sáýleń,
kórkiń – baqyt,
Rýhyńmen jańardy Sovet elim.
Jaryǵym sen de aspanda, men asqarda,
Balapan em, bitkende sen aspanǵa
Qurysh bilekti, jaý júrek bala búrkit,
Bop óstim, senen túsken Nur astynda».
Jambyl men Kenen atalary Nyǵmetke osy ónerin shyńdaı berý týraly atalyq aqyl-keńesterin bergenmen, ónerli de óreli jastyń oı-armany bilim alyp, ana tilin ardaq tutyp, til mamany bolýdy shyn júregimen qalaıdy. Sóıtip, 15 jasynan bilim qýyp Almatyǵa keledi de 1925-1928 jyldary QazKRO oqý-aǵartý ınstıtýtynyń daıyndyq kýrsyna oqýǵa túsip, ony bitirgen soń 1928-1932 jyldary QazKRO halyq-aǵartý ınstıtýtyn óte jaqsy oqyp, mamandyǵy boıynsha dıplom alǵan soń QazKRO oqý-aǵartý komıssarıatynyń ınspektory bolyp qyzmet atqarady.
Qyzyl armııa qataryna shaqyrylǵan ol 1933-1934 jyldary 24 atqyshtar dıvızııasy, 71 atqyshtar polkiniń kýrsanty retinde áskerı boryshyn Vınısa qalasynda óteı júrip, 1935 jyly Lenıngrad (qazirgi Sankt-Peterbýrg) qalasynyń A.I.Gersen atyndaǵy memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýttyń fılologııa fakýltetine syrttaı oqıtyn stýdent bolyp qabyldanady. 1935 jyly N.Saýranbaev osy ınstıtýttyń 1 jáne 2 kýrstaryna qatar emtıhan tapsyryp, onyń 3 kýrs stýdenti bolady. Sol jyly RSFSR oqý-aǵartý komıssarıatynyń janyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń Lenıngradtaǵy bólimshesine baryp aspırantýraǵa qabyldanady. Ol aspırantýra programmasyn óte jaqsy aıaqtap, 1938 jyly Qazaqstan oqý-aǵartý halyq komıssarıatynyń qaramaǵyna qyzmetke qabyldanady. Sol jyldyń ekinshi jartysynda uıymdastyrylǵan oqý-aǵartý komıssarıatynyń mektepter jónindegi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı jumystar jónindegi dırektorynyń orynbasary bolyp, 28 jastaǵy N.Saýranbaev bekitiledi de 1941 jylǵa deıin eńbektenedi.
1941-1946 jyldary KSRO Ǵylym akademııasynyń Qazaq fılıalynda alǵash qurylǵan til, ádebıet jáne tarıh ınstıtýtynyń dırektory bolyp N.Saýranbaev taǵaıyndalady da jas maman kóptegen jaýapkershilikti sezinedi. Álbette jańadan qurylǵan, is-sharasy qaýyrt ta mol ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyrýar jumysyn tez arada jandandyryp, jolǵa qoıý, bir qalypqa keltirý ońaı sharýa bolmaǵany kimge de bolsa aıan. «Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna» degen ǵoı halyq danalyǵy. Ǵylymı-zertteý jumysynyń sapasyn arttyrý maqsatynda M.Áýezov, I.Keńesbaev, S.Amanjolov, Á.Marǵulan, M.Ǵabdýllın, Ǵ.Musabaev, E.Smaıylov t.b. ǵalymdardy qyzmetke tartyp, izgi isterdi birge de birlese isteýge bel baılap kirisýdiń nátıjesi zor bolyp, ońdy ister atqaryldy. Instıtýt qyzmetkerleri men onyń dırektory tarapynan osy kezde atqarylǵan asa iri de kúrdeli jumys – Uly Abaıdyń júz jyldyq mereıtoıyn ótkizýge jappaı kirisip ketken qaýyrt is edi.
N.Saýranbaevtyń osy kezde qalamynan týǵan «Abaı jańa kórkem ádebıettiń atasy» kólemdi de mańyzdy ári sony maqalasy «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde (1945 j. 8 sáýirde) jaryq kóredi. Ol oblystyq gazetterde: «Sosıalıstik qurylys (1945 j. 8 apr.)», «Lenın týy», «Ońtústik Qazaqstan (1945 j. 8 apr.)», «Bolshevıktik jol» gazetterinde basylyp shyqty. «Abaı osnovopoljnık novoı kazahskoı lıteratýry» degen maqalasy Ǵylym akademııasynyń habarshy jýrnalynda, «Kazahskıı klassık» maqalasy «Lıteratýrnaıa gazeta (1945, 11 avg.)», «Osnovopoljnık novoı kazahskoı lıteratýry» (k 100 letııý so dnıa rojdenııa Abaıa) «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde (1945, 25 marta), «Lenınskaıa znamıa» (1945, 14 aprelıa) sııaqty maqalalarynyń gazetterde jarııalanýy – sol kezde aspannan altyn túskendeı bolǵany sózsiz.
Telǵoja JANUZAQ,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
