Jaıyq ózenindegi sý deńgeıiniń tómendeýi sońǵy birneshe jyldan beri kún tártibinen túspeı keledi. Burynǵy aǵysy qatty, arnasy tolyq ózen qazir joq. Kóktemde ótkel bermeı tasyp, saı-salany toltyratyn asaý ózen ol aıbarynan aıyrylǵan. Mahambet «At salmaı óter kún qaıda?!» dese, búgin keı jerinen jas balalar jaıaý keship ótetin músápir kúıge túsken.
Byltyr Batys Qazaqstan oblysynda sý tapshylyǵynan Jaıyq ózeniniń deńgeıi sońǵy 50 jyldaǵy eń tómen kórsetkishti kórsetip, ekologııalyq apat dárejesine taıap qalǵan bolatyn. Iаǵnı Jaıyqtyń ortasha deńgeıi ádette 594 sm shamasynda bolsa, byltyr onyń kólemi 240 sm-den aspady. Onyń ústine bıylǵy qys qarsyz, jaýyn-shashynsyz boldy. Ekologtardyń «Eger sý deńgeıi osylaı quldyraı berse, Jaıyq maýsymdyq ózen bolyp qalýy ábden múmkin» degen tujyrymy jergilikti turǵyndardy qatty alańdatqan.
Bastaýynan baılanǵan
Jaıyq ózeni bastaýyn Reseı aýmaǵynan alady. Oral taýynan shyqqan ózen Bashqurtstan, Chelıabi, Orynboroblystary arqyly Qazaqstanǵa kiredi. О́zenniń jalpy uzyndyǵy 2428 shaqyrym bolsa, 1049 shaqyrymyQazaqstanǵa tıesili. Jaıyq sýynyń 70 paıyzy kóktemgi sý tasqynynan tolyǵady. Ol sýdyń 80 paıyzy Reseı aýmaǵynda qalyptasady. Sońǵy jyldary ózenniń Qazaqstandaǵy bóliginde sý tasymaıtyn boldy. Muny halyq Reseı aýmaǵyndaǵy jasandy sý qoımalary men bógetterden kóredi.
Búginde Reseı Federasııasynda Jaıyq sýyn retteıtin iri-iri 4 sý qoımasy, 80 gıdrotúıin bar eken. Al ózen arnasyn toltyratyn shaǵyn-shaǵyn salalardy baılaǵan topyraq bógetterdiń sany 3100-ge jetetin kórinedi! О́zenniń jaǵdaıy ólimshi ekenin reseılik ǵalymdardyń ózderi de aıtyp, dabyl qaǵýda. Máselen, Reseı Ǵylym akademııasyjanyndaǵy Dala ınstıtýtynyń dırektory, akademık Aleksandr Chıbılev «qos memleket tez arada Jaıyqty qutqarý, ortaq paıdalaný boıynsha birikken sheshim qabyldamasa, ózen Kaspııge jetpeı qalýy múmkin» deıdi. Tarıhta mundaı bolǵan. Qazir joıyla jazdap turǵan Jem ózeniniń aıaǵy 1939 jylǵa deıin teńizge tirelip jatatyn...
Kútken sý kelmeı tur
Degenmen, qazaqstandyq mamandar ózen sýynyń azaıýyn kóbine jalpy ekologııalyq qubylysqa balaıdy. BurynJaıyqta kópjyldyq ortasha sý kólemi 9,46 mlrd tekshemetr bolsa, 2006 jyly ózen sýy 5,7 mlrd tekshemetrge azaıǵan. Byltyr sońǵy 50 jyldaǵy eń az mólsher – 3,5 mlrd tekshe metr sý kelipti. «Jaıyq-Kaspıı» basseındik ınspeksııasynyń basshysy Ǵalıdolla Ázımollınniń pikirinshe, sýdyń az mólsherde kelýi 2023 jylǵa deıin jalǵasýy múmkin eken. Muny ǵalymdar eskertken kórinedi.
Transshekaralyq ózenniń máselesin ony jaǵalap otyrǵan Batys Qazaqstan men Atyraý oblysy sheshe almaıtyny beseneden belgili. Qazaqstan men Reseı arasynda birneshe márte úkimetaralyq otyrys ta ótti. Premer-mınıstr Asqar Mamın Oral qalasyna saparynda elimizdiń Syrtqy ister mınıstrligine Reseıdiń tıisti organdarymen jumys isteýge, Jaıyq ózeni basseıniniń ekojúıesin zerttep, máseleni sheshý joldaryn aqyldasatyn birikken sarapshy organ qurý» jóninde tapsyrma da bergen bolatyn. Bul máselege sol kezdegi Senat spıkeri Darıǵa Nazarbaeva da aralasyp, tipti Máskeýde Reseı men Qazaqstan arasynda ortaq jumys tobyn qurý týraly da usynys aıtqan bolatyn.
Bıyl naýryz aıynda Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵalı Esqalıev «naýryz aıynyń basynda Orynbor qalasynda ótken kezdesýde reseılikter Irekli sý qoımasynan jiberiletin sý mólsherin byltyrǵymen salystyrǵanda 2 ese kóbeıtýge keliskenin» aıtqan edi. Halyq qatty qýandy. Alaıda kútken sý kelmedi. Reseıdegi kóp qar jerge sińip ketipti.
Ne isteý kerek?
Byltyr Oral qalasynda úkimettik emes uıymdardyń bastaýymen Jaıyq ózeniniń apatty jaǵdaıyna arnalǵan qoǵamdyq tyńdaý ótti. О́zen sýynyń azaıýynyń túrli sebebi aıtylǵanymen, «máseleni sheshýge jergilikti deńgeıde ne isteýge bolady?» degen saýal kún tártibinde turǵany anyq.
Jergilikti ekologtar men janashyrlardyń pikirinshe, eń aldymen Jaıyq ózeniniń túbin tazalaý kerek. Sońǵy 20 jyldan beri mundaı jumys júrgizilmegen. О́zen túbi taıyzdanyp, araldar paıda bolýynyń bir sebebi de osydan. Degenmen, mundaı sharalardy tereń ǵylymı zertteýler jasap baryp atqarý kerek. Onsyz da qyl ústinde turǵan ózenniń ekojúıesin múldem búldirip alý qaýpi bar.
Bıyl Batys Qazaqstan oblysynyń kóp bóligi sý tapshylyǵyn qatty kórdi. Oblystyń ońtústigindegi Jánibek, Qaztalov jáne Jańaqala aýdandarynyń qajeti úshin Reseıden Edil sýy alynatyn. Osy aımaqtaǵy Qaraózen men Saryózenge de kórshiden keletin sý qajet. 2020 jyly Qaraózen men Saryózenge sý satyp alýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 1 439,0 mln. teńge bólingen eken. Ol 80,3 mln. tekshe metr sý alýǵa jetedi. Al Batys Qazaqstan oblysy qosymsha taǵy 1 mlrd teńgeniń jobalyq qujatyn jasap, respýblıkadan qarjy suraǵan. Bul jyl basynan beri kóterilip kele jatqan, ázirge sheshilmegenmásele.
Jaqynda ǵana Batys Qazaqstan oblysyna kelip ketken Senat depýtaty Narıman Tóreǵalıev ta «Qazsýshar» kásiporny aımaqtyq fılıalynyń basshylyǵymen kezdesýde Jaıyq ózenindegi jaǵdaıdy óńirlik deńgeıde emes, memleketaralyq deńgeıde sheshý qajettigin aıtqan edi.
Jaıyqqa jaıǵan alaqan
О́zi osylaısha sýǵa jarymaı otyrǵan jaraly Jaıyqtyń ózi búginde Batys Qazaqstan oblysynyń sýsaǵan ońtústik aýdandaryna shamasy kelgenshe nár berip otyr. Oral qalasynyń tómengi jaǵynan bólinetin sala arqyly Jaıyq-Kóshim ırrıgasııalyq júıesine sý alynady. Ol joǵaryda aıtylǵan Aqjaıyq, Qaztalov, Jańaqala aýdandarynda mal sharýashylyǵyn damytý úshin asa qajet. Sovet kezinde salynǵan, qazir keýip qalǵan Aznabaı-Taıpaq arnasynyń boıyndaǵy sharýa qojalyqtary da Jaıyq sýynan úmitti.
Bastaýyn Reseıden alatyn Qaraózen men Saryózen de sýdan taryqqaly «bul ózenderdiń de arnasyn Jaıyq sýymen toltyraıyq» degen usynystar aıtylyp júr.
Al munyń bárine Jaıyqtyń sýy jete me?!
«Kazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásiporny Batys Qazaqstan oblystyq fılıalynyń dereginshe, bıylǵyjarty jylda Jaıyq ózeninen Jaıyq-Kóshim júıesine 401,910 mln. tekshe metr sý alýǵa ruqsat etilgen eken. Onyń ornyna bar bolǵany 169,983 mln. tekshe metr sý jiberilgen. Bul jospardyń 42,3 paıyzyn ǵana quraıdy. Al jalpy jyldyq ruqsat etilgen kólem – 607,0 mln. tekshe metrkórinedi.
Sý nege alynbaı otyr? О́ıtkeni Jaıyqtaǵy sý deńgeıi múldem tómendep ketken! Jaıyq ózeninen Kóshim kanalyna buryn sý óz kúshimen aǵyp shyǵatyn bolsa, qazir qosymsha kúsh kerek!
Ne isteý kerek? Kanalǵa qajet sýdy Jaıyqtan qýatty nasostarmen soryp alý jóninde joba usynylǵany, biraq onyń elektr qýaty, basqa da shyǵyndaryn eseptegende, qasqaldaqtyń qanyndaı qymbat sýdyń baǵasy tipti aspandap ketkeni belgili boldy.
Jaqynda jergilikti basylymda Jaıyqtyń Kóshim kanalyna sý shyǵatyn tusynda ústinen sý syrǵyp aǵyp ótetindeı arnaıy bóget qoıý qajettigi týraly ıdeıa jarııa boldy. «Onyń eń basty qyzmeti – sýdy qajetti deńgeıge deıin kóterý, ıaǵnı jasandy tosqaýyl qoıý arqyly sýdy kótergen kezde ol kanaldarǵa óz kúshimen aǵa beredi. Sóıtip, tez arada ońtústiktegi búkil kanal-kólderdi, Qaraózendi sýǵa toltyramyz. Aǵysy qatty Jaıyqta bul ábden júzege asatyn sharýa. Eshqandaı nasostyń, basqa da qurylǵylardyń qajeti joq. Sý kólemine qaraı plotınany kóterýge, ne túsirýge bolady. Shyǵyny nasospen aıdaǵanmen salystyrǵanda anaǵurlym az ekeni aıtpasa da túsinikti. Budan qalaǵa da, dalaǵa da paıdaly» dep jazady áriptesimiz Toqtar Kenjeǵalıev «Oral óńiri» gazetinde.
Biraq bul jobaǵa Jaıyq-Oral basseındik ınspeksııasyqarsy. О́ıtkeni bul ekologııalyq talaptarǵa qaıshy.
Degenmen, ońtústik aýdandardaǵy halyqty, mal sharýashylyǵyn sý tapshylyǵynan qutqarý úshin qazir oblys basshylyǵy amalsyzdan tótenshe áreketke barypty. Kózimizben kórdik, Jaıyq ózeniniń dál Kóshim kanalyna sý shyǵatyn tusynda, aǵysqa kese kóldeneń etip júk tasıtyn barjany qoıyp qoıypty. Joǵarydan kelgen aǵys barjanyń qabyrǵasyna tirelip, Jaıyq-Kóshim ırrıgasııalyq júıesine qaraı lyqsyp jatyr. Al Aqjaıyq aýdanynyń tómengi bóligindegi Qaraýyltóbe, Bazartóbe aýyldarynyń tusynda ózen deńgeıi tipti tómendep, parom qaıyrlap, qaırańdap qalypty...
P.S. Prezıdent Batys Qazaqstan oblysynyń ákimine óńirde etti mal sharýashylyǵyn damytý jáne osy baǵytqa ǵylymı turǵydan basa mán berý jóninde tapsyrdy. Al mal sharýashylyǵyn damytý úshin de sý qajet. Sondyqtan óńirdegi sý tapshylyǵyn sheshýdiń balama nusqalaryn tez arada qarastyrý kerek. Jalǵyz Jaıyq bárine jetpeıdi ǵoı.
Batys Qazaqstan
