Osy arada ótken jylǵy bir oqıǵaǵa orala ketý kerek. Eger oqyrman esinde bolsa, byltyr Birikken Ulttar Uıymynyń 25 jyl buryn Kaırdan bastaý alǵan áıgili Halyqtyń qonystaný jáne damýy halyqaralyq konferensııasy qarashada Naırobıde (Kenııa) jalǵasyn taýyp, oǵan Qazaqstan Ulttyq delegasııasy da qatysqan bolatyn.
Joǵary deńgeıde ótkizilgen Naırobı Sammıtinde otbasyn josparlaý men aqparattandyrýda birde bir adamnyń da kóńilinde qaıaý bolmaǵanyn, bala ústinde ketken analardyń ólim-jitimin túbirimen joıyp, qoǵamdaǵy qyz-kelinshekterdi zorlyq-zombylyqtan aryltyp, áıel adamdar men jasóspirim qyzdarǵa qatysty zııandy áreketterdi túpkilikti toqtatý máseleleri kóterilgen edi. Jáne BUU-nyń Naırobıdegi Sammıti qazaq ánshisi Qalııanyń «Qyz taǵdyry» ánimen bastaldy.
Osy sharalardyń jalǵasy ispetti atalmysh joba densaýlyq, onyń ishinde reprodýktıvti densaýlyq jáne jasóspirimderdiń quqyqtary týraly aqparattardy, sonymen qatar genderlik teńdik jáne genderlik zorlyq-zombylyqtyń aldyn alyp olarǵa den qoıý taqyrybyndaǵy materıaldardy qamtıdy.
Qalaı desek te, jasóspirim qyzdardyń múmkindikterin keńeıtýdi kózdeıtin maqsattardyń zamanymen úılespeıtin tustary bar. Onyń ústine jahandyq pandemııa osy saladaǵy bul máseledegi talaı túıtkildi órshitti.
Qysqasy, bul bastamaǵa uıytqy bolyp júrgen uıymdar men qoǵam belsendileri 2017 jyly qolǵa alynǵan «Qyz taǵdyry» jobasyn qaıta jańǵyrtýǵa sheshim qabyldady. О́ıtkeni buryn talqylanǵan máseleler áli kúnge deıin ózektiligin joıǵan joq.
«Jańalyqtardan aıaǵy aýyr bolyp qalyp, ony týystarynan jasyryp júrgen qyzdardyń balasyn tastap ketkeni týraly aqparattardy jıi kezdestiremiz. Jap-jas analar tiri sábıin tastap ketip jatady. Sebebi onyń odan basqa amaly joq – qalaı saqtaný keregin, júktilikke deıin, ne keıin qaıdan kómek suraryn bilmeıdi. Tipti qol ushyn beretin adam bolǵan kúnniń ózinde, ondaı adam barynan beıhabar. Sondyqtan bul taqyryptar týraly sóılesý óte mańyzdy, olar jasóspirimder men ata-analar úshin kóp nárseni bildiredi. Sonymen qatar qoǵam árdaıym nege uldardan góri qyz balany kóp kinálaıdy? Er adam da júktilikke jaýapty ekenin sezinýi tıis, – deıdi joba bastamashysy ánshi KALIYA. – Biz óz kózqarasymyzdy ózgertip, qyz ben ul balaǵa teń qarym-qatynas jasaý arqyly aınalamyzdy qyz-kelinshekterdi qurmetteýge tárbıeleýimiz kerek. Tek teń qurmet shynaıy teńdikke ákeledi.
Bizdiń moınymyzda úlken jaýapkershilik jatyr. Halyqqa aqparat jetkizip, jol bastaýshy bolýymyz kerek. О́ıtkeni bizde mundaı múmkindik bar. Eger meniń ánimdi estigen jasóspirimder, ata-analar, aınaladaǵylar bir sátke bolsyn oılanyp, osyndaı jahandyq áleýmettik másele baryn túsinse, mendik maqsat oryndalǵany. Men bul máseleni mýzykada kótersem, endi biri – kınoda, shyǵarmada kóteredi. Osylaısha qoǵamda seń qozǵalady».
Qysqasy, reprodýktıvti densaýlyq, áıelderdiń múmkindikteri ózara tyǵyz baılanysty jáne qoǵamnyń damýy úshin mańyzdy bolǵandyqtan, jýyrda IýNFPA kezekti zertteýin júrgizdi. Sonyń nátıjesinde Qazaqstandaǵy jasóspirimderdiń úshten biri jynystyq qarym-qatynasta bolǵany anyqtaldy.
Jynystyq qatynasta bolǵanyn jasyrmaǵandardyń 14,8%-ynda jynystyq juqpaly aýrýlardyń belgileri bar ekeni anyqtaldyp otyr. Degenmen, olardyń 60%-y sol ınfeksııany emdeý úshin medısınalyq kómek alýǵa barmaǵan. Erte jynystyq qatynasta bolǵanyn aıtqan qyzdardyń 38% túsik jasatyp túsik tastaǵandaryn moıyndady.
О́kinishke qaraı, elimizdegi 15-19 jastaǵy seksýaldy-belsendi qyz-kelinshekterdiń 71% eshqandaı kontrasepsııa quraldaryn paıdalanbaıdy. Munyń sońy jasóspirimder arasynda qalaýsyz júktilik pen nekesiz bosanýdyń kóbeıýine septesedi – Qazaqstanda bul kóptegen eýropalyq eldermen salystyrǵanda joǵary. Qazirgi qoljetimdi kontrasepsııa quraldary túsik túsirý sanyn azaıtady. Jasandy túsik jasatý sońy ólimge, ıakı ómir boıy bala súıý baqytynan aıyrylýǵa aparyp soǵýy múmkin.
ALMATY
