Ortaǵasyrlyq shyǵys mádenıeti Orta Azııalyq ıslam ǵylymy men mádenıetiniń damýyna tyń serpin berdi. Osylaı qazaq jerinen shyqqan Ál-Farabı, Júsip Balasaǵun, Mahmud Qashǵarı jáne Muhammed Haıdar Dýlatı atty uly oıshyldar ǵylym men fılosofııanyń kórnekti ókilderine aınaldy. Ońtústik Qazaqstandaǵy kóshpendi túrki halqynyń arasynda ıslamdy taratýda Iаsaýııa tarıqatynyń negizin qalaýshy Qoja Ahmet Iаsaýı (HII ǵ.) zor úles qosty. Qazaq memleketi óziniń qurylǵanynan bastap musylmandyq quqyqtyq normalaryna júgindi. Barlyq qazaq handary Kereı men Jánibekten bastap eń sońǵy qazaq hany Kenesary (HIHǵ.) ózderiniń sharıǵatqa júginetindikterin atap ketken.
Táýelsiz Qazaqstandaǵy ıslam yqpaldy qoǵamdyq kúshke aınaldy desek te bolady. Jyl saıyn meshitter men musylman birlestikteriniń sany artyp keledi. 2005 j. 22 naýyryzynda Astanada elimizdegi alǵashqy jańa meshitterdiń biri «Nur-Astana» meshiti Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń qatysýymen ashyldy. Almaty qalasynda «Nur-Múbarak» Qazaqstan-Mysyr Islam ýnıversıteti jumys isteı bastady. Qazaqstan 60-qa jýyq musylman memleketterin biriktiretin Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń múshesi bolyp qana qoımaı, 2011 jyly Syrtqy ister mınıstrleri keńesine tóraǵalyq etip, uıym jumysyna tyń serpin berdi. Sonymen qatar, halyqtyń yqylas-tilegi boıynsha, Elbasynyń ulttyq merekelerdiń mártebesin kóterý bastamasynyń arqasynda Qurban aıt 2006 jyldan memlekettik deńgeıde toılanyp keledi. Tarıhqa júginsek, 2005 jylǵy 28 jeltoqsanda Parlament Májilisiniń jalpy otyrysynda depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy eńbek týraly» QR Zańyna tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn qabyldap, soǵan sáıkes Qurban aıt merekesiniń birinshi kúni elimizde demalys kúnderi bolyp resmı túrde jarııalanǵan bolatyn.
Qazaqstan eldegi ıslamnyń ornyn daralaı otyryp, sheteldik ıslam ókilderimen de yntymaqtasyp jumys istep keledi. Osy rette Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tamasha bastamalarynyń biri Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri seziniń jumysyn erekshe daralap atap ótýge bolady.
Astanada 2003-2018 jyldary aralyǵynda alty márte ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezine ıslam, hrıstıan, ıýdaızm, býddızm, sıntoızm, daosızm jáne ózge dástúrli dinder basshylary men kórnekti ókilderi qatysty. Sezdiń alańdaryndaǵy dinaralyq sammıttiń birlesken qorytyndy qujattary – álem elderi azamattary, halyqtary men úkimetterine baǵyttalǵan Málimdemeler men Úndeýler qabyldanǵan dinı qaýymdastyqtyń rýhanı jaqyndasýy boıynsha qanyq jáne syndarly suhbattary ótkizilip turady.
Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezine qatysýshylardyń salmaqty bóligin ıslam ókilderi quraıdy. Dinaralyq sammıttiń ıslamdyq kelbetine toqtalar bolsaq, 2003 jyly 23-24 qyrkúıek aralyǵynda uıymdastyrylǵan alǵashqy sezge Saýd Arabııasy Koroldigi, Egıpet Arab Respýblıkasy, Pákistan Islam Respýblıkasy, Úndistan, Iran Islam Respýblıkasynan tanymal ıslam ókilderi qatysqan bolatyn. Máselen, Dúnıejúzilik Islam Lıgasynyń bas hatshysy – Sheıh Abdalla ben Abdel Mýhsın At-Týrkı (SAK), Al-Azhardyń Bas ımamy – Sheıh Mýhammad Saıd Tantaýı (Mysyr), Halyqaralyq Islam Ýnıversıtetiniń vıse Prezıdenti – Mahmýd Ahmad Gazı (Pákistan), «Djamaat-ý-Shabab-e-Islam» búkilúndilik musylmandyq uıymy Prezıdenti – Salman Al-Hýseını Al-Nadvı (Úndistan), Iran Islam Respýblıkasy ıslam quqyqtaný men quqyǵy boıynsha komıtettiń Tóraǵasy –Mehdı Hadavı Mogaddam syndy tulǵalar Sezge shaqyrtýdy qabyl alyp ujymdyq delegasııalardy bastap kelgen bolatyn.
2006 jylǵy 12-13 qyrkúıek arasynda Astana qalasynda ótkizilgen Ekinshi sezge alǵashqy sezge qatysqan tulǵalarmen qatar, Birikken Arab Ámirlikteri, Lıvııa memleketi elderinen birinshi ret, Egıpet Arab Respýblıkasy men Iran Islam Respýblıkasynan jańa tulǵalar Sez qatysýshylary atandy. Osylaı, Mysyrdyń Vakýf jáne ıslam isteri boıynsha mınıstri – Mahmýd Hamdı Zakzýk, BAÁ Islam isteri jáne vakýf boıynsha Komıtettiń arnaıy ókili – Sheıh Mansýr al-Menhalı, Iran Mádenıet jáne ıslamdyq baılanystar uıymynan – Aıatolla Sadıkı Rashed, Iran Joǵarǵy Mádenı Keńesiniń múshesi, Konfessııaaralyq dıalog Joǵarǵy Keńesiniń múshesi, Irannyń «Mádenıet jáne pikir» zertteý ınnstıtýtynyń dırektory – Alı Akbar Sadegı Rashad, Dúnıejúzilik Islamdyq Úndeý Assosıasııasy bas hatshysynyń jeke ókili, halyqaralyq sezder men uıymdar, jáne járdem berý boıynsha Departament hatshysy – Ibrahım Alı Al-Rabbo (Lıvııa) sez qatysýshylary atandy.
Astana qalasynda 2009 jylǵy 1-2 shildede ótkizilgen Úshinshi sezge alǵashqy sezderge qatysqan tulǵalarmen qatar, Túrkııa Respýblıkasy, Indonezııa Respýblıkasy, Oman sultandyǵy, Kýveıt memleketi, Qatar Memleketi, Qytaı Halyq Respýblıkasy, Reseı Federasııasy, Ázirbaıjan Respýblıkasy, Qyrǵyz Respýblıkasynan birinshi ret mártebeli qonaqtar qatysty: Din isteri basqarmasynyń tóraǵasy, Túrkııanyń Bas Múftıi – Alı Bardakoglý, Pákistan Islam ıdeologııasy keńesiniń prezıdenti – Mýhammad Halıd Masýd, Indonezııa Islam ǵalymdarynyń Halyqaralyq Konferensııasy Bas Hatshysynyń orynbasary – Masýkýrı Abdılla, Kýveıt Memleketiniń Islam jáne vakýftar isteri boıynsha mınıstriniń birinshi orynbasary – Adıl al-Fallah, Reseıdiń eýropalyq bóliginiń Dinı basqarmasy prezıdıýmynyń tóraǵasy, Reseıdiń Múftıler keńesiniń Tóraǵasy – Ravıl Gaınýtdın, Oman Sultanatynyń Bas múftıi, Katar memleketiniń Ádilet jáne quqyq joǵarǵy keńesi, Qytaı musylmandary Assosıasııasy, Kavkaz din isteri basqarmasy (Ázirbaıjan), Qyzǵyzstan musylmandary dinı basqarmasy mekemeleriniń ókilderi qatysyp konfessııaaralyq dıalogqa ún qosty.
2012 jylǵy 30-31 mamyr aralyǵynda ótken Tórtinshi sezge dástúrli túrde qatysatyn qonaqtardan ózge, Amerıka Qurama Shtattary, Shveısarııa Konfederasııasy, Aýǵanstan Islam Respýblıkasy elderinen alǵash ret jáne ózge memleketterden jańa qatysýshylar bas qosty. Amerıka musylmandar progresiniń qoǵamy jáne «Kordov bastamasy» uıymynyń kóshbasshysy, Al-Fara (Nıý-Iork q.) meshitiniń ımamy – Feısal Abdýl Raýf, Arab oıy forýmynyń Bas hatshysy – Sadyq Bahıt Al-Fakkı (Shveısarııa), Kabýl qalasyndaǵy Ortalyq meshitiniń ımamy– Mýlla Mohammad Aıaz Nıazı (Aýǵanstan), Irannyń Búkilálemdik ıslam mazhabtarynyń jaqyndasýy assambleıasynyń Bas hatshysy – Aıatolla Mýhammad Alı Tashırı, Saýd Aravııasy Koroliniń Keńesshisi, Korol Abdalla atyndaǵy О́rkenıetter dıalogy ortalyǵynyń Bas hatshysy – Feısal ben Abdýrahman ben Mýammar, Qatardyń Islam jáne vakýftar isteri jónindegi mınıstri – Gaıs ben Mýbarak al-Kaýarı, Pákistan Islam Respýblıkasynyń Islam ıdeologııasy Keńesiniń Tóraǵasy – Malık Muhammad Han, Islam Yntymaqtastyq Uıymy «Fıkha» halyqaralyq ıslam akademıııasynyń Hatshysy – Ahmad Halıd Babakar, «Nur Múbarak» Islam mádenıeti ýnıversıtetiniń rektory, Mysyr Arab Respýblıkıasy vakýfter mınıstriniń ókili – Mahmýd Fahmı Hıdjazı, Islam jáne shaqyrý isteri boıynsha mınıstrler konferensııasynyń Bas Hatshysy –Madjıd Abdýlazız At-Týrkı (SAK) delegasııa basshysylary retinde dinaralyq sammıtke qatysty.
Qazaqstan astanasynda 2015 jylǵy 10-11 maýsym kúnderi uıymdastyrylǵan Besinshi sez jumysyna Marokko Koroldigi, Irak Respýblıkasy, Bahreın Koroldigi, Horvatııa Respýblıkasy, Tájikstan Respýblıkasynan alǵash ret jáne birneshe márte Sez jumysyna qatysqan elderden jańa delegasııalar qosyldy. Osylaı, Marokkonyń Ýaqyptar jáne ıslam isteri jónindegi mınıstri – Taýfık Ahmed, Irak Fıkh ǵalymdary keńesiniń Tóraǵasy – Sheıh Ahmad Hasan Taha, Bahreınniń Islam jáne Ádilet isteri jónindegi mınıstrdiń orynbasary – Farıd al-Mýfta, Horvatııa Islam qoǵamdastyǵynyń Mesıhat uıymynyń tóraǵasy, múftıı – Azız ef. Hasanovıch, Tájikstannyń Ǵulamalar Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary – Hodjı Hýseın Mýsozoda, Aýǵanystannyń Din jáne qajylyq isteri jónindegi mınıstri – Faız Mohammad Osmanı, Egıpettiń Bas Mýftııi, Din Basqarmasy – Shaýkı Ibragım Abdýl Karım Aalıam, Omannyń Ýaqyptar men din isteri jónindegi mınıstriniń orynbasary, sheıh – Kahlıan ben Nabhan al-Harýsı, Ýaqyp, ıslam jáne nasıhat isteri jónindegi mınıstrdiń keńesshisi – Abdýlla ıbn Fahd al-Lıhıdan (SAK) delegasııa basshylary retinde sammıtke qatysty.
Sońǵy ret 2018 jylǵy 10-11 qazan aralyǵynda ótkizilgen Altynshy sezge Italııa Respýblıkasy, Bolgarııa Respýblıkasy, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, О́zbekstan Respýblıkasynan birinshi ret delegasııa qatysqan bolsa, ózge memleketterden jańa mekeme ókilderi sez seriktesteri atandy: «COREIS» ıslam dinı birlestiginiń prezıdenti – Imam Iаhıa Serdjıo Iаhe Pallavıchını (Italııa), Bolgarııa Islam akademııasynyń rektory – Rafık Mýhametshın, Musylmandar dinı basqarmasynyń ımamy –Sheıh Ismaıl Keraan (OAR), О́zbekstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, múftı – Alımov Ýsmonhon, О́zbekstannyń Mınıstrler Kabıneti janyndaǵy Islam órkenıeti ortalyǵynyń dırektory – Mınovarov Shoazım Shoıslamuly, «Muhammedııa» ıslamdyq úkimettik emes uıymynyń tóraǵasy – Haıdar Nashır (Indonezııa), Ámirliktiń ıslam departamentiniń qaıyrymdylyq máseleleri jónindegi atqarýshy dırektory – Ahmed ál-Mýheırı (DIACA, BAÁ).
Árıne, jyl saıyn sandyq jáne sapalyq jaǵynan artyp kele jatqan mártebeli qonaqtarmen qatar, árbir Sez jumysyna Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵalary da delegasııa basshylary retinde qatysyp keledi. Sezdiń «qasterli» dóńgelek ústeli 17 jyl aıasynda ıslamnyń iri aǵymdary lıderleri men ókilderin, memleketterdiń dıplomatııalyq qarym-qatynastaryna, saıası ustanymdaryna qaramastan qurmetti tulǵalardyń basyn qosyp, dinaralyq dıalog aıasynda pikirlerimen bólisip, suhbattasýǵa múmkindik týdyryp keledi.
Ústimizdegi jyly oryn alǵan pandemııaǵa qatysty álemdik daǵdarysqa oraı, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 1 qyrkúıekte jarııa etken Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Ár býynnyń mańdaıyna túrli synaq jazylǵan. Biz tól tarıhymyzda taǵdyrdyń túrli synynan árdaıym súrinbeı óttik. Elimiz eń kúrdeli degen mindetterdi sheshe alady. Biz buǵan daıynbyz.
Biz – halqymyzdyń táýelsizdik jolyndaǵy san ǵasyrlyq arman-tilegine qol jetkizgen urpaqpyz. Keler jyly táýelsizdigimizge 30 jyl bolady. Bul mereıli data – Egemen elimiz úshin asa mańyzdy meje. Bul – jańa tarıhı kezeńniń basy» degen bolatyn. Sondyqtan, daǵdarys pen dúrbeleń aıaqtalatyn kúnder jaqyn bolyp, adamzattyń beıbit ómiri úshin qyzmet etetin dinaralyq sammıt óz jumysyn qaıta bastap, úzbeı jalǵastyrady dep bolashaqqa úmit artamyz.
M.M.Ábisheva,
Konfessııaaralyq jáne órkenıetaralyq
dıalogty damytý jónindegi N.Nazarbaev
ortalyǵy, aqparattyq-ımıdjdik
is-sharalar departamentiniń
bas keńesshisi
