Fonogramma qoldaný zańmen retteledi

Bul zań burynǵy zańnan ózgerek

M.Áshimbaev elimizdiń má­de­nıet salasyn damytý úshin bul qu­jat­tyń mańyzy zor ekenin atap ótti.

«Osy zań kitaphana jáne baspa isin jetildirýge, otandyq elektrondy kitaphana qalyptastyrý men onyń qoryn keńeıtýge jaǵdaı jasaıdy. Sondaı-aq mádenıet uıymdary men shyǵarmashylyq odaqtardyń jumysyn qoldaýǵa jáne konserttik qyzmetti retteý­ge múmkindik beredi», dedi Senat Tóraǵasy.

Sondaı-aq M.Áshimbaev qabyl­­dan­ǵan zań ulttyq máde­nı qundy­lyq­tarymyz ben mura­lary­myzdy saqtaýǵa yqpal eteti­nin de tilge tıek etti. Zańda zor­lyq-zom­by­lyq­ty, ultaralyq, dinı, násil­dik alaýyz­dyqty jáne qatygez­dikti úgit­­teýge baǵyttalǵan kez kel­gen kon­­­tentke tyıym salyna­tyny kór­se­tilgen. Munyń bári bu­qa­ra­lyq is-sharalardy uıym­das­tyrý­shy­­larǵa jáne ártisterge qatysty.

Zań jobasyn senatorlarǵa ta­nys­tyrǵan Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova qu­jat mádenıet salasyn damytýǵa qo­laı­ly jaǵdaı jasaıtynyn atap ótti.

«Joba qamtyǵan negizgi ba­ǵyt­tar – kitaphana jáne baspa isi, mádenı-kópshilik is-shara­lard­y retteý máseleleri jáne shyǵar­ma­­shylyq odaqtardy qol­daýǵa qatys­ty túzetýler bolyp otyr. Soǵan sáıkes «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly», «Máde­nıet týraly» jáne «Mem­­le­ket­t­ik múlik týraly» zańdar­ǵa túze­týler engiziledi. Olar­dyń negiz­gi blogy mádenıet salasyna qa­­tysty», dep túsindirdi A.Raıym­qulova.

Máselen, zań jobasynda elek­­tron­dy kitaphana salasyna qa­­tys­ty normalar engizilgen. Mı­nıstr­diń aıtýynsha, bul qadam eli­miz­diń mádenı qundylyqtary men ult­tyq mádenı ıgiligin elek­tron­dyq formatta saqtaýǵa múm­kindik beredi.

«2007 jyldan bastap Ulttyq aka­demııalyq kitaphana bazasyn­da Qazaqstan ulttyq elektron­dyq kitaphanasynyń jobasy iske asyrylyp keledi. Sony­men qatar búginde elimizdiń elek­tron­dyq kitaphanasyn irikteý, qalyp­tastyrý, tolyqtyrý jáne damytý tártibin aıqyndaıtyn zańnamalyq baza joq.

Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenı qundylyqtary men ulttyq mádenı ıgiligin elektrondyq formatta saqtaý baǵytynda aıtylǵan ol­qylyqtardy joıý, sondaı-aq ha­lyq­tyń zııatkerlik áleýetin arttyrý jáne qazaqstandyq ǵylym men máde­nıetti tanymal etý boıynsha jaǵdaılardy arttyrý maqsatynda zań jobasynda elektrondyq kitaphana máselelerin retteıtin normalar kózdelip otyr», dedi vedomstvo basshysy.

Qujattyń taǵy bir baǵyty kon­serttik, oıyn-saýyq is-shara­laryn ótkizý kezinde týyndaıtyn birqatar problemany qamtıdy. Má­selen, buǵan deıin oryndaý­shy­lar konsert ótkizý kezinde ádep­siz áreket jasap, sahnada mas kúıinde óner kórsetken sátteri bolǵan edi. Sondaı-aq jos­par­lan­ǵan kon­sert­terdi buzý, ádepsiz sóz­deri bar repertýar tańdaý, kórer­men­der­di habardar etpeı fonogramma paı­dalanǵan oqıǵalar da kezikti.

«Zań jobasy aıasynda zań­na­malyq deńgeıde oryndaýshy­lar­dyń osyndaı minez-qulqyna jol bermeý boıynsha birqatar mindet­temelerdi engizý arqyly osy máse­lelerdi barynsha retteýge tyrystyq. Olardyń ishinde ma­ńyzdy normalardyń biri – mýzy­kalyq shyǵarmalardy oryndaý­shy­lardyń fonogrammalardy qoldanýy týraly kórermendi habarlaý. Fonogrammalardy paıdalaný tártibi zańǵa táýeldi aktide aıqyndalady. Barlyq jarnamalyq ónimderde jáne kassalar janynda mindetti túrde fonogrammany paıdalaný boıynsha habarlama beriledi. Bul kórermenge fonogramma paıdalanatyn konsertke bılet satyp alý nemese odan bas tartý tańdaýyn jasaýǵa múmkindik beredi. Bılettiń qunyna da áser etedi», dedi A.Raıymqulova.

Zań jobasynyń taǵy bir erek­sheligi, óńirlik mádenıet uıym­da­ry­nyń qyzmetin úılestirý maq­satynda usynystar ázirleý ispetti óńirlik kórkemdik keńester qurý kózdelmek.

«Kórkemdik keńes ju­my­sy óz jemisin berip keledi. Teatr­lardyń repertýary jaqsaryp, kınojobalardyń sapasy artty, ádebıet pen óner shyǵarmalarynyń da deńgeıi artyp otyr. Turaqty negizde salanyń daýly máseleleri talqylaýǵa shyǵarylyp, óz she­shi­min tapty. Sonymen qatar respýb­lıkalyq kórkemdik keńes aıasyn­da barlyq salanyń kóptegen prob­lemalyq máselesin qamtýdyń múmkin emesin tájirıbe kórsetip otyr. Osyǵan oraı, zań jobasynda negizgi mindet óńirlik mádenıet uıymdarynyń qyzmetin úılestirý maqsatynda usynystar ázirleý ispetti óńirlik kórkemdik keńester qurý kózdelgen», dedi mınıstr.

A.Raıymqulovanyń aıtýynsha, 2017 jyly engizilgen avtorlarǵa qoǵamdyq mańyzy bar ádebıet úshin qalamaqy tóleý tájirıbesi is júzinde yńǵaısyz qaıshylyqtarǵa soqtyrǵan.

«Avtordan ádebıetterdi satyp alý avtorlyq quqyqtyń barlyq merzimine memleketke avtorlyq quqyq berýdi kózdeıdi. Ol avtor­dyń ómir súrgen kezindegi mer­zim jáne odan keıingi 70 jyl. Bul turǵyda memleket ádebıetti ony memlekettik kitaphanalarǵa óteý­siz negizde taratý úshin ǵana satyp alatynyn aıta ketken jón.

О́z kezeginde avtordyń qaı­ta shyǵarýǵa nemese kitap dúken­derine satýǵa nemese ony basqa jol­dar arqyly satýǵa quqy joq. Bul jaǵdaıda memlekettiń halyq­qa mádenı ónimniń qoljetim­diligin qamtamasyz etý jónindegi mindeti oryndalmaıdy, kerisinshe shektelip otyr. Osyǵan oraı, jobada elimizdiń kitaphanalaryna ádebıetti basyp shyǵarý jáne ta­ratý maqsatynda avtordan áde­bıetterdi belgili bir merzimge sa­typ alý qarastyrylyp otyr. Odan ári avtor ony basyp shy­ǵarýǵa jáne Qazaqstan Respýblı­ka­synyń zańdarymen tyıym salyn­baǵan kez kelgen basqa joldar­men taratýǵa quqyly bolady», dedi vedomstvo basshysy.

Mádenıet jáne sport mınıstri memlekettik kitaphanalar men mýzeı­lerdiń aqyly qyzmetterine de toq­taldy. Onyń aıtýynsha, qolda­nystaǵy zańda atalǵan meke­me­lerdiń aqyly qyzmet kórsetýin shekteıtin máseleler bar.

«Qoldanystaǵy «Mádenıet týraly» zańda mýzeıler men kitap­hanalar iske asyrýǵa quqyly aqyly qyzmet túrleriniń tizimi jáne olardan paıda tabý tártibi qaras­tyrylǵan. Tizim sol kezde memle­kettik mekeme nysanynda ju­mys istegen kitaphanalar men mýzeılerge quqyq berý úshin zańǵa engizilgen bolatyn. Bıýdjet zań­namasynyń talaptaryna sáıkes, eger aqyly qyzmetter quqyǵy salalyq zańdarda kózdelmese, kommersııalyq emes bolyp tabylatyn memlekettik mekemelerdiń nysanynda qurylǵan uıymdardyń mundaı qyzmetke quqyǵy joq.

Alaıda búginde Qazaqstannyń kóptegen mýzeıi memlekettik kásip­oryndarǵa aınalǵan. Qolda­nystaǵy zańda mýzeıler men kitap­hanalarǵa tabys tabýǵa múm­kindik beretin norma kásip­oryndardyń aqyly qyzmetter kórsetý aıasyn shektep otyr.

Osyǵan oraı, zań jobasynda osy normanyń qoldanylýy mekemeler túrinde qurylǵan uıymdarǵa ǵana usynylyp otyr. Kásiporyndar «Memlekettik múlik týraly» zań talaptary aıasynda iske asyratyn bolady. Sonymen qatar osy zań jobasy aıasyndaǵy eń mańyzdy normalardyń biri – memleket júz paıyz qatysatyn uıymdardy jekeshelendirýge tyıym salatyn túzetý», dedi A.Raıymqulova.

Turmystyq qaldyqty óńdeý kólemi óte tómen

Sonymen qatar otyrysta senatorlar «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń keıbir zańnamalyq akti­lerine qaldyqtardy energetı­kalyq kádege jaratý, sý qorǵaý bel­deýleri jáne júkterdi temir ­jol kóligimen tasymaldaý máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn qarady.

Senat Tóraǵasy M.Áshim­baev­­tyń aıtýynsha, Qazaqstanda jına­lyp qalǵan turmystyq qaldyq­tardyń jalpy kólemi 100 mıllıon tonnadan astam. Soǵan qara­mas­tan elimizde olardy qaıta óńdeý deń­geıi óte tómen. Qazirgi tań­da bul kórsetkish 14,9 paıyzdy quraı­dy.

Depýtattardyń bastamashy bolýymen daıyndalǵan zań jobasynda kómýge jatatyn qaldyqtardyń kólemin azaıtý úshin olardy jaǵý arqyly elektr energııasyn alý usynylǵan.

Senatorlarǵa zań jobasyn Májilis depýtaty Quralaı Qare­ken tanystyrdy. Onyń aı­týyn­­­sha, qujat qatty turmystyq qal­­dyq­tardy elektr energııasyn alý maq­satynda jaǵý jolymen qaı­­ta óń­deýge múmkindik beretin qu­­qyq­­tyq bazany qamtamasyz etpek.

«Jyl saıyn elimizde shamamen 5 mln tonna qaldyq paıda bo­lady, olardyń tek 15 paıyzy suryptalady, qaıta óńdeledi. Qa­zir osy mindetti iske asyrý úshin búkil álemde qoqys jaǵatyn ke­shender jumys isteıdi. Bul – qal­dyqtardy kómý kólemin azaıtý­dyń tıimdi tetigi. Bizde de elektr energııasyn óndirý arqy­ly qoqysty termııalyq óńdeý­men aınalysýǵa múmkindik bar. Mun­daı tásil respýblıkadaǵy polıgon­dardyń sany men alańyn qysqar­typ, qaldyqtardy jaǵýdan ekolo­gııalyq jáne ekonomıkalyq nátıje alýǵa múmkindik beredi.

Osyǵan oraı, zań jobasynda Eko­logııalyq kodeks, «Elektr ener­­getıkasy týraly» jáne «Ja­ńar­­tylatyn energııa kózderin paı­dalanýdy qoldaý týraly» zań­darǵa túzetýler engizý usynyl­ǵan», dedi depýtat.

Qoqys jaǵatyn zaýyttardyń qorshaǵan ortaǵa teris áserin azaı­tý úshin qorshaǵan ortany lastaý­shy zattardy shekteý, sonyń ishin­de olarǵa monıtorıng jasap, eýro­palyq standarttarǵa saı talap qoıylmaq.

Senat Tóraǵasy qujatta energııany kepildi satyp alý tetigin qoldaný máselesi qarastyrylyp, usynylǵanyn da aıtty.

«Jalpy, bul zań jobasyn qabyldaý ekologııaǵa oń áser ete­tini anyq. О́ıtkeni qujat qaldyq­tar­dyń sany men olardyń polı­gonǵa kelip túsýin aıtarlyqtaı qys­qartady. Bul olardyń qorsha­ǵan ortaǵa tıgizetin zardabyn tó­men­detedi», dedi M.Áshimbaev.

Zań jobasyn qaraý barysynda senatorlar onyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Soǵan oraı depýtattar engizilgen túzetýlerdi taǵy da py­syqtaý kerek dep eseptep, qujatty Májiliske qaıtardy.

Osy zań qatty turmystyq qal­dyqtardy energetıkalyq kádege jaratýǵa qatysty jobalardy iske asyrý úshin quqyqtyq mehanızmder qalyptastyrýdy kózdeıdi. Oǵan qosa eldi mekenderde sý qorǵaý beldeýleriniń shekaralaryn anyqtaý máselelerin retteıdi. Temir jol kóligi salasynda «júk» túsinigin naqtylaý jáne ýaqytsha teńgerim tólemin qoldaný merzimin uzartý qarastyrylǵan.

Sondaı-aq zań jobasynda ýá­ki­letti organnyń aýksıonǵa qaty­sýǵa úmitkerlerdi aldyn ala iri­k­teý jónindegi normalar kózdeledi.

Sonymen qatar Sý kodeksine, «Temir jol kóligi týraly» jáne «Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń keı­bir zań­namalyq aktilerine temir jol kó­ligi máseleleri boıynsha óz­ge­ris­­ter men tolyqtyrýlar engi­zý tý­raly» zańdaryna túzetý­ler engizildi.

Munaı-gaz-hımııa salasyn damytý kerek

Odan bólek, otyrys bary­synda senatorlar birqatar depýtat­tyq saýal joldady. Senator Saǵyn­dyq Luqpanov Úkimet basshy­syna joldaǵan saýalynda munaı-­gaz­hımııa salasyn damytý máselesin kóterdi.

«Osydan on eki jyl buryn Qazaq­­stan Respýblıkasynyń munaı-hımııa ónerkásibin damytý­dyń 2008-2013 jyldarǵa arnalǵan baǵ­darlamasy ázirlengen bolatyn. Alaıda 2010 jyly Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń sheńberinde munaı-gaz sektoryn damytý jónindegi baǵdarlamanyń qabyl­danýyna baılanysty aldyń­ǵy qujattyń qoldanylýy toqta­tyldy.

Atalǵan munaı-gaz sektoryn damytý baǵdarlamasynda munaı-ga­z óndirý jáne kómirsýtegin tasymaldaýǵa basty nazar aýdarylyp, munaı-hımııa ónerkásibin damytý men retteýde kútilgen kór­setkishter engizilgen joq. So­nyń saldarynan birinshi baǵdar­lamada kózdelgen etılen-glıkol, tereftal qyshqyly, etıl-benzol, polı-vınıl-hlorıd, polıstırol, polıetılen-teref-talat jáne benzol ónimderin shyǵarý iske qosylmaı qaldy», dedi depýtat.

Senatordyń aıtýynsha, búgingi tańda kómirsýtekti resýrstary bar kórshiles elder ózderiniń basym­dylyǵyn iske asyryp, munaı-gaz-hımııa ónerkásibin qar­qyn­dy damytýda.

«Reseıde jylyna 5,5 mln tonna­ polıetılen men polıpropılen ón­diretin 12 munaı-gaz-hımııa keshe­ni jumys isteıdi. Jalpy qýa­ty jylyna 7 mln tonnaǵa deıin bolatyn taǵy alty munaı-gaz-hı­mııa ónerkásibi klasterin salý jos­parlanǵan. Ázerbaıjanda polıetı­len jáne polıpropılen óndirý qýaty jylyna 300 myń tonna, Túrikmenstanda – 550 myń tonna, О́zbekstanda 600 myń tonnadan astamdy quraıdy. Al Qazaqstanda jylyna nebári 70 myń tonna polıpropılen óndiriledi.

Munaı-gaz-hımııa salasynyń ónimi mýltıplıkatıvti tıimdilik beretini belgili. Polımerli shıkizattan tońazytqyshtar, kondısıonerler, avtomobılderge arnalǵan komponentter, qurylys jáne qaptama materıaldary, t.b. ónimderi shyǵarylady. Salada qurylǵan bir jumys orny jeti qosymsha jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi, salynǵan bir dollar 2,3 dollar ósimdi qamtamasyz etedi», dedi S.Luqpanov.

Depýtattyń sózine súıensek, álemdik trendterge jáne ondaǵan jyl boıy ekonomıkany árta­rap­tandyrýdyń saıasatyna qara­mastan, Qazaqstan munaı-gaz-hımııa salasyn damytýda belsen­dilik tanytyp otyrǵan joq.

«Ortasha jáne uzaqmerzimdi pers­pektıvada kómirsýtegi ­re­sýrs­ta­ry­na ıe elder úshin mu­naı-gaz-hı­mııa ónimderi eks­port­tyń ne­gizine aınalatynyn na­zar­ǵa­ ala otyryp, Qazaqstan bá­se­ke­les­ter­den artta qalýdy azaıtý­ jó­nin­de sharalar qabyldaýy qajet.

Bul úshin Qazaqstan mu­naı-gaz-hımııa salasynyń damýyn aıqyndaıtyn ulttyq joba tú­rinde jekelegen dırektıvalyq qujattyń qabyldanýy qajet. Qabyldanatyn Ult­tyq joba tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa, qosylǵan qu­ny joǵary jáne túpkilikti otan­dyq polımer ónimin óndirýge – ım­portqa táýeldilikti tómendetýge jáne joǵary qaıta bólý ónimderin óndirýge múmkindik beredi», dedi senator.

Depýtat Sergeı Ershov ulttyq arhıv qorynyń saqtalýyn qamta­ma­syz etýge nazar aýdaryp, ulttyq muraǵat qory men muraǵattardy qalyptastyrý jáne saqtaý másele­lerin jedel sheshý qajet dep sa­naıdy. Premer-Mınıstrge depý­tat­tyq saýal joldaǵan senator­dyń aıtýynsha, eki jyl buryn qa­­byldanǵan zańdarǵa túzetý­ler engizilgenimen, bul salada áli kúnge deıin ilgerileý bolmaı tur.

«Muraǵat qoryn toltyrý jáne memlekettik muraǵat mekemelerin irikteý kózderiniń ósimi 20 jylda eki eseden asty. Aıta ketý kerek, kóptegen memlekettik arhıv tıisti jabdyqtardyń joqtyǵynan saqtandyrý qorlaryn qura almaı keledi. Qoımalardyń kópshiligi 100 paıyz júktelgen, qujattardy ári qaraı qabyldaýǵa jáne saqtaýǵa oryn jetispeıdi. Al memlekettik arhıvterdiń ǵımarattary jıirke­nishti kúıde. Osyǵan baılanys­ty, elimiz aımaqtarynda tıptik mamandandyrylǵan ǵımarattar salý múmkindigin tabý kerek nemese máseleni basqasha sheshýdi oılastyrý kerek», dedi S.Ershov.

Depýtat muraǵat isi salasynda bilikti kadrlardy daıarlaý da qajet ekenin aıtyp, ulttyq arhıv­terdi memlekettik deńgeıde qorǵaý máselesine toqtaldy.

«Búgingi kúni oblystyq (aýdan­dyq, qalalyq) memlekettik arhıv­terdiń ǵımarattaryn qorǵaýdy jeke kúzet uıymdary, sondaı-aq mu­raǵat mekemeleriniń jeke qura­my nemese ǵımarat ıeleri tańdaı­tyn kúzet uıymdary qamtamasyz etedi», dep atap ótti S.Ershov.

Mádenıet jáne sport mınıstr­liginiń qurylymynda bolatyn memlekettik muraǵattardyń ekinshi orynda bolýyna senator kóńili tolmaı otyr.

«Osy saladaǵy keıbir másele­lerdi sheshý úshin 2020-2025 jyl­darǵa arnalǵan «Arhıv-2025» joba­syn iske asyrýdyń keshendi is-sha­ralar jospary bekitildi. Ony iske asyrýǵa 14,1 mıllıard teńge qarastyryldy. Alaıda jos­pardy iske asyrýǵa arnalǵan bıýd­jet­tik ótinim Respýblıkalyq bıýd­jettik komıssııanyń otyrysynda ma­quldanbady», dedi depýtat.

Senator Úkimet basshysynan keshendi jospardy júzege asyrýǵa jáne mınıstrlikte jańa komıtet nemese ulttyq murany saqtaý úshin jaýap beretin táýelsiz qurylym qurýǵa qarajat bólýdi surady.