Halyq aýzyndaǵy ańyz boıynsha Poznan ataýynyń ózi o basta slavıandardyń osy jerge jınalyp, bir-birin tanýynan (poznanıe) baryp atalǵan deıdi. Polıaktar sonda osy jerde qalýdy uıǵaryp, qalǵandary tus-tusqa tarap, kópshiligi shyǵysqa qaraı jyljysa kerek. Sodan da bolar, poznandyqtar tanýǵa, bilýge, úırenýge qumar.
Poznan – Polshadaǵy iri ýnıversıtet-qalanyń biri. Mundaǵy 27 JOO-da jyl saıyn 130 myńnan astam stýdent bilim alady eken. Al ǵalymdardyń el damýyndaǵy úlesteri de aıtarlyqtaı. Sonyń biri – Polsha ákimshilik basqarý reformasyn dúnıege ákelgen professor, zań ǵylymdarynyń doktory marqum Mıhaı Kýlesha kórinedi.
Halyq aýzyndaǵy ańyz boıynsha Poznan ataýynyń ózi o basta slavıandardyń osy jerge jınalyp, bir-birin tanýynan (poznanıe) baryp atalǵan deıdi. Polıaktar sonda osy jerde qalýdy uıǵaryp, qalǵandary tus-tusqa tarap, kópshiligi shyǵysqa qaraı jyljysa kerek. Sodan da bolar, poznandyqtar tanýǵa, bilýge, úırenýge qumar.
Poznan – Polshadaǵy iri ýnıversıtet-qalanyń biri. Mundaǵy 27 JOO-da jyl saıyn 130 myńnan astam stýdent bilim alady eken. Al ǵalymdardyń el damýyndaǵy úlesteri de aıtarlyqtaı. Sonyń biri – Polsha ákimshilik basqarý reformasyn dúnıege ákelgen professor, zań ǵylymdarynyń doktory marqum Mıhaı Kýlesha kórinedi.
Tulǵa tarıhty ózgertedi
Poznan halyqaralyq jármeńkesiniń bıylǵy jańalyǵynyń biri eldiń damýyna aıtarlyqtaı úles qosqan adamdardy arnaıy belgimen marapattaýy. Ol – Polshanyń ákimshilik basqarý júıesin reformalaýdyń avtory Mıhaı Kýleshanyń atyna taǵaıyndalypty. Jeńimpazdy marapattaý rásiminde sóz sóılegender tulǵanyń tarıhı úderiske tıgizer áserin aıtyp, professor M.Kýleshanyń kommýnıstik júıe tusynda qolǵa alǵan teorııasynyń qalaı júzege asqanyn áńgimeledi. «Joq, bul múmkin emes, ol úshin konstıtýsııa ózgerýi kerek qoı» degende, «Endeshe, konstıtýsııany ózgertýimiz kerek», degen M.Kýleshanyń sol kezdegi oılary eshqashan oryndalmaıtyndaı kórinetin, biraq ǵalym baqyty onyń ózgergenin de, jemisin de kórýinde. Bul rette M.Kýlesha baqytty, degen polıaktar shynynda da ákimshilik basqarýdyń professor usynǵan baǵytymen júrip, aıtarlyqtaı jetistikke jetip otyr. Iаǵnı, Polsha qandaı daǵdarys tusynda da júgin aýdarmaı, kóshiniń betin túzý ustap keledi.
Poznandaǵy basqarý júıesindegi vırtýaldy ákimshilik turǵyndar úshin óte qolaıly kórinedi. Elektrondyq qyzmet kórsetýdiń ınnovasııalyq túrlerin endirýdegi jetistikteri úshin Poznan «Elektrondy ekonomıka elshisi» atty baıqaýdyń jeńimpazy atanypty. Buǵan qosa, qala «Elektrondy ákimshiliktiń mýnısıpaldy lıderi» atty altyn @-ny (aıqulaqty) ıemdenipti.
Ǵalymnyń teorııalyq turǵydaǵy oı jetistigi tutas eldi alǵa súıregeniniń, basqarý júıesin halyqqa burǵanynyń nátıjesi kózge urady. Polıaktardyń ǵylymdy eń aldymen qoǵamdy alǵa aparýshy kúsh, onymen aqsha taýyp áleýetińdi kúsheıtesiń degen oıy bir kezderi Poznandaǵy Adam Mıskevıch atyndaǵy ýnıversıtette qazaq tilin oqytatyn bólim ashýǵa alyp kelipti.
Abaıdyń qara sózderi polıak tilinde
Adam Mıskevıch ýnıversıtetiniń elimizdiń JOO-larymen baılanysy da bar eken. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Polshanyń Poznan qalasyndaǵy Adam Mıskevıch ýnıversıtetine ǵylymı-zertteý jumysymen byltyrǵy jyly Jetpisbaı Bekbolatuly aınalyssa, bıyl bir jyl taǵylymdamadan ótip, Polsha BAQ-tarynyń tynysyn zertteýmen áriptesimiz, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory Dosan Baımolda aınalysyp júr eken. Sol kisilerden atalǵan ýnıversıtette qazaq tilin oqytatyn bólim bar ekenin estip jáne Abaıdyń qarasózderin aýdarǵan ǵalymmen júzdespekke ýnıversıtetke keldim. Abaıdy polıaksha sóıletken ǵalym, professor Genrıh Iаnkovskı issaparǵa ketipti, qazaq tiliniń mamany Gúlaıhan Aqtaımen jolyǵyp, áńgimelesýdiń sáti tústi.
– О́zge eýropalyqtar tárizdi polıaktardyń bizden ereksheligi – bir isti bastamastan buryn ony áýeli egjeı-tegjeıli zerttep, durystap daıyndalyp baryp bastaıdy, – degen Gúlaıhan áńgimeni óte jaqsy aıtady eken.
1980-shi jyldary osyndaǵy Adam Mıskevıch ýnıversıteti buryn oqytyp júrgen túrik tilimen qatar, qypshaq til tobynan taǵy bir tildi oqytýdy bastaýymyz kerek dep sheship, 2000 jyldyń basynda professor G.Iаnkovskı Ortalyq Azııany aralap, JOO-lardaǵy til oqytý júıesimen tanysyp baryp, qazaq tilin tańdaıdy. Ol kezde men Túrkistandaǵy Qazaq-túrik ýnıversıtetinde sheteldikterge qazaq tilinen sabaq beretinmin. Almatydaǵy, Qaraǵandydaǵy, Astanadaǵy JOO-larda bolyp baryp, bizdiń ýnıversıtetti kelip kóredi. Arada 6 aı ótkende Polshadan bizdiń ýnıversıtetpen kelisimshartqa otyrǵysy keletindigin bildirgen resmı hat alyndy. Sol kelisim boıynsha, Poznanǵa tek kitap kóterip keldim. Biraq arqalap kelgen oryssha-qazaqsha sózdikterim iske jaramady, sebebi, mundaǵy stýdentter birneshe shet tilin bilse de, orys tilin bilmeıdi eken. Sodan á degennen jumysty sózdik jasaýdan bastadyq.
Sol kezdegi stýdentterdiń tilge degen yntasy keremet boldy, óıtkeni, ol kezdegi aýyzsha qabyldanatyn emtıhandar men qazirgi qabyldanatyn synaq arasyndaǵy aıyrma úlken. Aýyzsha emtıhanda qabileti barlar iriktelip, tilge degen qyzyǵýshylyǵy zor balalar tańdalyp alynatyn. 2002-2006 jyldarǵy stýdentter osynysymen erekshelenetin. Olar ekinshi kýrsta oqyp júrip-aq, polıak ańyzdaryn qazaq tiline aýdaryp shyqty.
Oqý úderisi barysynda baǵdarlamaǵa Abaıdy mindetti túrde engizemin jáne stýdentterimniń joǵary deńgeıin kórgennen keıin birde olarǵa Abaıdyń qarasózderin áńgimeledim. Onyń qazaqshasy sizderge óte aýyr tıetini haq, sebebi, Abaıdyń qarasózderin qazaqtardyń óziniń túsinýi qıyn, sizder aǵylshyn tilin bilesizder, sondyqtan osy tildegi nusqany asyqpaı oqyp shyǵyńyzdar, dep tapsyrma berdim. Olardy ýaqyttan da qysqanym joq, sodan birde, stýdentterden usynys tústi: «Apaı, biz oqyp bittik, endi osy taqyrypta áńgimeleskimiz keledi», – degen. Osylaısha, stýdentterdiń Abaıǵa qyzyǵýshylyqtary oıandy.
Ýnıversıtette jylda «Azııa kúnderi» atty shara ótkiziledi. Sonda bir stýdentim turyp: «Apaı, men osy kúnge Abaıdyń qarasózderiniń birin daıyndasam qaıtedi»? – dedi. Sosyn ol stýdentke ol jerde tek túrkologtar ǵana emes Azııanyń ózge tilderin de zertteýshiler qatysatyndyqtan, olarǵa da túsinikti bolý úshin sen qolyńnan kelgenshe polıak tiline aýdar, dedim. Daıyn aýdarmany professor G.Iаnkovskıge kórsetkende, ol kisi: «Abaıdy polıaktarǵa tanytýdy bastaǵan ekensizder, endi ony ruqsat bolsa ózim qarap shyǵyp óńdeıin», dedi. Osylaısha, Abaıdyń qarasózderi polıak tilinde de sóıledi. Kelesi 2009 jyly bizde qazaqtaný bólimshesi jeke ashylatyn boldy. Oǵan elshilikten qonaqtar kelgende álgi stýdent qarasózderdi qaıtadan oryndady. Jınalǵandardyń áser alǵandary sonshalyq, oryndarynan turyp ketip, qol shapalaqtap úlken qurmet kórsetti. Osylaısha, professor G.Iаnkovskıge Abaıdyń qarasózderin polıak tiline aýdarý oıy týdy.
Abaı qalaı polıaksha sóıledi
Professor Genrıh Iаnkovskı Abaıdy aýdarýǵa bul istiń ońaıǵa soqpaıtynyn bilip turyp, sanaly túrde bardy dep aıta alamyn (Genrıh – Gúlaıhannyń jary). Ol kisi Abaıdyń ózge tilderge tárjimalanǵan nusqalaryn da muqııat qarap shyqty. Aǵylshyn, túrik, arab, orys tilderin óte jaqsy biletindikten, ózge aýdarmalardy qaraǵan ol, olardyń barlyǵy orys tilinen baryp aýdarylǵandyqtan ketken sáıkessizdikterdi anyqtaıdy. Sebebi, Abaı qoldanǵan arab sózderi oryssha nusqada dál sol maǵynasynda berilmegen eken.
Osylaısha izdenip júrgen ýaqytta Varshavadan bir bıznesmen habarlasypty. Ol ózi ıslam dinin qabyldaǵan polıak azamaty, Qazaqstanda dostary bar, elde jıi bolady eken. Sonda dostary oǵan: «Sen qazaqtardy durys túsiný úshin aldymen Abaıdy tany», – depti. Ol kisiniń orysshasy myqty, Abaıdy sol tilde oqyp alǵannan keıin: «Nege osyndaı uly, dana adamnyń eńbekterin polıaktar oqymaýy tıis?» – degen oıǵa qalyp, shyǵarýyna men kómekteseıin, siz tolyq aýdaryp shyǵyńyz, dep usynys jasaıdy. Izdegenge – suraǵan, kitap Slovo degen atpen muqabasy teriden ádemilep jasalyp polıak tilinde jaryq kóredi.
Týǵan tilińe qyryn qaraǵan úlken qasiret
Men alǵash kelgen jyldary qazaq tilin oqytý jylyna 240 saǵat edi. Qazir ol azaıyp ketti. Bul jaqta, jalpy, Eýropada stýdentterdiń tildi úırenýdegi negizgi maqsattary – tabys tabý, ıaǵnı aýdarmashy bolyp, til qajettilik etetin fırmalarda jumys isteý arqyly paıda tabý. Jazdaǵy 3 aı demalys ýaqytynda stýdentter qarap jatpaı, osynda kelgen kásipkerlerge qyzmet kórsetedi. Sol turǵydan alǵanda, stýdentterge qazaq tili qajet bolmaı qaldy. Polshada bolyp jatatyn túrli forýmdarda, túrli qarym-qatynas, baılanys jasaıtyn qazaqstandyqtar úshin qazaq tili kerek emes, olar aýdarmashylyqqa orys tilindegi adamdy attaı qalap alyp shaqyrady.
Bir mysal keltireıin, Poznan qalasyna elimizdiń degdarlary dep aıtsa bolatyndaı azamattar kelip, halyqaralyq ekonomıkalyq forýmǵa qatysty, sonda, mine, aýdarmashyńyz, dep alyp barǵan stýdentke: «Joq, bizge orysshaǵa aýdaryp bersin», degeninde, oryssha bilmeıtin, qazaq tilinde sóıleıtin adam renjip qaıtyp keldi.
Aýdarmashy retinde praktıkalyq qazaq tiliniń paıdasy joqtyǵynan 240 saǵat qazir 120 saǵatqa azaıdy. О́kinishti, árıne. Keıbir kezde ózim oılanyp otyryp, qatty qapalanamyn. Túrik tilin biletin stýdentter tabysty óte jaqsy tabady. Máselen, ózińiz kórgen Halyqaralyq kórmege kelgen túrikter bastapqy kezde aýdarma ortalyqtary arqyly bizdiń stýdentterimizdi tilmashtyqqa tartsa, keıin nege biz aradaǵy deldal ortalyqqa tekke qarajat jiberemiz, odan da bizdiń tilimizdi biletin stýdentke tikeleı tóleıik, eńbegin ózi alsyn, dep tikeleı baılanys ornatyp aldy. Bizde osyndaı janashyrlyq joq.
Gúlaıhanmen qoshtasarda: «Oqyrmandar bilgisi keletin bir saýaldy qoımasyma bolmas, otbasylyq jaǵdaıyńyzdy aıta ketińiz», dedim. Jyly júzine jarasqan jumsaq jymıysymen: «Sol qajet bolsa, aıtaıyn. Men alǵashynda kelisimmen keldim dep aıttym ǵoı, osynda júrip ǵylymmen aınalysyp, doktorlyǵymdy qorǵadym, sóıtip, professor sóz aıtty. Ata-anam, úlken aǵam óte qarsylyq tanytty. Biraq bizdi qutqarǵan professordyń qazaqshasy men qazaq tili men tarıhyn, mádenıetin jaqsy bilýi, oǵan degen qurmeti boldy. Eki saǵat bolashaq jubaıymmen áńgimelesken ákem shaqyryp alyp: «Balam, aq batamdy beremin, qyz jatjurttyq degen, seniń taǵdyryń osy shyǵar», – dep rızashylyǵyn berdi. Nesibesi alysqa shashyraǵan qazaqtyń bir qyzy ekenmin», degen Gúlaıhanmen qımaı qoshtastym.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA – POZNAN – ASTANA.
