Tuńǵysh Prezıdent kúni

Bul kún ne úshin kerek degen suraqqa jaýap

Tuńǵysh Prezıdent kúni ne úshin kerek dep surady bir dosym. Men taban astynda jaýap bere almadym. Oılandym. Oılandym da osy maqalany jazýdy uıǵardym. О́ıtkeni, dosymnyń suraǵynan keńestik kezeńniń salqyny sezilip turdy. Ol da, men de KOKP kósemderi taǵynda otyrǵanda jeke basyna tabynyp, al taǵynan taıǵan soń tóbesine sý quıyp jamandaǵandy kózimizben kórip, qulaǵymyzben estigen urpaq­pyz. Sondyqtan qalasaq ta, qalama­saq ta osyndaı bir jaǵymsyz ádet sanamyzdyń bir túkpirinde buǵyp jatqanyn moıyndaýymyz kerek. Odan arylý úshin de Tuńǵysh Pre­zıdent kúniniń mán-maǵynasyn tú­sinip qana qoımaı, túısine bilý lázim.

Bul kún ne úshin kerek degen suraqqa jaýap

Tuńǵysh Prezıdent kúni ne úshin kerek dep surady bir dosym. Men taban astynda jaýap bere almadym. Oılandym. Oılandym da osy maqalany jazýdy uıǵardym. О́ıtkeni, dosymnyń suraǵynan keńestik kezeńniń salqyny sezilip turdy. Ol da, men de KOKP kósemderi taǵynda otyrǵanda jeke basyna tabynyp, al taǵynan taıǵan soń tóbesine sý quıyp jamandaǵandy kózimizben kórip, qulaǵymyzben estigen urpaq­pyz. Sondyqtan qalasaq ta, qalama­saq ta osyndaı bir jaǵymsyz ádet sanamyzdyń bir túkpirinde buǵyp jatqanyn moıyndaýymyz kerek. Odan arylý úshin de Tuńǵysh Pre­zıdent kúniniń mán-maǵynasyn tú­sinip qana qoımaı, túısine bilý lázim.

Munyń taǵy bir qıyndyǵy tarıhta ádette lıderlerdiń eliniń uzaq merzimdi tynyshtyǵyn ári ór­ken­deýin qamtamasyz etýi onyń belgili bir soǵystaǵy jeńisimen baıla­nys­ty bolyp keledi. Týǵan kúnderi el merekesine arnalǵan AQSh-tyń­ tuńǵysh prezıdenti Djordj Va­shıng­ton eldiń táýelsizdik jo­lyn­daǵy kúresin baıan­dy etse, 16-shy­ pre­zıdenti Avraam Lınkoln aza­mat soǵysynan keıingi damýyna jol ashty.

Mundaı mysaldardy Qazaq Or­dasy handarynyń ómirinen de kóptep keltirýge bolady. Olar da elin, jerin jaýdan qorǵap, qol bastaýmen dańqyn asyrdy. О́ıtkeni, ol zamanda jumyr jer qaıta-qaıta bóliske túsip jatatyn. Ásirese, otyryqshy elder kú­sheıgen saıyn kóshpendilerdiń órisi taryla berdi. Sondyqtan da olar eliniń «ustaǵannyń qolynda, tistegeniń aýzynda» ketpeýi úshin jantalasty.

Al, jumyr jerdiń qaıta bóliske túsýine tosqaýyl qoıylǵan qazirgi zamanda máseleni adam qurbandyǵymen sheshý el basqarýdyń asa tıimdi tásili emes. Ásirese, saıası sheshim taba al­ma­ǵan solaqaı saıasattyń saldarynan týyndaǵan qantógister halyqqa qatty batady. Shyn kóregen saıasatshy­ ishki problemasyn da, syrtqy daýyn­ da qantógissiz sheship, halqynyń amandyǵyn oılaıdy. О́kinishke qaraı, álemde áli de qan tógilip jatyr. Sóıtip, Aýǵanstandaǵy, Iraktaǵy, Sı­rııadaǵy, Afrıka elderindegi birinen keıin biri tutanyp jatqan soǵystar qazirgi zamannyń negizgi nyshandarynyń birine aınalyp tur. KSRO-daı alyp ımperııa ydyraǵanda da onyń keıbir aımaǵynda qan­tógis oryn aldy. Sondyqtan da Qazaqstanda 80-jyldardyń sońynan bastalyp, 90-jyldardyń ortasyna deıin sozylǵan saıası shıelenisterdi qantógiske jetkizbeı sheshýi – Elbasy saıasatynyń úlken jeńisi. Ol, bul jeńiske qara kúshpen emes, naqty ispen jetti. Tuńǵysh Prezıdent qo­ǵamdaǵy barlyq kúshterge de, syrt­qy yqpalǵa da qulaq asty, bir­aq eshqaısysynyń yrqynda ketpeı, el tizginin berik ustady. Qaıta olar­dyń erekshelikterin tıimdi paıda­lanyp, talaptaryn bir arnaǵa – búkil qazaqstandyq múddege bura bildi. Ol orys tildi ortada shyńdalyp, olar­dyń óz adamy bola bilse de, qany da, jany da qazaq ekeni qaı kezde de baıqalyp turady. О́ıtkeni, onyń tikeleı ata-babalary halqynyń táýelsizdigin qorǵaýdy urpaqtan urpaqqa muralaǵan («Áýleti Qarasaıdyń túgel batyr, ornatqan dushpanyna zaman aqyr» – Súıinbaı). Ol týyp-ósken batyrlar men aqyndar ólkesinde Súıinbaıdyń:

Bóri basy – uranym,

Bórili menim baıraǵym.

Bórili baıraq kóterse,

Qozyp keter qaıdaǵym! –

degen uran joldaryn bári biletin. Jıyn-toıda maqtanyshpen aıtatyn.

Osyndaı rýhy kúshti ortada ósken ol bılik basyna kelgen kezeń, árıne, egeýli naıza qolǵa ala­tyn ýaqyt emes edi. Sondyqtan da Nazarbaevtyń «qaınap» turǵan Qazaqstandy tynyshtandyrýdaǵy tásili de erekshe boldy. Ol óziniń ishki saıasatynda da, syrtqy saıasatynda da esh ýaqytta barrıkada quryp alǵandardyń bir jaǵynda qalǵan joq, eki jaǵynan da tabyldy. Onyń konfederasııalyq odaq týraly aıta júrip, Qazaqstannyń basqa respýblıkalarmen kólbeý qarym-qatynasyn elden buryn kúsheıtkeni, rýbl aımaǵynda eń sońyna deıin qala otyryp, ulttyq valıýta – teńgemizdi astyrtyn jasatyp qoıǵany, elimizdiń saıası-ekonomıkalyq, áskerı, mádenı derbestigin búkil álemge moıyndata otyryp, Eýrazııalyq odaqqa umtylýy polıýstiń eki ushyna da umtylyp, barrıkadanyń eki jaǵynan da tabyla bilgeni emeı nemene?

«Eki kemeniń quıryǵyn ustaǵan sýǵa ketedi» degen maqaldy jańa za­mannyń basynda turǵan Abaı «Eki keme quıryǵyn usta, jetsin buı­ryǵyń», dep ózgertken. Elbasymyz da solaı oılaıdy. Sondyqtan da syrt kózge bir-birine kereǵar kórin­genimen, ishki birligi myqty osyndaı saıasatynyń arqasynda ol Qa­zaq­stan sııaqty jergilikti halqy az­shylyqta qalǵan eldi eshqandaı qantógissiz, daý-janjalsyz tarıhtyń tar kópirinen taıdyrmaı alyp ótti. Sonyń nátıjesinde el ishinde birlik saqtaldy. Al birlik bar jerde bereke bar. Qazaqstanǵa ınvestısııa quıyla bastaýynyń basty sebebiniń biri de eliniń yntymaǵy bolsa kerek. Sóıtip, qazirgi tańda Qazaqstannyń álemniń eń damyǵan 50 eliniń qataryna enýi Elbasy júrgizgen saıasattyń sara ekenin kórsetip berdi.

Biraq sol jol qandaı jol? Ol nege qazaqstandyq nemese Nazarbaev joly dep atalyp júr? Bul suraqtarǵa aıqyn, ashyq ári qarapaıym jaýap­ bolmasa, Tuńǵysh Prezıdent kú­niniń shyn mánin kópshilik tereńi­nen qabyldaı almaıdy. Al, «El­ba­symyzdyń sara saıasatynyń arqasynda osyndaı kórsetkishterge jettik» degen qurǵaq málimetter olardy qanaǵattandyrmaıdy. О́ıtkeni, bizge Elbasynyń jeke basynyń rólin uǵynyqty túsindirý úshin jalpylama aıtpaı, túrli tásilderdi paıdalanýǵa týra keledi. Máselen, 90-shy jyldary ózińiz qandaı qozǵalystyń múshesi boldyńyz, damýdyń qandaı jolyn qaladyńyz? Sizdiń sol ultshyldyq álde shovınıstik nemese margınaldyq pikirlerińizdi Prezıdent qoldady ma, kópshilik qalaı qarady, Parlament qandaı qujat qabyldady, bul kúnderi sol pikirińiz ózgerdi me degen suraqtardy aýdıtorııaǵa berýdiń tıimdiligi zor. Sol suraqtarǵa berilgen jaýaptardan Elbasymyzdyń tańdaǵan jolynyń durystyǵy ózinen-ózi kórine ketedi.

Aýdıtorııadan jerimizdegi ora­san mol qazba baılyqtardy el da­mýynyń basty sebebi etip kórset­kisi keletinder de tabylady. Sol kezde Afrıkada nemese Latyn Ame­rıkasynda, tipti, keshegi keńestik ke­ńistiktegi elder arasynda qazba baı­lyqtary mol memleketterdiń kóp ekenin alǵa tarta otyryp ta, másele damýdyń durys jolyn tańdaı bilýde ekenin dáleldeýge bolady.

Álem tarıhyn fılosofııalyq turǵyda baǵa bere otyryp jazyp shyqqan aǵylshyn ǵalymy Toınbıdiń aıtýynsha, kúıregen ımperııanyń túkpir-túkpirinde paıda bolatyn jańa memleketter tańdaıtyn jol tórteý-aq eken. Onyń biri – ótkenine oralý, ekinshisi – kerisinshe, ótkenin mansuq etip, ásire jańashyldyqqa uryný, úshinshisi – shekarasyn tars jaýyp, syrtpen qarym-qatynasyn shektep, tuıyqtalý. 90-jyldardyń basynda osy úsh joldy usynǵandar bizdiń elimizde de boldy. Mundaı pikirler kóshe mıtıngilerinen bastap, tipti Joǵarǵy Keńes otyrystarynda da aıtyldy. Al, kórshi memleketter arasynda ótkenine oralǵysy kelgender de, ásire jańashyldyqqa urynyp demokratııany anarhııaǵa aınaldyryp alǵandar da, óz elin tuıyqtap, shekarasyn tars bekitip tastaǵandar da boldy.

Biraq Nazarbaev bastaǵan Qazaq­stan joly olardyń birine de uqsa­maı­tyn tórtinshi jol – túleý, ja­ńarý joly boldy. Ol joldyń strategııa­sy 1997 jyly qabyldanǵan «Qa­zaqstan-2030» Strategııasynda tolyq kórinis tapty. «Men ózime otyz úsh jyl ótkennen keıingi Qazaqstandy qalaı elestetemin», dep oıyn alǵa júgirtedi Elbasy osy baǵdarlamanyń «Qazaqstan muraty» bóliminde. – Biz­diń jas memleketimiz ósip, je­tilip, kemeldenedi, bizdiń balalary­myz ben nemerelerimiz onymen birge erjetedi... Olar babalarynyń dás­túrlerin saqtaı otyryp, qazirgi zamanǵy naryqtyq ekonomıka jaǵ­daıynda jumys isteýge daıar bolady». Nazarbaev bastaǵan Qazaqstan jolynyń anyq ta qarapaıym anyqtamasy osy sońǵy sóılemde tur. Ol ótkenge oralmaý, biraq babalar dástúri men ulttyq qundylyqtaryn jańanyń jaqsysymen baıyta otyryp alǵa jyljý.

Endi, mine, «2030» Strategııasynyń negizgi mindetterin mezgilinen buryn oryndap, álemniń asa damyǵan 50 memleketiniń qataryna qosyldyq. Alda budan da zor mindet tur. Ol «2050» Strategııasynda belgilengen mindetter. Osy negizde álemniń asa damyǵan 30 eliniń qatarynan oıyp turyp oryn alýymyz kerek. Túsken dańǵylymyzdan aýytqymaı júrsek, oǵan jetetinimiz de esh kúmán týǵyzbaıdy.

Qaı eldiń qandaı joldy tań­da­ǵany, tarıh synynan qalaı ótken­digi halqynyń mentalıtetine, mi­nez-qulqyna tikeleı baılanys­ty. Máselen, aǵylshyndyq sal­qynqandylyqty, nemistik dáldikti, kav­kazdyq qyzýqandylyqty, japon­dyq jankeshtilikti, qytaılyq eńbek­keshtikti eldiń bári biledi. Bul mi­nezdik, dildik erekshelikteri sol halyqtardyń tarıhı tańdaýynda tar jol, taıǵaq keshýinde úlken ról atqardy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń kúlinen kóterilgen Ońtústik Koreıanyń 30 jylda damyǵan elder qataryna qosylýyna halqynyń eńbekkeshtigi jáne ǵylymǵa degen betburysy sheshýshi ról atqarypty.

Al, táýelsizdik alǵan Qazaqstan­nyń búgingi tolaǵaı tabystaryn halqymyzdyń qandaı qasıetimen baılanystyrýǵa bolady? Árıne, Kisiligimen. Halyqtyń boıyndaǵy eń jaqsy qasıetteriniń jıyntyǵy bolyp tabylatyn Kisiligi jáne onyń «tar jol, taıǵaq keshýden» birge ótken respýblıkanyń barlyq turǵyndaryna juǵystylyǵy týraly pikirimdi men buryn da aıtqan bolatynmyn. («Bul – qazaqstandyq mentalıtet», «Egemen Qazaqstan», 16 aqpan 2011 jyl). Maqalanyń taqyrybyna oraı bul joly halyqtyń jaqsy qasıetiniń jarqyrap kórinýi el basqarýshylardyń tańdaǵan jolyna tikeleı baılanysty ekenin ǵana atap ótkim keledi. Onyń dáleli retinde Ońtústik Koreıanyń mysalyna Soltústik Koreıany qossaq ta jetkilikti.

Sol turǵydan qaraǵanda, bizdiń elimizdiń búgingi bıigi Elbasymyz saıa­satynyń el mentalıtetimen úndesip turýynyń tikeleı kórinisi deýge bolady. Demek, Tuńǵysh Prezıdent kúniniń mán-maǵynasy halqymyzdyń Kisiligimen baıyp tur. Sondyqtan da Tuńǵysh Prezıdent kúnin toılaǵan respýblıka jurtshylyǵy osy bir úılesimdi tereń sezine bilýi lázim. Sonda ǵana bul mereke Tuńǵysh Pre­zıdentti ulyqtaı otyryp, ony tarıhı arenaǵa shyǵarǵan halqynyń maqtanyshyna aınalady.

Sol úshin aldaǵy ýaqytta Elba­sy men eliniń osynaý úılesimin aı­shyqtaıtyn rámiz kerek-aq. Ondaı rámizdi tamyry tereń tarıhymyzdan tabýǵa bolady. Árıne, bul jerde «kıiz úıimizdiń kıeli shańyraǵy men tulparymyz Eltańbamyzdyń negizi bolsa, qyranymyz kók Týymyzda qalyq­tap, barysymyz basty baǵdarla­malarymyzdy aıshyqtap tur, endi qandaı rámiz kerek» deýshiler shyǵýy anyq. Solaıy solaı. Biraq, tulpar minip, tý kóterip, dittegenin qyrandaı qııadan shalyp baryp, barystaı atylǵan, kókbórideı erkindigin saq­taǵan shańyraqty túrkiler Táńirden bir ǵana nárseni tilegen eken. Ol – adamzattyń amandyǵy. Taratyp aıtqanda, Adam ata men Haýa ana jubynyń jarastyǵy, otbasy men otan amandyǵy, beıbitshilik-birligi, adam men álem úılestigi. Ǵylymǵa «Merki ǵıbadathanasy» degen atpen engen Jambyl oblysynyń taý­laryndaǵy er men áıel juptasyp turǵan tas músinder sonyń dáleli. Olar kóp. Merkiniń ústindegi bıiktigi úsh myń metrlik Sandyq jaılaýynda toqsanǵa jýyq juby tur. Bir qyzyǵy, árqaısynyń óz terrıtorııasy bar. Bul óńirdiń bir aty – Myńbulaq. Sondyqtan da Batys Túrik qaǵanaty qaǵandarynyń ordasy bolǵan Myń­bulaq osy jer dep joramaldaıtyn ǵalymdar da bar. Al, arheolog-ǵalym Aıman Dosymbaeva bul óńirdi kóne túrkilerdiń ǵıbadathanalary dep esepteıdi. Demek, osy juptarǵa kelip tabynǵan bizdiń arǵy babalary­myz Táńirden ot basy – otanynyń amandyǵyn, er men áıel birligi arqyly búkil álem úılesimin tilegen.

Myna keremetti qarańyz. Bul jup músinderdiń árqaısynyń terrıtorııasyna jaqyndaǵanda sizge tostaǵanmen dám usynyp turǵanyn kóresiz. Al, Shý boıynyń Jaısań jotalaryndaǵy dál osyndaı músinderdiń qolynan gúl usynyp, qus ushyryp turǵandary da kezdesedi. Mine, bizdiń beıbitshil, qonaqjaı, aqpeıil, adal, kisilikti mentalıtetimizdiń tórkini qaıda jatyr. Halqymyz ǵasyrlar boıy qandaı ıdeologııany ustanyp, ur­paǵyna qandaı tárbıe bergen! Bizdiń dáýirimizdiń arǵy jaq, bergi jaǵynan kele jatqan mynaý músinder sol qasıetterimizdi óte dál berip tur. Demek, boıymyzda qalǵan osynaý Kisilik minez bizdi ótken ǵa­syrdyń 80-jyldarynyń ortasynan bastalǵan tarıhı silkinisten qantógissiz aman-esen alyp shyǵyp, eldiń órkendeýine septigin tıgizgen. Iá, bul – halqymyzdyń «ónbes daýdy qýmaıtyn» Kisiliginiń jemisi.

Elen ÁLIMJAN,

jazýshy.

TARAZ.