Búgingi tańda sýdıa sot isterin qaraý kezinde zańdylyqty burmalaǵany, sýdıa ádebine qaıshy keletin teris qylyq jasaǵany, eńbek tártibin óreskel buzǵany úshin tártiptik jaýapkershilikke tartylýy múmkin. Sot tóraǵalary jáne sot alqalarynyń tóraǵalary laýazymdyq mindetterin tıisinshe oryndamaǵany úshin tártiptik jaýaptylyqqa tartylady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy sot bıligin memlekettik bıliktiń úsh negizgi tarmaǵynyń biri retinde belgilep, onyń derbestigin qamtamasyz etip, sýdıalardyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesin bekitti. Osylaısha sottar Prezıdenttiń Jarlyǵymen turaqty qyzmetke taǵaıyndalatyn, táýelsizdigin Konstıtýsııa men zań qorǵaıtyn sýdıalardan turady. Al sýdıanyń aýystyrylmaıtyndyǵy, táýelsizdigi men oǵan eshkimniń tıispeýi sot bıligi derbestiginiń kepili bolyp tabylady.
Sýdıanyń osyndaı bıik mártebesi oǵan júktelgen joǵary jaýapkershilikke baılanysty. Onyń shyǵarǵan sheshimi adamnyń taǵdyryna, ál-aýqatyna, eldegi zańdylyq pen quqyqtyq tártip jaǵdaıyna yqpal etedi. Sondyqtan, memleket naqty adamǵa osyndaı joǵarǵy jaýapkershilikti arta otyryp, soǵan laıyqty bıik mártebe berip, odan joǵary kásibılikti, ónegeli minez-qulyqty talap etedi, ol bul talaptarǵa saı kelmese, memlekettiń ony osy mártebesinen aıyrýǵa jetkilikti zańdy negizderi, múmkindigi bolýǵa tıis. Osyǵan baılanysty «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańda sýdıanyń jaýapkershiligi kózdelgen. Mundaı tártip olardy teris qylyq jasaýdan saqtaý, sýdıalar korpýsyn sýdıa bolýǵa laıyqty emes adamdardan tazartý qyzmetin atqarady.
Sýdıalardyń tártiptik jaýapkershiligi ınstıtýty barlyq quqyqtyq júıelerde kezdesedi. Halyqaralyq sýdıalar qaýymdastyǵy sot bıliginiń bedeli men sýdıalar táýelsizdigin jan-jaqty nyǵaıta otyryp, sonymen birge sýdıalarǵa tártiptik yqpal etý múmkindigin qarastyrady. Sýdıalardyń táýelsizdigi, tıimdiligi men róli týraly Eýropa keńesi Mınıstrler komıteti usynymdarynyń VI prınsıpi mynadaı: «Sýdıalar óz mindetterin tıisti deńgeıde atqarmasa nemese tártiptik buzýshylyqtar oryn alsa, sot organdarynyń táýelsizdigine zııan keltirmeıtin barlyq qajetti sharalar qoldanylýǵa tıis».
Memleket sýdıalardyń tártiptik jaýapkershiliginiń mańyzdylyǵyn eskere kele, ony quqyqtyq retteýge basa nazar aýdarady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańyna 2012 jyly 16 aqpanda engizilgen ózgeristerge sáıkes sýdıalardyń tártiptik-biliktilik alqalary joıylyp, sýdıalarǵa qatysty tártiptik isterdi qaraý ókilettigi jergilikti deńgeıden bir ortalyq organ – Sot jıýrıine berildi. Bul – sýdıalardyń tártiptik jaýapkershiligi ınstıtýtyn arttyrýdyń jańa kezeńi.
Sottyń tártiptik júıesi sýdıalardyń ádildigin ári táýelsiz sot bıligin qamtamasyz etýge tıis. Eger tártiptik júıe ony teris paıdalanýǵa, tártiptik jazany negizsiz qoldanýǵa múmkindik beretin bolsa, onda sýdıa laýazymyna laıyqty adamdardyń taǵaıyndalýyn jáne olardyń turaqty jumys isteýin qamtamasyz etetin basqa zańdy kepildikter joqqa shyǵarylady. Senimdi, aıqyn, ádil jáne teris paıdalanýǵa jol bermeıtin tártiptik jaýapkershilik júıesi ǵana sýdıanyń táýelsizdigin qorǵaıdy.
Búgingi tańda sýdıa sot isterin qaraý kezinde zańdylyqty burmalaǵany, sýdıa ádebine qaıshy keletin teris qylyq jasaǵany, eńbek tártibin óreskel buzǵany úshin tártiptik jaýapkershilikke tartylýy múmkin. Sot tóraǵalary jáne sot alqalarynyń tóraǵalary laýazymdyq mindetterin tıisinshe oryndamaǵany úshin tártiptik jaýaptylyqqa tartylady. Sot jıýrıi 2012 jyldyń maýsym aıynan bastap jumysqa kiristi. Sol kezden búgingi kúnge deıin 70 sýdıa men sot tóraǵalary tártiptik jaýaptylyqqa tartyldy, onyń ishinde 40 aýdandyq (qalalyq) sot sýdıalary, 6 oblystyq sot sýdıalary, 18 aýdandyq (qalalyq) sot tóraǵalary, 1 oblystyq sot alqasynyń tóraǵasy, 4 oblystyq sot tóraǵasy, 1 Joǵarǵy Sot sýdıasy. Kórip otyrǵandaı, tártiptik júıe aldynda barlyq satydaǵy, barlyq laýazymdaǵy sýdıalar birdeı, zań buzýshylyqqa jol bergen sýdıaǵa onyń kinásine saı tártiptik shara qoldanylady. Osylaısha, joǵaryda atalǵan sýdıalar men sot basshylaryna 19 eskertý, 36 sógis berilse, 2 sýdıa qyzmetinde qaldyrylyp, sot tóraǵasyn, sot alqasy tóraǵasyn qyzmetinen bosatý túrinde tártiptik jaza qoldanyldy. Al 16 sýdıaǵa da qyzmetinen bosatý túrinde tártiptik jaza qoldanyldy.
Sýdıalar men sot tóraǵalary negizinen sot isterin qaraý kezinde zańdylyqty buzǵany úshin (60%) tártiptik jaýaptylyqqa tartylǵan, keıbir jaǵdaılarda sýdıa ádebine qaıshy keletin teris qylyq jasaǵany úshin (15%), eńbek tártibin óreskel buzǵany úshin (10%), sondaı-aq sot tóraǵasy, sot alqasynyń tóraǵasy qyzmettik mindetterin tıisinshe oryndamaǵany úshin (15%) tártiptik jaýaptylyqqa tartylǵan. Jergilikti jerlerde tártiptik-biliktilik alqalary men biryńǵaı respýblıkalyq organ jumys isteıtin qazirgi kezde sýdıalarǵa tártiptik jaza qoldaný týraly sheshimder 3,7 ese azaıdy.
Sonymen, sýdıalardyń tártiptik jaýaptylyǵy ınstıtýtyn barlyq sot satylary sýdıalarynyń ókilderinen qurylǵan biryńǵaı respýblıkalyq alqaly organ retinde qurý ózin aqtap, respýblıkanyń tártiptik júıesine oń yqpal etti deýge bolady. Sonymen birge, Sot jıýrıiniń tájirıbesi sýdıalardyń tártiptik júıesin jetildirý qajettiligin kórsetip otyr. Tártiptik teris qylyq uǵymyn anyqtap, ony zań túrinde bekitý, sondaı-aq sýdıalardy tártiptik jaýaptylyqqa tartý negizderin barynsha aıqyn anyqtaý qajet. Bizdiń oıymyzsha, zańda erejeler tym jalpylama berilgen: sot isterin qaraý kezinde jol berilgen zań buzýshylyq, sýdıa ádebine qaıshy keletin teris qylyq, eńbek tártibin óreskel buzý dep qandaı áreketti tanýǵa bolatyny anyq jazylýy tıis.
Sot jıýrıiniń taǵy bir mańyzdy qyzmeti – sýdıanyń kásibı biliktiligin anyqtaý. 2007 jyldan beri 31 sýdıanyń kásibı jaramsyzdyǵy tanylyp, olar sýdıa qyzmetinen bosatyldy, 35 sýdıaǵa qatysty olardyń kásibı biliktiligin arttyrý úshin qajetti sharalar qabyldaý týraly sheshim shyǵaryldy. Zań boıynsha sot tóreligin júzege asyrý sapasy tómen nemese sot isterin qaraý kezinde zańdylyqty udaıy buzýǵa jol bergen sýdıaǵa qatysty onyń kásibı jaramdylyǵyn anyqtaý máselesi týyndaıdy.
Sonymen birge, zańda «sot tóreligin júzege asyrýdyń tómen sapasy» men «sot isterin qaraý kezinde zańdylyqty udaıy buzý» degen tujyrymdardyń mazmuny ashylmaǵan, al bul sot basshylarynyń olardy ártúrli túsinýine ákep soqtyryp, sýdıa táýelsizdigi qaǵıdatyn saqtaýǵa kedergi keltirýi múmkin. Qazirgi ýaqytta sýdıalardyń júktemesi arta túsýde, ásirese 2010 jyly respýblıka sýdıalarynyń jalpy sany qysqartylǵannan keıin, tipti tájirıbeli sýdıalardyń ózi kásibı jaramdylyǵyn anyqtaý nysandaryna aınaldy. Sot jıýrıi sýdıalyq qyzmet ótili bir jarym (1 jyl 6 aı) jyldan bastap 20 jyldan asatyn sýdıalardyń kásibı jaramdylyǵyn anyqtaý máselelerin qaraǵan.
Bizdiń oıymyzsha, sýdıanyń qyzmetin «joǵary» jáne «tómen» kórsetkishter boıynsha baǵalaýǵa bolmaıdy, olar sýdıanyń kásibıligin kórsetpeıdi. Is júzinde «sapa» kúshi joıylǵan jáne ózgertilgen sot aktileriniń sany boıynsha anyqtalady, al ondaı kúshin joıý men ózgertýler shynymen zańdy bilmeýdiń, ony durys qoldana almaýdyń, ıaǵnı kináli árekettiń saldary bolýy múmkin, sondaı-aq olar dáleldemelerdi baǵalaýǵa baılanysty sot qatesine, zańnamanyń nemese sot praktıkasynyń ózgerýine jáne t.s.s. obektıvti nemese sýbektıvti kináli emes árekettiń de saldary bolýy múmkin. Sýdıanyń kásibı biliktiligin anyqtaý jónindegi materıaldardyń 75 paıyzy (tórt materıaldyń úsheýi) mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sottarda, sondaı-aq qalalarda ornalasqan sottarda jumys isteıtin sýdıalarǵa qatysty kelip túsken. Bul sottarda, ádette, júkteme óte joǵary bolady ári asa aýyr sanattaǵy ister qaralady.
Sýdıanyń kásibı jaramdylyǵyn anyqtaý ólshemderin zańda anyq belgilep, bir izge salý qajet. Sondaı-aq, qazirgi kezde zańda sýdıanyń kásibı jaramdylyǵyn anyqtaý boıynsha úsh túrli sheshim qabyldaý kózdelgen, olar: sýdıanyń atqaratyn laýazymyna sáıkestigi týraly, sýdıanyń kásibı biliktiligin arttyrý boıynsha qajetti sharalar qabyldaý týraly, sýdıanyń kásibı jaramsyzdyǵyna oraı atqaratyn laýazymyna sáıkes kelmeıtini týraly sheshim. Sýdıanyń kásibı jaramdylyǵyn anyqtaý boıynsha zańda basqa da sheshimder túrlerin qarastyrý qajet. Mysaly, sýdıanyń mamandanýyn aýystyrý, tómengi satydaǵy nemese basqa sotqa aýystyrý, sýdıany biliktilik emtıhanyn tapsyrýǵa jiberý (mamandandyrylǵan magıstratýranyń túlekteri úshin), jalaqysy saqtalmaı nemese ishinara saqtalyp, sýdıa ókilettigin ýaqytsha toqtata turyp, bir jylǵa deıingi merzimge oqýǵa jiberý jáne t.s.s.
Sonymen birge, sýdıanyń kásibı jaramdylyǵyn anyqtaýmen tártiptik organnan bólek – jeke organ aınalysýǵa tıis, ol sýdıanyń kásibı qyzmetin jan-jaqty tekserýi qajet. Onyń ústine, sýdıanyń kásibı biliktiligi deńgeıiniń tómen bolýy konkýrstyq irikteýdiń kemshilikterin, ne sýdıaǵa tıisti jumys jaǵdaıynyń jasalmaýyn, oǵan óziniń biliktiligin turaqty negizde arttyrýǵa múmkindiktiń berilmeýin (ıaǵnı taǵy da júktemeniń tym kóp bolýyn) kórsetedi.
Sýdıalardyń tártiptik jaýaptylyǵyn naqty quqyqtyq retteý qajettiligi sýdıa táýelsizdigin qamtamasyz etý úshin asa mańyzdy bolyp tabylady. Osy máseleniń durys sheshilýi: sot bıliginiń bedelin túsiretin, sottyń ádildigi men táýelsizdigine kúmán keltiretin teris qylyq jasaǵan sýdıalardan sot júıesin tazartýǵa; sot prosesine qatysýshylardy sýdıalardyń qolyndaǵy bılikti teris paıdalanýynan qorǵaýǵa; óz paıdasyna shyǵarylmaǵan sot aktilerine narazy adamdardyń negizsiz aıyptaýynan sýdıalardy qorǵaýǵa; sýdıalardyń tártiptik jaýaptylyǵy týraly isterdi qaraýdyń ońtaıly rásimin belgileýge yqpal etedi.
Bizdiń jáne basqa da elderdiń tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, tártiptik júıe sýdıalardyń táýelsizdigine nuqsan keltire alady. Sondyqtan, ony reformalaý kezinde sýdıanyń qoǵamnyń senimine ıe bolatyn ádil sot tóreligine kepil bolýy tıis ekendigin nazarda ustaǵan jón. Sýdıalar men sot organdary sýdıa ádebiniń aıqyn quqyqtyq standarttaryn basshylyqqa alyp, tártiptik jaýaptylyqqa ákep soqtyrýy múmkin naqty áreketter men minez-qulyq nysandaryn bilýge tıis. Árıne, sýdıanyń tártiptik jaýaptylyqqa tartylýyna ákep soǵýy múmkin barlyq áreketterdiń tolyq tizbesin jasaý múmkin emes, degenmen zańda jaýaptylyqqa tartýdyń anyq negizderin bekitýge bolady dep esepteımin. Sondyqtan aldaǵy sezde bul ózekti máselelerdiń de ortaǵa salynatyndyǵyna kúmán joq.
Morıak ShEGENOV,
Joǵarǵy Sottyń sýdıasy,
Sot jıýrıiniń tóraǵasy.
