Qazannan kelip, qazy atanǵan (Ishki orda handary týraly kitapsha jazǵan Sabyr Hammadov týraly bilemiz be?)

Sabyr Hammadov (Djaber Hamadov, Djabır Hamatov, Djabır Hammetev – arhıv derekterinde A.A.) 1790 jyly dú­nıege kelgen. 1875 jyldyń 11 maýsymyn­da 85 jasynda dúnıeden ótken. Qabiri Jáńgir han, etnograf-ǵalym Muhamed-Salyq Babajanov, kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıuly máńgilik tynys tapqan Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı keshenindegi panteonda. Ol – Qazan tatary. 1840 jyldan tarhan. 1842 jyly Jáńgir han oǵan Han ordasyna jaqyn mańnan 12 myń desıatına jerdi syıǵa berip, ómir boıy paıdalanýǵa pármen shyǵarǵan. Jáńgir hannyń Shekaralyq komıssııaǵa Sabyr Hammadovqa el basqarý máselelerimen shuǵyldanatyn qyzmet ıesi – ımam men ahýn ataǵyn berý jónindegi 1828 jyldyń 17 qańtarynda №77 qatynas qaǵazyn joldaǵan. Oǵan sol jyldyń 28 mamyrynda Shekaralyq komıssııa tóraǵasy, polkovnık Gens, hatshy Prıbylovskıı, ústel bastyǵy Pavlovskıı qol qoıyp, №1795 qatynas hatpen joldaǵan jaýabynda 1824 jylǵy berilgen jarlyq bo­ıynsha bekitilgen qazy ataǵymen atala beretinin aıtypty (Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Ortalyq memlekettik arhıvi (QR OMA), I-78 qor,1- tizim, 20-is, 164 p., artqy p.).

Al qazaq qoǵamynda qazy – musyl­mandyq sot mindetin atqarýshy, tóreshi. Qazyny sharıǵattyq quqyq negizinde azamattyq jáne qylmystyq isterdi qa­raý úshin musylman elderiniń joǵarǵy úkimeti taǵaıyndaǵan. Mundaı ataqqa ıe bolǵandar sharıǵat zańdylyǵynyń saqtalýyn, ádet-ǵuryptyń dáıekti oryndalýyn baqylaýǵa, al qajetti jaǵdaıda tıisti shara qoldanýǵa quqyly boldy. 1840 jyldyń 3 maýsymynda toltyrylǵan formýlıarǵa súıensek, sol kezde Sabyr Hammadov 50 jasta bolǵan. Atqaratyn qyzmeti – 1824 jyldan Ishki Ordanyń ahýny, qazy. Úzdik qyzmeti úshin 1815 jyldyń 10 mamyrynda Bókeı hannan jáne 1821 jyldyń 1 qazanynda Ordany basqarýshy sultan Shyǵaı Nuralıevten maqtaý qaǵazdaryn alǵan. Tatar tilinde oqyp, jaza alady. Arab, parsy tilderin biledi. Ishki Orda hany men keıbir sultan balalaryna atalǵan tilderdi úıretip, oqytady. Áıeli Mırýfa 37 jasta, balasy Ǵabdisattar 5 jasta, qyzdary Bıbıǵaısha 11 jasta, Gúljamal 3 jasta, Nurjamal 1 jasta dep kórsetiledi (QR OMA, I-78 qor, 4-tizim, 178-is. 144 p., artqy p.).

Tatar jáne bashqurt moldalary el arasynda tek dinbasy retinde ǵana tanylǵan joq. Bir jaǵynan qazaq qoǵamynyń óz ishindegi rýaralyq máselelerdi retteýge, qazaq pen orys turǵyndary arasyndaǵy shıelenisti máselelerdi sheshýde dáneker boldy. Moldalardyń osy eńbegi úshin qazaq aqsúıekteri ákimshilikke atalǵan moldalarǵa ataq pen shen, baǵaly syı­lyqtar berý jóninde ótinishter túsirip otyrdy. Qazaq rýlaryna patsha ókimeti­niń zańdary men erejelerin túsindirip, eldi tynyshtyq pen sabyr saqtaýǵa kón­­dirý bolatyn. Sonyń bir mysaly re­tinde 1840 jyldyń 9 qazan kúngi Ishki Orda rýbasylary men starshyndardy ma­rapattaýǵa usyný týraly tizimde 17-shi bolyp S.Hammadovtyń tirkelgenin aıtýǵa bolady. Onyń atqarǵan qyzmeti týraly Jáńgir han: «Ordada din ókili retinde 25 jyldyń ústinde qyzmet etedi. 1824 jyldan qazy. Úlgili ómir súrý qaǵıdasyn ustanady. Aǵartýshy Sabyr qazynyń qazaq halqynyń basshylyqqa jáne orys úkimetine baǵyný isi men berilgendigine sińirgen eńbegi zor. Han óz tarapynan qazyny altyn lentaly Andreev medalyna jáne tarhan ataǵyn berýge usynǵan (QR OMA, I-4 qor,1- tizim, 2126-is. 9 p.). Al 1845 jyldyń ta­myz aıynda Jáńgir hannyń zaıyby Fatıma hanymnyń ósıetine kýálik etip, qol qoıýshylardyń biri osy Sabyr Ham­madov bolatyn. S.Hammadov ósıetke óziniń mórin bassa, al noǵaı rýynyń úısin bóliminen taǵaıyndalǵan moldasy Aıtýǵan Mýstafanov bolsa, barmaǵynyń tańbasyn basqan (QR OMA, I-4 qor, 1- tizim, 5437-is, 5 p.).

Ishki Ordanyń basqarýshysy, sultan Ádil Bókeıhanovtyń 1845 jyldyń 13 qarasha kúngi Ordadaǵy poshta stansalaryn ustaýshylar týraly bergen málimetinde Elton kóline deıingi poshta stansasyn ustaýshylardyń qatarynda ahýn S.Hammadov ta atalady. Poshta stansasy ornalasqan aýmaqta hannyń syıǵa tartqan hýtory bar ekenin atap ótedi. Ishki Ordadaǵy musylman dinbasylary tiziminde kórsetilgendeı, ahýn hám tarhan Sabyr Hammadov jeke úıinde turady, jalaqy almaıdy. Hannan aıtarlyqtaı syılyqtar alyp turady. Jeri men 4 myń rýbl assıgnasııasy, malǵa jaıly shóbi mol shúıgin jeri men aǵyl-tegil shabyndyǵy bar. Osy jerden jylyna úsh jáne odan da kóp myńdaǵan rýb assıgnasııa túsedi dep jazylǵan (QR OMA, I-4qor,1 - tizim, 5440-is, 51 p.). 1850 jyldyń 23 jeltoqsanynda Ishki Orda isterin Ýaqytsha basqarý keńe­siniń tarapynan Orynbor shekaralyq komıssııasyna Ishki Ordadaǵy moldalar men metrıkalyq (týý aktisiniń) kitapshasy týraly joldanǵan málimette Orynbor musylman dinı basqarmasyna Ordada metrıkalyq kitapshany júrgizýdi Stavkadaǵy meshit ahýny S.Hammadov usynǵany nazarǵa berilgen.

Barlyq tirshilik qubylystary Alla taǵalanyń qolynda ekenine, kúnáli isteri úshin onyń qarǵysyna ushyraıtynyna musylman kámil senedi. Osy senim – ony jaman isterden tejeýshi jáne durys joldan, ımandylyqtan shyqpaýyna sebepshi. Sondyqtan da «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen qaǵıdany ustanǵan ahýn S.Hammadov «Ishki Orda qazaq handary týraly» (Kitapshany aýdarǵan Qytaı Halyq Respýblıkasy Ortalyq Ulttar ýnıversıteti qazaq fılologııasy fakýltetiniń dosenti, ta­rıh ǵylymdarynyń doktory D.Ábdil­áshimuly) kitapshasynda sóz basyn:

«Bısmılla rahman rahım! Jahanda týylǵan isterden saǵan bir-birden habar beremin, neler keldi, neler ketti, ony sizge aıtaıyn. Eger qulaq salyp, yjdaǵattyqpen tyńdasańyzdar, jahan ahýalyn júıelep aıtalyq. Qanı Adam safı alla jáne Nuh nábı alla hám Ibra­hım Halel alla bulardyń bári ótken. Jeti yqylymǵa patsha bolǵan, ókim etken, ań-qustardy basqarǵan Súleımen de o dúnıege sapar shekken. Dúnıeni bı­legen Eskendir shahtyń zulmatqa kire­tin, ómir bulaǵyn ishetin jaıy tozaqqa aınal­ǵan. Dúnıe baǵyna kelgen Muhamed Ahmet nábı biraz ýaqyt baısaldy ómir keship, ol da ómirden ozǵan. Ábýbákir, О́mir Ǵusman, Kina Haıdar, Álı, Shahan, Hasen, Husaıyn, eki Shaban bular da fánıden kóshken. Handar da, áıelderi de bul dúnıeden opa tappaı fánı dúnıege attanǵan» dep bastaıdy.

«Adamdy jalǵyz satyda qarap zertteý obal, ony ár deńgeıde, ár mazmunda qarastyrý qajet» degen eken kezinde Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz. Sol aıtqandaı, kıe qonǵan Ábilqaıyr babalarynyń isin bıligimen emes, saıası kúreskerligimen, qaıtalanbas ónerimen jalǵastyrǵan qalyń áýlet týraly ahýn S.Hammadov óz jazbasynda Kishi júz handary Ábil­qaıyr, Nuráli, Eráli, Esim, Aıshýaq, Miráli, Bókeı, Shyǵaı, Sherǵazy, Jáńgir handardyń da pende retinde bul fánıden ótkendigin aıtyp: «...Taǵy Shyńǵys han násilinen taraǵan neshelegen handar máń­gilik tappaı, bul fánıden bári de ótken. Olardyń bárinen beri bahadur han Ábil­haıyr bul fánıde sheıit bolyp, o dúnıege kóshken. Onyń uldary Nuráli, Eráli han bári de dáýren súrip, ómirden ótken. Esim de palýan edi. Kishi júzge han bolyp, aqyry sheıit bolyp, ol dúnıege sapar shekken. Taǵy Aıshýaq bılik qurǵan, oǵan da ajal-náýbet jetip, bul dúnıeden ótken. Jáne Nuráli han uly Miráli túrikmenge han bolyp, o da bul dúnıemen qoshtasqan. Aıshýaq balasynan Shójantók (Shabaq – A.A.) bahadur han zamanynda dáýren súrip, sheıit bolǵan. Nuráliniń uly Bókeı han Naryn qumdy bılep, biraz ýaqyt dáýren súrip, bul dúnıeden ótken. Bókeıden soń Shyǵaı sultan Naryn qumdy bılep, han isin ada qylyp, aqyry ol da qaıtys bolǵan. Sherǵazy han talaı zaman dáýren súrip, qartaıyp baryp, ajal quryǵyna ilindi» dep jazdy.

Ishki Ordaǵa 20 jasynda kelgen Sabyr Hammadov – Bókeıdiń kózin kórip, shapa­ǵatyna bólengen ahýn. Bókeı han týraly «Ásirese Bókeı han atasy – bir jas han edi. Bul fánıde jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, tez dúnıeden ótti. Onyń qaıratynan dúıim jurt baısaldy ómir keship, shattanyp, súıinip ketti. Kóregendik tany­typ, ózara syılasyp, jetimderge shapa­ǵatyn tógip, raqymdyqpen ómirden oz­dy. Bulardyń qaı-qaısysyn aıtsaq ta Jahan­ger handaı qońyr qalta emes edi. Aty qurannan alynǵan, baıandy qoǵam quryp, shapaǵatyn tógip, bul ómirden ótip ketti. Mundaı birde-bir han bolǵan emes. Mundaı kórkem sultan týmady, jalǵyz ózi bolyp ómirden ozdy...» deıdi S.Hammadov.

Odan ári ol «О́zinen keıingi han taǵyna ulyn otyrǵyzyp ketti, esimi Saqypkereı edi... ajal-náýbet oǵan da keldi... qaıyr-shapaǵatty kóp berip, arýaǵy razy boldy. 1849 jyly saratan aıynyń 10-ynda qaıtys boldy. Hıjra boıynsha 1265 jy­ly, jasy 21-de jolda jany úzilip, dúnıeden ótti. Alyp kelip, jamaǵat bolyp jerledik. Qudaı ońdap, ımany salamat bolsyn! Shyńǵys han áýletinen taraıtyn Saqypjan ómirden ozdy. Onyń jaǵdaıy bile-bilsek bizge ǵıbarat. Ol namysty, júrekti edi, neshe túrli ónerdi úırenip, bilip ketti. Sulýlyǵynda, aqkóńil­di­gin­de, adamgershiliginde, sharapatynda, ónerliginde, basshylyǵynda buǵan jetetinder bolmaýshy edi. Onyń munsha óneri – sheshendigi men keńpeıildigine aldyna jan salmaı ketti» dep kórgen-bilgenin qaǵazǵa túsiredi. Al Saqypkereı Jáńgiruly 1847 jyly Peterbýrgtiń paj korpýsyn úzdik bitirgen bolatyn.

Alla taǵalanyń bergen ǵumyrynda jaqsylyǵy men zulymdyǵyn, adaldyǵy men jamandyǵyn, ar aldyndaǵy ádildigi men ǵaıbatyn tarazylap, Alladan keshirim suraý musylman moınyndaǵy eń basty paryzdyń biri. Osyǵan oraı avtor: «Oı, sultandar kelińder, yntymaqtasyńdar. Aıtqandaryń oǵan jetpes, siz ben bizge ǵıbarat jeter. Kelińder endi, ótkennen ǵıbarat alyńdar..., bir kúni sizge de náýbet jeter. Eger ajalǵa shara bolsa, Jáńgir han barlyq malyn, jerin berip, ajaldan aman qalar edi. Kórdińizder, hannan kimder óldi, joldasynan birazy bar, bári siz ben bizge ǵıbarat. Eger ajal bolma­sa, esh adam ólmes edi, siz ben bizge ǵıba­rat. Ádiletti is qylyńdar, zulymdyqtan aýlaq bolyńdar. Eger jylatsańyz, bir kúni kóz jasy túbińe jeter. Qudaıdyń ámirine boıynsyn, haqtyń qazasyna rıza bol, siz ben bizge ǵıbarat jeter. Eger japa shekseńiz, asharshylyqta dám ta­tyr­ǵandy eske alyńyz. Adamdar muny estiń­der, zulymdyqty qyla kórmeńder. Eger zulymdyq qylsańdar, patsha aǵzam tarapynan bir kún qoldy bolasyń» dep tujyrymdaıdy.

1845 jyldyń 11 tamyzynda Jáńgir han kenetten qaıtys bolǵannan keıin, Orda birjola hansyz qalǵanda patsha ókimeti tarapynan Ýaqytsha keńes qu­ryldy. Onyń basshylyǵyna Ádil sultan Bókeıhanovty taǵaıyndaǵan bolatyn. Osyǵan oraı S.Hammadov: «Ýálı bolǵan Ádil sultan ýalaıaty tynysh, ádildigi uzaǵynan bolsyn, aty zatyna saı ǵumyr keshsin, saıasatta sondaı kúnderdi násip etsin» dep jazdy kitapshasynda.

Kitapshany kim jazǵany týraly bylaı deıdi: «Muny jazǵannyń kim ekenin bilmekshi bolsań, Naryn qumyn jaılaǵan elge ımam bolǵan, marqum Bókeı hannyń tirisinde 1810 jyldan ustazdyq etken. Eger atyn surasańyz, onyń aty – Jabir bın Hammed, Hajytarhandyq. Jahanger han zamanynda úırengen duǵany aıtaıyq, bizge áýmın deńiz...» dep túıindeıdi.

Aqqalı Ahmet,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory