Sot júıesi men sýdıalar mártebesin jetildire túsken jón

Sýdıalardy daıarlaıtyn je­ke joǵary oqý orny bolǵany durys bolar edi. Qazirgi kezde Ishki ister, Qorǵanys mınıstrlikteriniń, qaýipsizdik, qarjy polı­sııasy or­gandarynyń bolashaq qyzmetker­leri arnaýly joǵary oqý oryndary arqyly daıarlanady. Sot júıesiniń erekshelikterin, bilim berýge qajetti pánderdiń tıimdiligin, sot qujattaryn daıyndaýdyń qıyndyǵyn, sot saraptamasy, dáleldemelerdi jınaý, baǵalaý saty­larynyń mańyzdylyǵyn tereń ashyp kórsetý úshin bolashaq sýdıa­lardyń oqý baǵdarlamasynda osyn­daı erekshe qajettilikterdi eskerý shart.

Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri 5 ret sýdıalar sezin ót­­kizdi. Árbir ótkizilgen sezderdiń tarıhı orny, mańyzy erek­she. Endi el sýdıalarynyń VI sezi ótetin mezgil de kelip jetti. Elimizde sot júıesiniń jandanýyna sýdıa­lar sez­de­ri­niń yqpaly erekshe. Ár sezdiń sot júıesiniń damýyna, aza­mat­tardyń sot ádildigine degen senimin arttyratynyna úles qosatynyna kúmán joq. Árbir sezde kóptegen mańyzdy má­se­leler qaralyp, óz túıinin zańdylyq turǵyda sheship keledi.

Elimizde halyqtyń sotqa degen senimi jylma-jyl artyp keledi. Onyń aıǵaǵy azamattardyń ózderiniń zańdy quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵap sotqa shaǵym berý sanynyń kóbeıýi, osyǵan oraı respýblıka boıynsha sot ádildigin júzege asyratyn sýdıalar shtatynyń jylma-jyl ulǵaıa túsýi bolyp otyr. Respýblıkamyzdyń azamattary sottardy ózderiniń zańsyz buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltiretin, ádiletti qorǵaýshy memlekettik organ ókili dep sanaıdy. Keıbir retterde baspasóz betterinde jaryq kórgen jarııalanymdarda sottar halyq aldynda áli bedelge tolyq ıe bola almaı otyr degen jańsaq pikirler kórinis beredi. Bul olaı emes. Qazaqstan Respýblıkasynyń Sot júıesin damytý tujyrymdamasynda da elimizde júzege asyrylǵan sot júıesiniń damý kezeńderi, qazirgi sot júıesiniń jaı-kúıi, sot qurylysyn odan ári jetildirý qajettiligi, sotta is júrgizý, olardyń qyzmetin úılestirý, uıymdastyrý, zańdardy túsindirýdegi Joǵarǵy Sottyń atqaratyn qyzmeti men mańyzy týraly máselelermen qatar, bolashaqta osy salada iske asyrylýy qajet problemalarǵa da erekshe mán berilgen.

Mamandandyrylǵan sottar ıns­tı­týtyn damytý, taraptar­dyń básekelestigi men teń qu­qyqtylyǵyn qamtamasyz etý, aldyn ala tergeý áreketterine sottyq baqylaýdy belgileý, alqabılerdi qatystyra otyryp, ólim jazasy kózdelgen qylmystyq isterdi qaraý, azamattyq isterdi júrgizýdegi sot presedentterin engizý, Joǵarǵy Sotqa zańdarǵa resmı túsindirý quzyretin berý sııaqty asa qundy usynystardyń osy tujyrymdamada kórinis tabýy óte quptarlyq. Bul tolǵaǵy jetken máselelerdiń kóbi zań júzinde sheshimin tapty.

Bizdiń elimizde mamandan­dyrylǵan sottardyń qurylýy aıtarlyqtaı jetistik bolyp tabylady. Almaty qalasynda brıtan úlgisindegi qarjylyq sot quryldy. Almaty, Astana qalalarynda jetkinshekter isimen aınalysatyn ıývenaldyq sot quryldy, alqabılerdiń qatysýymen ólim jazasy kózdelgen qylmystyq ister qaraý júzege asyrylýda, zańda kózdelgen retterde ǵana jáne tek sottyń sanksııasymen tutqyndaý jáne qamaýda ustaýda bolatyny belgilendi.

Joǵary Sot Keńesine biliktilik alqasy biriktirildi. Bul sýdıa kadrlaryn irikteýde úlken múmkindikter týǵyzýda. Degenmen, sot júıesin odan ári damytý úshin áli de mynadaı máselelerdiń júzege asyrylýy qajet dep oılaımyn:

Birinshiden, aýdandyq deńgeı­degi sýdıalardyń qyzmetiniń uıym­dastyrylýyna erekshe kóńil bólinýi kerek. Sýdıa aı saıyn 10-nan aspaıtyn azamattyq, 5-6 qylmystyq, 20-ǵa jýyq ákimshilik isterdi qarasa, onyń árbir is boıynsha zańǵa sáıkes ádil sheshim shyǵarýǵa múmkindigi bolady, sóıtip, olardyń sot bıligin júrgizýi talapqa saı júzege asyrylady. Elbasymyzdyń 2012 jyly 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýynda sot salasynyń 2050 jylǵa deıingi mindetteri men qyzmetiniń negizgi baǵyttary aıqyndaldy. Prezıdent osy Joldaýynda «Biz úshin sot tóreligin júzege asyrý prosesin ońaılatý, ony basy artyq bıýrokratııalyq rásimderden aryltý kerek. Jańa aqparattyq tehnologııa­lardy belsendi engizgen jaǵdaıda muny isteý qıyn emes. Sonymen bir mezgilde, sottardyń jumysyn jeńildetý maqsatynda daý­lardy sottardan tys retteý ınstıtýttaryn damytýdy jalǵastyrǵan jón. Jeńildetý máseleleri boıynsha daýlardy sheshý sottardan tys tártippen júrgiziletindeı tetikter qarastyrý qajet», dep atap kórsetti. Osyǵan oraı búginde qabyldanǵan Medıasııa týraly zańdy, onyń paıdaly jaqtaryn júzege asyrý qajettiligi týyndap otyr. Asa qajettiligi kórinip tursa sýdıalyq laýazym shtattaryn kóbeıtýdiń de paıdasy mol bolar edi. Sondaı-aq, sýdıalardyń jáne onyń jaqyn týys­taryn qylmystyq nemese basqadaı quqyqtyq qol suǵýshylyqtan qorǵaý máselelerin retteıtin normatıvtik aktilerdi qaıta qaraý qajet sııaqty. Sýdıalardy qyzmettik jaǵdaıyna baılanysty kúzetke alý, jumysqa, turǵyn jaıyna qaýipsiz túrde shyǵaryp salý máseleleri de durys sheshilýi kerek. Sýdıalyq qyzmetti múltiksiz ári uzaq jyldar adal atqarǵandardyń eńbek ótilin esepke alyp, jalaqysyna qosymshalar belgileý máseleleri zańdylyq kórinis tabý qajet.

Aýdandyq sot – sot júıesiniń negizgi býyny ekendigi belgili, qaralatyn isterdiń deni osy aýdandyq sotta. Qazirgi kezde Qazaqstan Respýblıkasynda mamandandyrylǵan ekonomıkalyq, ákimshilik jasóspirimder isin qaraıtyn, qylmystyq isterdi qaraıtyn aýdanaralyq sottar qurylǵan. Bulardyń árqaısysy ózderine jatatyn sot isterin azdy-kópti qaraıdy. Meniń pikirimshe, bizde sot júıesi úsh satydan – aýdandyq, oblystyq, Joǵarǵy Sottan turatyndyqtan, mundaı maman­dandyrylǵan sottardy birinshi satydaǵy aýdandyq sottar júıe­sine qosyp, is júrgizý quqyǵyn birkelki júıege keltirgen durys bolar edi.

Respýblıkamyzdyń sot pro­sesinde Joǵarǵy Sottyń atqaratyn róli, mańyzy erekshe. Bıliktiń bir butaǵy retinde Joǵarǵy Sotqa zań shyǵarýshylyq bastamasy berilýi kerek. Joǵar­ǵy Sot óz quzyretine saı ister­di qaraýmen birge, negizinen tómen­gi býyndaǵy sottardyń qaraǵan isterin jıi-jıi zerdelep, res­pýblıka boıynsha sot ádildigin dálme-dál atqarýǵa jón silteıtin normatıvtik qaýlylar qa­byldaýdy jandandyra tússe bolar edi. Osyǵan oraı Joǵarǵy Sot­tyń ǵylymı-konsýltatıvtik keńesiniń quzyretin anyqtaıtyn jańa ereje qabyldaný kerek jáne osy keńestiń quzyryna Joǵarǵy Sottyń zańdardy resmı túsindirý qyzmetin júktegen óte durys. Osyǵan baılanysty Joǵarǵy Sot qurylymynda ǵylymı-shyǵar­ma­shylyq qyzmetpen aınalysatyn arnaýly organnyń bolǵany da abzal.

Qoldanylyp júrgen zańdarǵa sáıkes Joǵary Sot Keńeci kadrlardy ipikteý jumysyn demokratııalyq, quqyqtyq negizde, ádilettilik prınsıpin basshylyqqa ala otyryp, alqaly keńes kuramynda júzege asyrady. Mundaı keńes kuramyna zańǵa sáıkes joǵary laýazymdy jaýapty memlekettik kyzmetkerler, Parlament depýtattary, prokýratýra, Ádilet mınıstrliginiń laýazymdy adamdary, zańger-ǵalymdar belgili bir merzimge taǵaıyndalady. Alqa quramy sýdıalyq kyzmetke laıyqtylardy konkýrstyq negizde jan-jaqty talqylap, tıisti qorytyndy jasaıdy. Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 82-babyna sáıkes qazirgi ýaqytta elimiz boıynsha barlyq deńgeıdegi sýdıalardy saılaý nemese taǵaıyndaý Joǵary Sot Keńesiniń kepildemesimen júzege asyrylady. Jalpy sýdıalyq qyzmetke alý jarııaly túrde, ashyq konkýrs negizinde júzege asyrylady. Osyǵan baılanysty kez kelgen sot satysyna sýdıalyqqa konkýrstyq jolmen ótem deýshilerge keń jol ashyp, tilek bildirýshilerdiń tizimi aldyn ala kópshilikke buqaralyq aqparat quraldary arqyly habarlanýy kerek. Sýdıalyq bos oryndarǵa komandalyq, tamyr-tanystyq jolmen konkýrs jarııa­lap qyzmetke taǵaıyndalmaýy kerek. Konstıtýsııanyń 79-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes «Respýblıkanyń 25 jasqa tolǵan joǵary zań bilimi bar, zań mamandyǵy boıynsha keminde 2 jyl eńbek ótilin ótkergen jáne biliktilik emtıhanyn tapsyrǵan azamattar sýdıa bola alady». Bizdiń pikirimizshe, sýdıalardyń jas ereksheligine de mán bergen abzal. Oblystyq sottyń sýdıasy bolý úshin jasy 30-ǵa tolǵan, 8 jyl zań salasynda, onyń ishinde 5 jyl sýdıalyqta, al Joǵarǵy Sotqa jasy 35-ke tolǵan, 10 jyl zań salasynda, onyń 8 jyly sýdıalyq qyzmetti minsiz atqarǵandar, al magıstratýra bitirgender kem degende 2 jyl sot organdarynda sýdıanyń kómekshisi nemese basqa sot salasynda qyzmetin adal atqarǵandar sýdıa­lyqqa taǵaıyndalsa, bul kóp­tegen bilikti, ómirlik tájirıbesi mol azamattardyń talaptanýyna, eńbek satysymen ósýine múmkindik týǵyzar edi. Joǵary Sot Keńeci respýb­lıka Prezıdenti taǵaıyndaıtyn tóra­ǵa­d­an jáne basqa da adamdardan kurylady. Joǵary Sot Keńesiniń mártebesi jáne jumysyn uıymdastyrý zańmen belgilenedi. Osyǵan oraı bilikti sýdıalardy konkýrstyq jolmen tańdap alý isine bilikti zańger ǵalymdardy kóbirek tartý qajet. О́ıtkeni, sýdıalyqqa talapkerlerdiń sapaly bilim deńgeıin anyqtaý asa qajet. Sýdıalyqqa kandıdat bolyp Bas­qarý akademııasyn bitirgen zań magıstri ǵana emes, elimizdiń zańgerler daıyndaıtyn irgeli ýnıversıtetiniń magıstratýrasyn bitirgen, zań magıstrleri de birdeı quqyqqa ıe bolýy kajet.

Sýdıalardy daıarlaıtyn je­ke joǵary oqý orny bolǵany durys bolar edi. Qazirgi kezde Ishki ister, Qorǵanys mınıstrlikteriniń, qaýipsizdik, qarjy polı­sııasy or­gandarynyń bolashaq qyzmetker­leri arnaýly joǵary oqý oryndary arqyly daıarlanady. Sot júıesiniń erekshelikterin, bilim berýge qajetti pánderdiń tıimdiligin, sot qujattaryn daıyndaýdyń qıyndyǵyn, sot saraptamasy, dáleldemelerdi jınaý, baǵalaý saty­larynyń mańyzdylyǵyn tereń ashyp kórsetý úshin bolashaq sýdıa­lardyń oqý baǵdarlamasynda osyn­daı erekshe qajettilikterdi eskerý shart.

Bolashaq sýdıalardy daıyndaý, olardyń biliktiligin arttyrý, bilim berýdiń ınnovasııalyq jańa júıelerin engizý, sýdıalyq ádepti jetildirýdiń jańa ádisterin engizý úshin ozyq ǵylymı jetistikterdi paıdalaný kerek.

Sýdıalardyń qyzmetine baqylaý jasaý, oǵan baǵa berý, olar­dyń tártiptik jaýap­ker­shi­liginiń negizderi zańda tikeleı kórsetilgen. Eger sýdıalar kerse­tilgen zań normalaryn, sýdıalar ádebi týraly kodeks talaptaryn buzsa, olardy qyzmetinen alastatý nemese tıisti tártiptik sharalar qoldaný qazirgi kezde zańdylyq negizde durys jolǵa qoıylǵan.

Zańmen belgilengen negizde, kez kelgen sot júıesine saılanǵan sýdıalar sot tóreligin júzege asyrý kezinde táýelsiz jáne Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady. Sý­dıanyń táýelsizdigi zańmen, Kons­tı­týsııamen qorǵalady. Eshkimniń de sot tóreligin júzege asyrý isine aralasýǵa, olardyń kyzmetine qandaı da bolmasyn yqpal etýge quqyǵy joq, bul sııaqty áreketter zańmen qýdalanady. Bul – zań talaptary, ony buljytpaı saqtaý árkimniń mindeti. Degenmen, qazirgi kezde sýdıalar shyn máninde táýelsiz be, álde ózinen joǵary turǵan sottarǵa táýeldi me degen suraqqa kelsek, bul máselede áli de oılanatyn jaıttar bar. Sýdıalar ózderine qaraýǵa is tapsyratyn sot tóraǵalaryna táýeldi, óıtkeni, sýdıaǵa sheshilýi qıyn nemese jeńil-jelpi is berý, bermeý nemese sýdıa qaraıtyn istep sanynyń orta kórsetkishiniń kóp nemese shamaly bolýy da icti bóletin tóraǵanyń sheshimine baılanysty. Bul másele áli kúnge zańdylyq sheshimin tapqan joq. Aı saıyn sýdıa qansha qylmystyq, azamattyq, ákimshilik ic qaraýy kerek, qaralatyn isterdiń ortasha kórsetkish deńgeıi qandaı bolý qajettigi áli tıisti sheshimin tappaǵan. Birinshi ıstansııa sotynda ic qaraǵan sýdıa ózinen joǵary turǵan satydaǵy sot ınstansııasynan zań boıynsha táýelsiz, bipaq sot praktıkasynda mundaı prınsıpter keıde saqtala bermeıdi. Tómengi satydaǵy sot bılikteri, úkimderi nemese qaýlylary joǵary satydaǵy sottar arqyly negizsiz ózgertiletini, buzylatyny da kezdesedi. Mundaı rette tómengi satydaǵy sýdıa úshin joǵary satydaǵy sot sheshimi tujyrymdy bolyp qalady. Meniń pikirimshe, eger tómengi satydaǵy sot sheshimi joǵary satydaǵy sot sheshimimen negizsiz, zańǵa qaıshy, sýbektıvti faktorlar negizinde sheshilse, onda bıligi, úkimi, qaýlysy ózgeriske túsken tómengi satydaǵy sýdıa naqty ic boıynsha óz usynysyn joǵary turǵan sottyń tóraǵasyna joldaýy kerek sııaqty. Bul máseleni Qylmystyq, Azamattyq istep júrgizý kodeksinde kórsetý qajet. Mundaı retterde sot ádildiginiń bedeli artady, tómengi sot sheshimderi joǵary turǵan sot satylary arqyly negizsiz ózgeriske tap bolmaıdy. Osy taqyrypta jazatyn jýrnalıster de zańnyń normalaryn bilýi qajet. Materıaldyq, is júrgizý quqyqtary ne sebepti buzyldy? Jarııalanǵan baspa materıaldarynda solar dálme-dál kórsetilýi kerek. О́ıtpeıinshe, bul Qazaqstan Konstıtýsııasy boıynsha adamnyń kináli ekendigi zańdy kúshine engen sot úkimimen tanylǵansha ol jasalǵan qylmysqa kináli emes bolady (75-bap, 3-bóligi, «a» tarmaǵy) degen qaǵıdaǵa tikeleı qaıshy. Bul konstıtýsııalyq kaǵıda barshaǵa, onyń ishinde sýdıaǵa da tikeleı qatysty. Adamdy belgili bir qylmysqa kináli dep tanyǵan sot úkimi zańdy kúshine enbeıinshe, ol týraly basqa materıaldar jarııalaý ol adamnyń ar-namysyna, adamgershiligine qol suǵý bolyp tabylady.

Aryqbaı AǴYBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy

QazUÝ-diń professory,

zań ǵylymdarynyń doktory.