Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný baǵytynda ustanǵan saıasatyn Semeı synaq polıgonynan alshaq qarastyrý múmkin emes. Búginde elimiz atomdy beıbit maqsatta qoldaný bastamasyn kótergen kóshbasshy el retinde ǵana tanylyp qoımaı, ıadrolyq synaqtardyń saldaryn joıý baǵyttary boıynsha da qarqyndy jumystar júrgizip keledi.
Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný baǵytynda ustanǵan saıasatyn Semeı synaq polıgonynan alshaq qarastyrý múmkin emes. Búginde elimiz atomdy beıbit maqsatta qoldaný bastamasyn kótergen kóshbasshy el retinde ǵana tanylyp qoımaı, ıadrolyq synaqtardyń saldaryn joıý baǵyttary boıynsha da qarqyndy jumystar júrgizip keledi.
Semeı polıgonynyń jalpy aýmaǵy 1,8 mln. ga. jerdi qamtıdy. Bul shamamen alǵanda, Slovenııa memleketiniń tutas aýmaǵyna, al Izraıldiń jalpy aýmaǵynyń 1,5-ine teń keledi. Osyǵan oraı, mamandar osynsha aýqymdaǵy aýmaqty alyp jatqan synaq alańynyń 95-98 paıyzy tolyqtaı zerttelip, topyraqta túzilgen radıasııa deńgeıi saraptamadan ótkenin, zertteý qorytyndysy boıynsha 5 600 sharshy shaqyrym jer sharýashylyq maqsatta paıdalanýǵa jaramdy degen qorytyndy jasalǵanyn alǵa tartyp otyr.
Máselen, elordadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti rektorynyń ǵylym jónindegi keńesshisi, elimizdiń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń jáne Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń burynǵy dırektory Qaırat Qadyrjanovtyń aıtýynsha, sonaý 1993 jyldan bastap qazirgi kúnge deıin Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldaryn joıý, ýlanǵan jerlerdi qoldanysqa qaıtarý aıasynda birshama jumystar atqarylypty. Biz Semeı ıadrolyq synaq alańyn zertteý jumystaryn 2020 jylǵa deıin aıaqtaýdy kózdep otyrmyz. Qazirgi tańda polıgon aýmaǵynda joǵary radıasııalyq qaýpi bar jer telimderi joq. Degenmen, keıbir aýmaqtar budan keıin de qorshalyp, qatań túrde qadaǵalanatyn bolady. Mamandar árbir 20 metr saıyn radıasııa mólsherin tekserip, ol zertteýlerdiń qorytyndylary Ulttyq ıadrolyq ortalyqqa jiberilip, saraptamadan ótedi. Zertteýlerdiń qorytyndylaryna kelsek, negizinen, Semeı polıgonynyń jartysynan kóbin halyq sharýashylyǵyna qaıtarýǵa bolady. Mundaı sheshimge buryn men Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń dırektory bolǵan kezde óz áriptesterimizben birlese júrgizgen jumystar nátıjesinde kelgen bolatynbyz. Al eshqandaı tazalaýǵa bolmaıtyn jerlerdi, ıaǵnı ıadrolyq apattan keıin zııan keltirýi múmkin degen jerlerdiń barlyǵyn qorshap qoıdyq, – dedi ol bizben áńgimesinde.
Onyń aıtýynsha, polıgon jabylǵan kezden kúni búginge deıin ıadrolyq synaqtyń saldaryn zertteý maqsatynda jalpy kólemi 200 mıllıon dollardy quraıtyn qarjy jumsalǵan. Iаǵnı, Qazaqstan tarapynan bul maqsatqa 15 mln. AQSh dollary kóleminde qarjy bólinse, qalǵan qarjy ózge elder men túrli halyqaralyq qorlardan tartylypty. «20 jyl ishinde, úlken jumystar jasaldy. Qazaqstanǵa álemdegi iri ıadrolyq memleketter – Reseıden, Amerıkadan, Qytaıdan, Ulybrıtanııadan jáne Fransııadan ıadrolyq qarý salasynda kóp jumys istegen, bul salanyń qyr-syryn meńgergen myqty ǵalymdar da kelip, zertteý jumystaryn júrgizdi. Iаǵnı, biz belgili bir qorytyndyǵa solarmen aqyldasa otyryp, keldik», dedi óz sózinde Q.Qadyrjanov.
Qaırat Kamaluly polıgon aımaǵyndaǵy jumystardyń 2020 jylǵa deıin jalǵasýynyń sebebin, ol aımaqtaǵy jumystardyń kúrdeliligimen de baılanystyryp otyr. Bul oraıda bizdiń: «Iаdrolyq synaqtan keıin topyraqta túziletin kóptegen zııandy elementterdiń joıý jáne joıylý úderisteri qalaı júrgizilýde?» degen suraǵymyzǵa ol: «Bul jumystardy júzege asyrýdyń ózgeshe bir tehnologııalary bar. Ony amerıkalyqtar jaqsy biledi. Sebebi, Amerıkada Nevada polıgony bar. Muny Ulybrıtanııa da jaqsy biledi. Olardyń atom qarýyn jarǵan 3 birdeı polıgony bar. Biz sol elderden úırendik. Jaqynda Degeleń taýly silemderindegi jumystar aıaqtaldy. Biz «qaı jerge kómýge bolady, qaı jer yńǵaıly» degen máseleni 10-15 jyl boıy teksergen edik. Nátıjesinde qorshaǵan ortaǵa zııan keltiretin jaman radıoaktıvti elementterdiń barlyǵy kómildi», dep jaýap berdi.
Ǵalymnyń sózinen ańǵarǵanymyz, búginde radıasııalyq ekologııa, radıasııalyq medısına baǵytynda da birshama aýqymdy jumystardyń basy qaıyrylǵan eken. «Máselen, radıasııalyq medısına salasy – óte mańyzdy sala. Ony Almatydaǵy Iаdrolyq fızıka ınstıtýty júzege asyrady. Onda jaman aýrýlardy aldyn ala anyqtaý jáne zertteýge, tez dıagnostıka qoıýǵa qajetti radıoızotoptar shyǵarylady. Demek, kez kelgen atomdy jaman deý de durys emes. Sebebi, odan da adamǵa qajetti kóptegen nárselerdi jasaýǵa bolady. Iаǵnı, ıadrolyq medısına – tez dıagnostıkalyq em júrgizý, adamǵa zııan keltirmeı emdeý úshin qajet dep oılaımyn», dedi Q.Qadyrjanov.
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
