Ult rýhanııatynyń ustyny

Sonymen qatar, atalmysh jazbadan bir jyl buryn jaryq kórgen «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý: bolashaqqa baǵdar» atty maqalanyń jal­ǵasy retinde moıyndalýmen qatar, Uly dala tarıhyn eýrosen­trıstik kózqarastan aryltý jo­lynda «Ult tarıhyndaǵy keńis­tik pen ýaqyt» uǵymy aıasynda: «Atqa miný mádenıeti», «Uly da­ladaǵy ejelgi metallýrgııa», «Ań stıli», «Altyn adam», «Túr­ki áleminiń besigi», «Uly Jibek joly», «Qazaqstan – alma men qyzǵaldaqtar otany» taqy­ryp­taryn qamtyp, ult tarıhy ja­ıynda fılosofııalyq hám prak­tı­kalyq máni bar oılar aıtylýy­men qundy boldy.

Sondaı-aq, maqalanyń ekinshi bólimi «Tarıhı sanany jańǵyrtý» baǵytynda: «Arhıv – 2025», «Uly dalanyń uly esimderi», «Túr­ki áleminiń genezısi», «Uly dala­nyń ejelgi óner jáne tehnolo­gııalar mýzeıi», «Dala folk­lory men mýzykasynyń myń jy­ly», «Tarıhtyń kıno óneri men televızııadaǵy kórinisi» ta­qy­ryptary aıasynda, tolǵamdy oı, tolymdy usynys, tyń ıdeıanyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndap bergen edi.

Atap aıtqanda, Halyq ártisi, Qazaq­stannyń Eńbek Eri Asanáli Áshi­mov Elbasy maqalasy memleke­timizdiń, hal­qy­myzdyń aldynda turǵan mindetter men paryzymyzdy dóp basyp kórsetip berdi dese, tarıh ǵylymdarynyń dok­tory Talas Omarbekov: «Bizdiń qa­zaq halqynyń tarıhy áli de júıege tús­pegen, ártúrli bóten konsepsııalar­men shubarlanǵan, naqtyraq aıtar bolsaq, eýrosentrıstik baǵytta ketip, ózindik baǵdarynan adasqan, sondyqtan da edáýir shatasqan tarıh. Olaı deıtin se­bebimiz, kúni búginge deıin qaıtalanbas ólke – Uly dalanyń ejelgi jáne or­taǵasyrlyq tarıhyn baıandaýdyń esh­kimge uqsamaıtyn ózindik irgetasy áli qalana qoıǵan joq. Osyny tap bas­qan Elbasynyń maqalasy bizge mem­le­ket qurýdaǵy tańǵajaıyp tarıhı erek­sheligimizdi anyqtaýǵa múmkindik berip otyr», depti. Sol sııaqty fılosof Ǵarıfolla Esim Nursultan Ábish­ulynyń maqalasyna «ulttyq tarıh­tanýdyń tuǵyrnamalyq baǵdary» degen baǵa beripti.

Endeshe, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2018 jyldyń 21 qara­shasynda baspasóz betine shyqqan «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasynda rýhanı strategııalyq maq­­sattardy iske asyrýmen qatar, bar­­­lyq qurylymdardy taldamalyq jáne ádistemelik súıemeldeýdi; onyń ishin­de qoǵamdyq-saıası ahýaldy monıto­rıngteý men taldaýdy; azamattyq qo­ǵamdaǵy prosesterdi boljaýdy; ǵy­­ly­mı zertteýler júrgizýdi jáne mem­­­le­kettik jastar men otbasy saıa­sa­tyn iske asyrýdy ádistemelik qam­tý úshin Úkimet qaýlysymen 2019 jyly 23 sáýirde qurylǵan «Rýhanı jań­ǵy­rý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ıns­tıtýtynyń bizge bergen esebine júgin­sek, ótken jyly «Arhıv – 2025», «Uly dalanyń uly esimderi», «Túrki áleminiń genezısi», «Uly dalanyń ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıi», «Dala fol­klory men mýzykasynyń myń jy­ly», «Tarıhtyń kıno óneri men tele­vızııa­daǵy kórinisi» jobalary boıynsha eleý­li ister atqarylǵan kórinedi.

Birinshi baǵyt – «Arhıv – 2025» jobasyna toqtalar bolsaq, 2019 jyldyń jeltoqsan aıynda tarıhymyzdy tyń fragmenttermen tolyqtyrý maqsatynda, 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan 68 baptan turatyn keshendi jospar qabyldanypty. Mundaǵy maqsat – otandyq jáne shetel­dik arhıvter men ǵylymı-zertteý orta­lyq­tarynan jańa qujattar izdep, ony tapqan jaǵdaıda ǵylymı aınalymǵa en­gizý eken.

Joǵarydaǵy josparly jobany sátti oryndaý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 3,9 mlrd, jergilikti bıýdjetterden 10,1 mlrd teńge qarastyrylyp, otandyq arhıv­terdi halyqaralyq keńistikke keder­gisiz ıntegrasııalaý maqsatynda, Reseı, Qytaı, Germanııa, Fransııa, Italııa, Belgııa, Polsha, Chehııa, Ma­jar­stan, Túrkııa, Mońǵolııa, Mysyr qa­tar­ly 17 memleketpen yntymaqtastyq ke­li­sim­shart jasalypty.

Sonymen qatar ótken jyly mem­leket­tik arhıv qyzmetkerleri Reseı Fe­de­rasııasyna at basyn buryp, Máskeý, Peterbor, Qazan, Omby, Astrahan qa­la­larynda bolyp, ondaǵy muraǵat qorymen tanysqan. Nátıjesinde, buǵan deıin otandyq ǵylymǵa belgisiz 4,5 myń­nan as­tam paraq qujat, 10 myńǵa jýyq fotoderek tapqan.

Bulardyń arasynda Abylaı han­nyń ómir tarıhyna qatysty qundy má­limetter, Kishi júz qazaqtarynyń pat­shaǵa qarsy qozǵalysy, Bókeı ordasynyń ekonomıkalyq jaǵdaıy, sonymen qatar alash arysy Mustafa Shoqaıǵa baılanysty materıaldar, Qazaq Sosıalıstik Keńes Res­pýb­lı­ka­synyń taǵdyr-talaıyna qa­tysty ót­ki­zilgen Kompartııanyń saıası bıýro otyrys­ta­rynyń hattamalary t.b. dú­nıe­ler bar kó­rinedi.

«Jobany iske asyrýdyń kúreta­my­ry kadr máselesin ornyqtyrý úshin atalmysh sala mamandaryn daıar­laıtyn jalǵyz joǵary oqý orny Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­sıteti bazasynda muraǵatshy kadr ja­saqtaý qajet», deıdi «Rýhanı jań­ǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń ókilderi. Qoldaǵy derekke úńilsek, muraǵatshy mamandyǵy boıyn­sha jyl saıyn 60 stýdent magıstratýra men doktorantýra biteredi eken. Bul jetkiliksiz. Qazirdiń ózine atal­mysh salaǵa 349 muraǵatshy maman qajet.

Ekinshi joba – «Uly dalanyń uly esimderi» bólimi boıynsha jaýapty memlekettik organ Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligi. Atalmysh joba aıasynda, «Uly dalanyń uly esimderi» atty park qurýdyń tujyrymdamasy jasalyp, dataly merekeler Ál-Farabıdiń 1150, Abaıdyń 175 jyl­dyq mereıtoılaryn atap ótýge baǵyt­talǵan keshendi jospar iske asyrylypty.

Sonymen qatar ejelgi ádebıet se­rııa­synyń birinshi tomy «Uly dala jaýharlary» jaryq kóripti. Munda ejelgi Túrki qaǵanaty tusyndaǵy kóne jádi­gerler, sonymen birge IH-H ǵasyrlarǵa tán shyǵarmalar toptastyrylǵan. Atap aıtqanda, «Avesta», «Altyn ja­ryq», «Abyzdardyń qulshylyǵy» jáne  Kúl­tegin, Bilge qaǵan týraly jyr­lar men osy dáýirde jazylǵan «Bu­ǵyty», «Onǵyn», «Tuı-uquq», «Úkkúli (Kúli) shor» jazba eskertkish mátin­deri, Tonykók jyrlary, VIII ǵasyr úlesi «Moıyn shor», «Terkin tarıat», «Sýdji» ádebı jádigerleri, «Yryq bitik» tús kórý hám tús jorý kóne jazba eskertkishterine jańasha tildik, tarıhı, etnografııalyq taldaý jasalyp, jaryq kórýi bilikti mamandar tarapynan joǵary baǵalanýda.

Sondaı-aq Enıseı ólkesinen tabyl­ǵan VII-VIII ǵasyrǵa tán túrki jazba es­kert­kishteri – «Hemchık-chyrgaky», «Baı-býlýn», «Ýıýk-týran», «Chaa-hol» jazba jádigerleri, Talas rýna jazba eskertkishteri jáne Qazaq­stan jerinen tabylǵan «Esik jazýy», «Kúltóbe jazýy», «Ertis», «Jetisý», «Áýlıeata» jazba eskertkish mátinderi laıyqty túrde oryn alǵan.

Úshinshi joba – «Túrki áleminiń genezısi». Buǵan jaýapty memlekettik mekemeler – Mádenıet jáne sport, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikteri eken. Atalmysh jobaǵa qatysty atqary­lyp jat­qan jumystar qataryna: Túrkis­tannyń ejelgi qonysynyń tarıhı kelbe­tin qalpyna keltirý; Dúnıejúzilik túrki halyqtarynyń festıvalin jáne túrki enostarynyń mádenı kúnderin ótkizý; sondaı-aq, ortaq onlaıyn kitaphana qurý má­selesi kún tártibinde tur.

Osy joba negizinde ótken jyly hal­­­qymyzdyń ejelden kele jatqan tól óneri aıtysty nasıhattap, osy ar­qy­­ly til sheberligin kórkemdestirip, tur­ǵyndardyń poetıkalyq sanasyn qalyp­tastyrý maqsatynda, «Uly dala án men jyry, aqyndyqtyń jeti qyry» atty keshendi shara uıymdastyrypty. Tuńǵysh ret ótkizilip otyrǵan mádenı oqıǵa kezinde aıtystyń has sheberleri Balǵynbek Imashev, Aınur Tursynbaeva, Jandarbek Bulǵaqov, Sara Toqtamysova dúıim jurtqa jańa qyrynan tanyldy. Ádette sahnada qara dombyrany qolǵa alyp, bir-birin ázil-qaljyńmen túrtip, halyqtyń muń-muqtajyn aıtatyn ot aýyz­dy, oraq tildi aqyndar, bul joly ándi de aıtyp, áli sııasy keppegen óleńderin de oqyp, kópshiliktiń kóńilin taba bilgen syńaıly.  Baǵdarlamada aıtystan tys ultymyzdyń dástúri «Qyz uzatý», «Betashar»­ sııaqty rásimder tııanaqty oryn­­dalyp, atalmysh taqyrypta fılm­der kórsetilgen. Mádenı shara Almaty ob­lysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasynan bastaý alyp, ári qaraı Se­meı, Pavlodar, Aqtaý, Qaraǵandy, Jańaózen, Petropavl, Oral, Taraz tur­ǵyndaryn án-jyrmen sýsyndatyp, barlyǵy 13 qalada óner kórsetipti. Shoý for­matynda uıymdastyrylǵan aıtys-konsertke 4000-nan astam adam kýá bolǵan.

Tórtinshi joba – «Uly dalanyń ejel­gi óner jáne tehnologııalar mýzeıi» dep atalsa, bul bólimge jaýaptylar: Má­denıet jáne sport mınıstrligi men Nur-Sultan qalasynyń ákimdigi. Qol­daǵy aqparatqa júginsek, mýzeı aldaǵy kúnderi bas qala josparynda negizdelgen Prezıdent saıabaǵynda ornalasýy tıis bolatyn. Qazir bul jos­par ózgerip jańa qurylym elordadaǵy Ult­tyq mýzeı tu­ǵyrynda boı kótermek kórinedi.

Elbasy tapsyrmasymen mundaı mýzeı qurýdaǵy maqsat – qazaq halqynyń mádenı murasyn saqtaý jáne damytý isin tolyqqandy júzege asyrý; kóshpeli­lerdiń óneri men tehnologııa úlgilerin órkendetý boıynsha ekspedısııalar uıym­dastyrý; kóshpeliler turmysy men mádenı zattaryn qaıta jańǵyrta otyryp, qolóner sheberleriniń kórmelerin ótkizý; Qazaqstan óńirlerinde tarıhı rekonstrýksııalaý festıvalderin ótkizý; qosymsha shynaıylyq elementteri bar vırtýaldy mýzeıler ashý; eldiń ártúrli óńirlerinde jyljymaly taqyryptyq kórmeler uıymdastyrý t.b. deıdi mamandar.

Besinshi joba – «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» dep atalyp, buǵan Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jaýapty vedomstvo retinde tańdalypty. Biraq mınıstrlik tarapynan júktelgen jobalyq tapsyrmalardy júzege asyrý M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna tikeleı baǵyshtalǵany baı­qaldy. О́ıtkeni Elbasy atalmash joba aıasynda «Dala folklorynyń antologııasyn» jasaýdy aıtqan bolatyn. О́tken jyly antologııanyń 1-5 tomdyǵyn jaryqqa shyǵaryp, olardyń aýdıo hám sıfrlyq nusqalaryn ázirleý jumystary jaqsy deńgeıde oryndalypty.

Antologııada batyrlar jyry, das­tandar, ǵashyqtyq jáne tarıhı dastandar qamtylyp, «Mádenı mura» baǵdar­lamasymen jaryq kórgen «Babalar sózi» 100 tomdyǵyndaǵy eń tańdaýly jazbalar iriktelip alynypty. Iаǵnı týyndynyń birinshi tomyna kóne epostyq batyrlar jyry ense, ekinshi tomyna «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar toptamasy, úshinshi tomyna tarıhı jyrlar, tórtinshi tomyna ǵashyqtyq jyrlar, besinshi tomyna dastandar engizilgen eken.

Joǵarydaǵy jumysty júıeleý bary­synda, ǵylymı ekspedısııa jasaq­talyp, el ishinen folklorlyq materıal jınaý áreketi de júıelenip, ıns­tıtýttyń qoljazba qoryndaǵy muralar sıfr­lyq nusqaǵa kóshirilip, elektrondy katalogy jasalǵany shyn máninde qýanarlyq oqıǵa.

Joǵarydaǵy «Dala folklory anto­logııasynyń» árbir tomy 10 myń tırajben jaryq kórip, onyń 95 paıyzy joǵary oqý oryndary men respýblıka kitaphanalaryna taratylsa, qalǵan 2 350 danasy jeke oqymysty-ǵalym tulǵalarǵa úlestirilipti.

Sonymen qatar qordaǵy qoljazba mátinder men arhıvte saqtalǵan qundy materıaldardy júıeleý negizinde, aýdı­torııaǵa qoljetimdi sıfrly tásil­men «Ejelgi dáýir ádebıeti» jaryq kóripti. Sıfrly formatta jaryq kórgen taǵy bir týyndy «Uly dalanyń kóne saryndary» atty aýdıo kitapqa qor materıaldary negizinde jınaqtalǵan 1935 jyldan bergi aýdıojazbalar arqaý bolǵan eken. Eki taraýdan turatyn basylymnyń «Mýzykalyq folklor» bólimine ejelgi nanym-senimderge qatysty «Baqsy saryndary», ǵuryptyq ánderge jatatyn «Jar-jar», «Syńsý», «Betashar» sııaqty baıyrǵy saryndar, azalaý ǵurpyna baı­lanysty «Joqtaý», «Jubatý», «Daýys salý», «Kóńil aıtý», «Kórisý» úl­gi­­leri muraǵat materıal­darynan irik­telip aly­nypty.

Iаǵnı ult rýhanııaty úshin asa qun­dy dúnıelerdiń ár tomy qysqasha ańdat­pamen bastalyp, túsiniktemeleri orys, aǵylshyn tilderindegi túıin sózder­men tolyqtyrylyp, túrli-tústi sýrettermen bezendirilgen. On myń danamen jaryq kórgen basylymdar elektrondy formatqa kóshirýge qolaıly ári QR kody kórsetilip, CD dısk túrinde de berilgen.

Sońǵy, ıaǵnı altynshy joba – «Tarıh­tyń kıno óneri men televızııadaǵy kóri­nisi». Jaýapty organ – Mádenıet jáne sport mınıstrligi. Bul joba aıasynda, ótken jyly kóptegen anımasııalyq, derekti jáne kórkem fılmder túsiri­lipti. Atap aıtqanda, «Krylataıa dýsha djıgıta», «Qarqaraly», «Kókshetaý», «Baıanaýyl», «O skazochnoı prırode Kazah­stana» jáne «Preodolevaıa barery» atty sıkldar, «Adaı jylqysy» qatar­ly derekti fılm, jastardy pa­trıot­tyqqa, týǵan jerge degen súıis­penshilikke tárbıeleıtin «Balýan Sholaq», «Shyǵyraý», «Shyraqshy» atty kórkem fılmder túsirilipti.

Sol sııaqty bıyl áıgili Qasym han­nyń urpaǵy, Qazaq handyǵynyń ne­gizin qalaýshy Jánibek týraly «Obretaıa vechnost. Kasym han» atty kóp serııaly kórkem fılm men tolyqmetrajdy «Nash mılyı doktor – 2», «Aqtastaǵy Ahıko», «V potokah ıstorıı: Obretaıa vechnost. Kasym han», «Dolgoe eho», «Muqaǵalı Maqataev» t.b. kórkem týyndylarmen birge «Botaı arǵymaqtary» atty anımasııalyq fılm kórermenge jol tartpaq eken.