Qusbegiliktiń otany – qazaq dalasy

– Japar Tileýjanuly, qusbegilik halqymyzdyń kóneden kele jatqan tól murasy ekeni anyq. Bul óner jaıly el ishinde aıtylyp júrgen keremet ańyz-áńgimeler de kóp. Osynyń bir pa­rasyn óz aýyzyńyzdan estisek?

– Árıne, halqymyzdyń qusbegiligi jaı­ly sóz qozǵaǵanda oıymyzǵa aldymen  ataqty Jalaıyr Shora túsedi. Bul adamnyń qusbegiligi jaıly ańyz-áńgime jeterlik. Búrkit bitken «Aspanda júrsem qanatym talady, jerge tússem Jalaıyr Shora ustap alady», dep qaı­ǵyrady-mys. Sondaı-aq Jetisý óńirin­de ómir súrgen qusbegi Báıdibektiń Jál­­­men­beti quladyndy qaıyryp qýǵa sal­ǵany jaıly derek bar. Quladyn degen qarshyǵa tektes shaǵyn qus. Onymen qus ildirý ekiniń biriniń qolynan kele ber­meıdi.

Sol sııaqty ózimizdiń qazaq aǵaıyn­dar jaılap-qystap otyrǵan Altaı –Tarbaǵataı betinde nebir qusbegiler ótken. Mysaly, Kárimysh degen adamnyń  «Sary qus» deıtin búrkiti jaıly oqy­ǵanym bar. Jaryqtyq Kárekeń qusyn qolyna qondyryp, dala kezip kele jatyp qumda qonyp jatqan kerýenge kez bo­lady. Bular ishki ólkege taýar alyp bara jatqan úkimet adamdary eken. Qý dalada sap ete túsken qusbegi men qus­tan qoryqqan saqshylar oǵan oq atady. Kárimysh atynyń basyn buryp tura qashady. Biraq onyń jaýyrynynan oq tıip, jaraqaty aýyrlap, aýylyna jete almaı dalada jan tapsyrady. Iesiniń óli denesin qusy ıt-qusqa jegizbeı bir apta kúzetedi. Elden esh habar bolmaǵan soń ózi ushyp keledi de, aýyldy bir aınalyp qaıta ushyp ketedi. Qus ıesiniń balalary onyń artynan ilesip baryp, ákesiniń denesin taýypty. Sodan kóp keshikpeı el úrkip aýǵanda, Kárimyshtyń balalary sary qusqa bir qoı soıyp berip jurtqa qal­dyryp ketken eken. Biraq ol kók as­pan­da qalyqtap qashqan kóshpen ilesip oty­rady. Bir kúni aýǵan eldi jaý ushaǵy bombylaıdy. Osy álem-tapyraqta sa­ry qustyń ushaq tizginindegi ushqyshpen aıqas­qan sátin taýdyń bıik bókterine bekingen el kózben kórgen eken.

Odan keıin búkil qazaq qusbegileri ańyz etip aıtatyn Tineıdiń «qarasy»,  Aqan seriniń «qaratorǵaıy» bar. Aqan ja­ryq­tyq «Qaratorǵaı, beıshara shy­ryl­daısyń jerge qonbaı» deıtin óle­ńin­degi osy búrkit. Qus qanatymen ushyp, quı­ryǵymen qonady deıdi emes pe, en­deshe qartaıǵan búrkittiń quıryq qa­ýyr­syny túsip qalady da, ushqan soń jer­ge qona almaı shyryldap, zarlaıdy. О́leńde osy oqıǵa aıtylyp otyr...

– Qazaqtyń mańdaıyna bitken uly tulǵalardyń bári derlik qusbegilikke nazar aýdarǵany baıqalady. Bul óner tek­ti tulǵalardy ne sebepten qyzyq­tyr­dy eken?

– Tarıhqa júginsek qazaqtyń ǵur­pyna qanyq, dástúr-saltyn biletin eldiń bedeline balanǵan tulǵalardyń bári derlik qusbegilik pen saıatshylyqty jek kórmegen ǵoı. Mysaly, Abaıdyń «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa» dep bastalatyn óleńi qusbegiliktiń tunyp turǵan sýreti emes pe? Sol sııaqty, 1924 jyly óziniń saıat qorasynda búrkitin qolyna ustap otyryp, sýretke túsken Shákárim Qudaıberdiulynyń beınesi ol kisiniń qusbegilikpen aınalysqanyn áıgilep turǵan joq pa?!

Endi mynaǵan nazar salyńyz, qazaq­tyń ǵulama ǵalymy Álkeı Marǵulan 1937 jyly jappaı jazalaý júre bas­taǵanda, eptep sytylyp shyǵyp, eli­ne kelip eshkimniń kózine túspeı qa­mys kúrkede jasyrynyp jatyp «Saıat qus­tary» deıtin óte qundy eńbegin jazyp shyqqan. Kórdińiz be, qara basyna qaýip tóngen shaqta Álekeń bul qazaqqa keregi qusbegilik ekenin bilmese jazyp nesi bar. Osy týyndyny jekelegen janashyr azamattar kitap etip bastyrypty. Bilgen janǵa bul týyndy qusbegilik ónerdiń oqýlyǵy istettes.

– Sizdiń qusbegilikke den qoıýy­ńyz­ǵa ne túrtki boldy?

– Men 1953 jyly dúnıege kelgen adammyn. О́zim es bilgeli kúlli  Shý-Talas boıyn jaılaǵan ulanǵaıyr óńirde jal­ǵyz qusbegi meniń ákem Tileý­jan Satyl­ǵanuly ǵana boldy. Ákeı jal-jal qum­nyń jabyndysyna uıa salatyn «Qazyq­tynyń jalǵyzy» degen atqa ıe shól búrkitin kóptiń kózine túse bermeı­tin qaltarysqa ustap baptaıtyn. Qysqasy, qusbegilik maǵan ákeden mura bop jetken dúnıe. Eger ákeı bolmaǵanda, bul óner bizdiń ólkede úzilip qalýy da múmkin edi. 

Abyroı bolǵanda, 1960-shy jyldary Qytaıdan qustyń tilin biletin birshama azamattar elge oraldy. Búginde osy aǵaıyndar Almaty oblysynda, Sógeti aýylynda ómir súrýmen qatar, qazaqtyń asyl murasyn aıalap, saqtap, damytyp otyr.

– Ras aıtasyz, ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary arǵy betten qus tilin biletin azamattar elge oraldy. Al, Qazaqstanda qusbegiliktiń mektebin úzbeı jalǵaǵan siz ǵanasyz. Osy jaıly tarqatyńqyryp aıtyp berseńiz?

– О́tken ǵasyrdyń 1970-shi jyldary­nyń aıaǵynda KSRO eliniń Bas hatshysy L.Brejnevtiń arnaıy tapsyrmasymen, jastardy esirtki men maskúnemdikten aýlaqtatatyn «Klýb po ınteresam» (Qyzyǵýshylar klýby) atty qozǵalys paıda boldy. Osyny paıdalanyp «Qaýyrsyn – qusbegiler» atty klýb qur­dyq. 

Bul sharýa kezinde ájeptáýir bedelge ıe boldy. Natýralıster mektebi qalyptasyp, arnaıy jalaqy tólenip, saba­q júrdi. Shý aýdandyq partııa komı­tetiniń qaýlysymen klýbqa 5 at bólindi. Turymtaıdan bastap, búrkitke deıin kóptegen saıat qustary arnaıy baǵyldy.

Sóz reti kelgende aıtyp óteıin, ómir­­den erterek ótken qaraǵandylyq qa­lam­ger Seıdal Taljanovtyń jazýy boıyn­sha, jaǵaltaı – lashynnyń kishirek túri, turym­taı – ıtelginiń uıalasy, qyrǵı – qar­shyǵa tuqymdas, bıdaıyq, tuıǵyn, sháý­li degender bólek qus emes. Bıdaıyq dep lashynnyń qyranyn aıtady. Tuıǵyn degen qarshyǵanyń  erkegi. Osyny umytpaı jazyp qoıyńyz...

Sodan 1978 jyly Jambyl oblystyq saban toıda «Qaýyrsyn - qusbegiler» klýbynyń músheleri ıppodromda qoly­myzǵa qus qondyryp, sherý tartyp óttik. Bul oqıǵa ulttyq ónerge sýsyndap júrgen halyqtyń rýhyn oıatty. Sol kúnnen bastap «Vokrýg sveta» sııaq­ty bedeldi jýrnaldar biz týraly ja­rysa jazdy. Odaqtyq hám otandyq tele­radıo habarlaryna qatysyp, Kýba, Ma­jarstan, AQSh, Bolgarııa t.b. shetelderge shaqyryldyq.

–  Siz qurǵan klýbqa qyzyǵýshylyq paı­da boldy. Solaı ma?

– Joǵarydaǵy nasıhattyń arqasynda «Qaýyrsyn – qusbegiler» klýbyna sol jyl­dary álemniń túkpir-túkpirinen 500-deı hat kelip tústi. Qazaq dalasynda alǵash qurylǵandyqtan shyǵar klýbtyń janashyrlary men qyzyǵýshylary kóp boldy. Qyrǵyzstannyń «Bozteri» degen jerinen Beıshebaı Qydymanov atty qyrǵyz aqsaqaly jáne ózimizdiń tanymal qusbegi aǵamyz Ábilhan Turdybaev klýbqa búrkitterin syılady.

«Degerec» sovhozynda turatyn Nur­ǵoja, Sháken, Maqan sııaqty kónekóz qus­begiler kelip, qus baýlý ónerin úırete bas­tady. 1981 jyly respýblıkalyq deń­geıde «Qazaqstannyń Reseıge óz erki­men qosylýyna 250 jyl» deıtin mere­ke ótip, klýb músheleri Almatyda uıymdas­tyrylyǵan «Altybaqan» atty teletúsirilimge shaqyryldyq.

Baǵdarlamadan keıin jastar redak­sııa­synyń bas redaktory Qusman Igisi­nov pen rejısser-operator Aımuhan Qarabalın ssenarıı jazyp, meni keńes­shilikke taǵaıyndap, «Tastúlek» atty telefılm túsirýdi bastadyq. Fılm­niń bas keıipkerine bala búrkitshi men tańdaldym. Kınotýyndy Almaty obly­synyń «Degeres» aýylynda, Jambyl oblysynyń Shý, Moıynqum aýdandarynda 2 jyl túsirildi. Qazir tarıhı qorda saqtaýly turǵan shyǵar.

– Kezinde siz respýblıkalyq «Jiger»­ festıvaliniń laýreaty ata­nyp­­­syz, soǵan qaraǵanda shyǵarma­shylyq qabiletińizde bolǵany ǵoı?

– 1981 jyly qazirgi M.Áýezov atyn­daǵy akademııalyq teatrdyń ashy­lý sal­tanaty bolyp, osymen qa­tar respýb­lıkalyq jastardyń «Jiger» shyǵarmashylyq festıvali uıymdas­tyryldy. Sharanyń betasharyn sol kezdegi Qazaqstan komsomol komıtetiniń  birinshi hatshysy Qýanysh Sultanov júrgizdi. Men ol kisiniń qasynda qolyma qyran qondyryp turyp óleń oqydym. Nátıjesinde festıvaldiń laýreaty atandym.

– Osylaı qusbegilik klýbtyń nasıhaty bastaldy...

 – Nasıhat jaqsy júre bastady. Nátıjesinde, men 1984 jyly «Qaýyr­syn – tabıǵat dostary» atty alǵashqy kitabymdy jazdym. Ol 1985 jyly jaryq kórip, barlyq oblys, aýdandarǵa taratyldy. Joǵarydaǵy «Tastúlek» telefılmi túsirildi. Qusbegi Abdolla Turlybaev pen  etnograf Jaǵda Baba­lyqtyń «Qyrandar» atty kitaby shyqty. Odaqqa bedeldi aqparat kózderi – TASS, APN jáne úlken basylymdar –  «Vokrýg sveta» jáne t.b. bizdi búkil álemge jaıdy.

Osydan keıin dúnıejúzilik qusbegi­ler uıymynyń ortalyǵyn qazaq jerinde qurýdyń joldaryn izdestire bastadyq. Qyrǵyzdyń Ystyqkóline demalýǵa kelgen bolgarlyq orıentolog A.Demenchýk,  amerıkalyq Rıshard Loýrı syndy qus­begilik óneriniń janashyrlarymen jolyqtyq. Bul sharýaǵa 1980 jyly almatylyq Iýrıı Shelkaev degen isker jigit aralasyp, «Búrkitshi» deıtin keremet derekti fılm túsirdi.

Shymkent qalasynyń sol kezdegi ákimi Amalbek Tshanovpen kelisip, al­ǵash ret qyrandar jarysyn ótkizdik. Bul iske A.Battalov, K.Raıbaev, syndy aǵa­larymyz ben «Dıdar» birlestigi, «Otan» qoǵamdyq uıymdary belsene atsalysty. 1989 jyly Almaty qalasynyń ortalyq stadıonynda Anglııa, Amerıka, Polsha, Fransııa, Reseı, Túrikmenstan, О́zbek­stan,  Qyrǵyz eliniń qusbegi-saıatshylary qatysqan úlken «Búrkit toıyn» ótkizdik.  Uıymdastyrý alqasy qazaq topyraǵynda tuńǵysh ret ótkizilgen bul básekeniń saltanatty ashylýyn maǵan tapsyrdy.

– Túsinikti, óz basym elimizdegi qus­begilik óner halyqaralyq dárejege endi-endi shyqqaly júr dep oılaýshy edim. Sizder buny baıaǵyda atqaryp tastaǵan kórine­sizder. Joǵarydaǵy «Búrkit toıy­na» Qazaqstan atynan qan­daı búrkitshi­ler qatysty?

– Almaty oblysy Eńbekshi qazaq aýdany, «Sógeti» keńsharynyń dırektory Saǵynysh Esbergenov jeńil mashınamen Áben Toqtasynov bastaǵan bes búrkitshini ózi ákelip, jarysqa qosty. Ja­rys kezinde arnaıy saqtyq sharalary qarastyrylyp, alańǵa jiberiletin túl­ki, qasqyr adamdarmen aralasyp kete almaı­tyndaı tormen qorshap qoıdyq.  Búrkit­shilerdiń bári ıppodromǵa kelisti arǵy­maqtarǵa minip shyqty. Bul básekede bas báıgeni qasqyrǵa túsken Áben Toqta­synovtyń búrkiti jeńip aldy. Osy oqıǵa jaıly etnograf Jaǵda Babalyq aǵamyz salıqaly oı qozǵap, keremet maqala jazdy. 

Qyzyq bolǵanda, ataqty Sháken qus­begi­niń balasy Ahmettiń búrkiti saıys kezinde qusymdy kóterip jaıynda júr­gen maǵan kelip túsip, sanymdy jaralap ketti. Oǵan qarap jatqan eshkim joq. Ta­ǵy bir qyzyq oqıǵa –  Ábilqaq qusbe­giniń balasy Ulannyń judyryqtaı  qarshy­ǵasy taýdaı qoıan alyp, kúlli jurtty tań qal­dyrdy. 

– Joǵarydaǵy Iýrıı Shelkaev túsir­­gen derekti fılm jaıly aıtyp ót­seńiz?

– Elimizdegi qusbegilik ónerdi nası­hat­taýǵa Iýrıı Shelkaev kóp eńbek si­ńir­di. «Degeres» aýylynda  turatyn qus­begiler – Sháken, Nurqoja, Maqandar jaıly qyzyqty telebaǵdarlamalar jasap, ony Odaqqa jáne shet elge taratty. Qazaq búrkitshileriniń atasy Jeti­baı qarııanyń zooparkten satyp alǵan búrkiti taýda sileýsinge túskenin taspaǵa basyp úlgerip, ony Amerıkaǵa taratty.  Osy fılm aqyry Iýranyń  da jolyn ashyp, AQSh-qa túbegeıli qonys aýdarýyna yqpal etti. Sóıtip bul bala qurlyq asyp kóship ketti.

– Keńes Odaǵy tarap,  dúnıe búlin­gen kezde bul óner az ýaqyt nazardan tys qal­ǵan­daı boldy. Qazir qalaı?

– Almaǵaıyp jyldary qazaqtyń qus­begilik óneri nazardan tys qala bastady. Osy óliara shaqta búrkitshiler áýletiniń urpaǵy jýrnalıst Baǵdat Múptekeqyzy Nura aýylyndaǵy qusbegilerge bas bolyp, Almaty oblysy ákimdiginen qoldaý taýyp, «Jalaıyr Shora» qusbegiler uıymyn qurdy. Kóptegen ataly isterdi júzege asyrdy. Budan basqa ólketanýshy Muhammed  Isabekov óz aýlasynan bir­neshe qyran qus, qumaı tazylary bar «Jeti qazyna» salt-dástúr – tabıǵat mý­zeıin ashty.

Sondaı-aq elimizde «Qyran» federa­sııasy qurylyp, oǵan basshylyq jasaǵan Nurlan О́nerbaev myrza qusbegilik mura­myzdy nasıhattaıtyn kitaptar shyǵarý­ǵa qolǵabys jasady jáne joǵarydaǵy isterdiń júzege asýyna uıtqy boldy.

Qazir bul ónerge Ulttyq sport túrle­ri qaýymdastyǵy shyn máninde qoldaý­shy, qorǵaýshy bolyp otyr.  Kezinde Jam­byl oblysynda ákimi bolǵan Serik Úmbetov qusbegilerdi jaqsy qoldady. Almatylyq Aslan Qurmanalın degen azamat qalanyń tap ortasyna saıat qus­taryn qondyryp, «Qazaq salty» atty klýb qurǵany bar. Qazir bar ma, joq pa bil­meımin.

– Qusbegilik ónerdi elimizde ári qa­raı damyta túsý úshin ne isteý qajet?

– Qazir ózi qyran ushyryp, oǵan ań aldyryp, eshkimdi tań qaldyra almaısyz. О́ıtkeni, qusbegilik óner álemdik are­nada qatty nasıhattalýda. Eldiń bári áleýmettik jeliler arqyly nebir qy­zyq­tardy kórip otyr. Sondyqtan biz tól ónerimizdi basqa qyrynyn kór­sete bilýimiz qajet.  Búgingi tańda qus­begiliktiń kórermeni az. Sondyqtan bo­lar, tiri ańdy qoldan jiberip «shoý» jasap júrmiz. Bul áreketimizdi halyq­aralyq uıymdar qoldamaıdy. Sol se­bepti basqadaı shara oılanýymyz qa­jet. Sosyn qazirgi jaǵdaıda ótkizilip júr­gen qusbegilik saıystarynda qusty qoıanǵa salý etek alǵan. Bul durys emes. Bu­rynǵy qazaq zeńbirekpen torǵaı atqandaı qylyp qyrandy qoıanǵa salmaǵan.

Odan keıin qusbegilik ónerdi jeke ból­meı, keshendi túrde «Sal-serilik» ıns­tıtýty retinde damytyp, oǵan tazy men jylqyny, taǵy basqa halyqtardy qyzyqtyratyn salt-dástúrlerimizdi qosyp, ulttyq ónerdiń jıyntyq beı­nesin jasaǵan durys. Bulaı bolǵanda óńir­lerde týrızmdi damytýǵa jáne ba­ıyrǵy muramyzdy ǵylymı turǵydan jetildirip, halyqaralyq deńgeıde nası­hattaýǵa bolady.

Qalaı aıtsaq ta, qusbegiliktiń otany – qazaq dalasy. Sondyqtan  biz basqa­larǵa jol kórsetip, úıretip otyrýǵa tıis­piz. Ol úshin úlken qalalarda qus­begi­likti damytýǵa arnalǵan shatyrly, qozǵalmaly stadıon salatyn kez jet­ti. Odan keıin taǵy bir este bolatyn dúnıe Almaty qalasynda ornalasqan Qazaq sport jáne týrzım akademııasy ne­gizin­de qyzyqtaýshy stýdent, jastarǵa qusbeglilikti úıretetin fakýltatıvti  kýrs nemese sabaqtar uıymdastyrylsa. Buǵan baryp bilgenimdi úıretýge óz basym daıynmyn.

Ekinshiden, elmizde álemdik qusbegi­ler ortalyǵyn ashýǵa múmkindik bar. Eger bul sharýa qoldaý tapqan jaǵdaıda, ortalyqty Jambyl nemese Mańǵystaý ólkesinen ashqan durys. О́ıtkeni, bul jerler saıat qustarynyń ómir súrý korıdory sanalady. Sonda ǵana biz ózimizdi qusbegiliktiń ıesimiz dep aıta alamyz.

Áńgimelesken

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»