Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Olar 17 edi...
– Serikbaı – balalardyń ekinshisi. Shalqardaǵy №1 mektepti bitirdi. Bizder osynda kóship kelgende, tokarlyq oqýdy aıaqtap, Hromtaýda kombınatta jumys istep júrip, 1982 jyly kóktemde áskerge shaqyrtyldy. Balam jumsaq minezdi, tártipti edi, fýtboldy jaqsy kóretin. Kishkentaılar ony «kóke» deıtin. Úıde fýtboldan gazet qıyndylarynan mektep kezinde jasaǵan albomy áli bar. Balamnyń qaıtqanyna 37 jyl bolsa da, sol kúnniń oqıǵasy kókiregimde áli saırap tur. 30 sáýirde sońǵy haty keldi. 9 mamyrdaǵy jeńis sherýine daıyndalyp jatyrmyz, gımnasterkanyń jaǵasyna aq mata satyp alýǵa aqsha salyńdar deıdi. Ol jaqta kún qatty ystyq, áskerde beriletin bir jaǵa tez kirleıdi eken. «Úıge qaıtýyma bir jyldaı qaldy. Apa, meni kóp ýaıymdama», dep aıaqtaǵan. Mamyrdyń sońynda denesi keldi.
– Tústeri sup-sur bir ofıser men eki soldattyń tabytty ákelgeni ǵana esimde. Syrtynan aǵashpen qaptap, ishi myryshtalǵan. Fýrajkesin, kárzeńkesiniń kiltin ákelipti. Ishindegi bastyǵy: «Kárzeńkesi men Aýǵanstannyń aqshasymen bir jyl qyzmet etken aqshasyn salyp jiberemiz», degende, ákesi: «Balam joq bolǵasyn, kárzeńkesiniń de, aqshasynyń da keregi ne?» dep qarsy boldy. Olar sol kúni jerleýimiz kerek, buıryq solaı dep kónbeıdi. Ákesi «partııa qyzmetkerimin, tabytty ashpaımyz» dep qolhat jazyp bergen soń olar túndelete ketip qaldy. Jurt taraǵan soń ashyp qaradyq. Shashy jalbyrap ósip ketken balam jatyr. Arjaǵy esimde joq, oń jaq ıyǵy men keýdesinen jaralanǵan dedi artynan kórgender.
Armııadan jazǵan hattaryn oqyp jylaı bergen soń, úıdegiler endi qaıtyp maǵan kórsetpeıtin boldy.
1982 jyldyń sáýirinde áskerge shaqyrtylǵan Serikbaı Túrkistan áskerı okrýgine qarasty 40-armııanyń 66-brıgadasy 2-motoatqyshtar batalony 7-rotasyna tústi. Jalalabadta aerodrom kúzetinde turǵan batalon sol jyldyń kúzinde Kýnar provınsııasyndaǵy Asadabadqa aýystyryldy. Áskerı bólimniń dalalyq poshtasy – 93992. Bul – Pákistanmen aradaǵy shekara, modjahedterdiń joly. Áskerı bólim Odaqtan keletin avtokolonnalardy kúzetti, qyshlaqtarǵa operasııalar júrgizdi.
16 mamyrda Gandjgal shatqalynda 7-rotanyń 1, 2-vzvodynyń 17 jaýyngeri men «sarandoıdyń» (aýǵan mılısııasy) 7 jaýyngeri AQSh-ta jattyqtyrylǵan pákistandyq «Chernyı aıst» arnaıy jasaǵynyń 300 sodyrymen shaıqasqa túsip, qorshaýda qaza boldy.
1-vzvodtyń komandıri Georgıı Demchenko men Sergeı Amosov, komandır orynbasary Serikbaı Turlybaev, 2-vzvod komandıriniń orynbasary Nurıdın Ǵadjıev pen 11 qatardaǵy jaýynger qaza tapty. Bulardyń ishinen serjant Vladımır Prohorenko ǵana tiri qaldy. Shaıqas bastalǵanda-aq qol-aıaǵynan jaralanǵan ony qasyndaǵylar tastyń qýysyna jatqyzyp, buta butaqtarymen kólegeılep ketken. Ony erteńine izdep kelgen batalon taýyp alady. Almaty oblysynan shaqyrtylǵan 19 jastaǵy qatardaǵy jaýynger Borıs Bochkın ushty-kúıli joǵaldy. Osy topty túnde ózen jaǵasyndaǵy kópirden kútip alyp, shatqalǵa aparǵan aýǵandyq «sarandoıdyń» 7 jaýyngeri qaıda? Olar týraly aıtylmaıdy. Ne bolǵanda da, 17-22 jastaǵy órimdeı jastar satqyndyqtyń qurbany boldy.
KSRO Bas áskerı prokýratýrasynyń qorytyndysyna súıensek, operasııa bylaı josparlanǵan. 2-batalonnyń 8, 9-rotasy Dýnaı qyshlaǵynyń janynda Nava shatqalyn modjahedterdiń erkin ótpeýi úshin bitep tastaýy tıis. 7-rota Gandjgal men Borýveı shatqalyn eki jaqtan qorshap, Malyshevtiń arnaıy jasaǵynyń taý qýysyna erkin ótýin qorǵaıdy. Malyshev toby shekarada radıosıgnal ustaıtyn qabyldaǵysh ornatpaqshy. Operasııa josparlanyp jatqanyn aýǵandyqtar jaqsy bilgen. Eki-úsh kún buryn shekaradan 3-4 shaqyrym jerde Pákistan arnaıy jasaǵy jattyǵý ótkizgen. Áskerı basshylyq Dýnaı, Narva qyshlaqtarynda 300 modjahedtiń jasyrynyp jatqanynan da habardar. Endeshe 16 mamyrdyń túninde durys barlaý jasalynbaǵan belgisiz taý qýysyna 17 sarbazdy nege qorǵaýsyz attandyrady?
Qandy oqıǵanyń jalǵyz kýágeri, Temir aýdanynda Keńqııaq munaı óńdeý mekemesinde traktorıst bolyp jumys isteıtin Vladımır Prohorenkomen «Egemen Qazaqstannyń» tilshisi Qaınar Oljaı 1992 jyldyń sáýirinde suhbattasady. Qazir ol otbasymen Chehııada turady. 2019 jyldyń 19 aqpanynda «Informbıýro» saıtynda jarııalanǵan «Tabyt – bireý, taǵdyr – ekeý» maqalasynda Qaınar Oljaı V.Prohorenkonyń esteligin keltiredi:
«Leıtenanttardyń sheginýin qorǵaý úshin bastyrmalata atysyp jatqanymda qolymnan oq tıdi. Sosyn jáne bir oq tastan yrshyp kelip aıaǵymdy jaralady. Tómenge Ǵadjıevqa qaraı domaladym. Ǵadjıev dereý meni arqalap, Bochkınge «bizdi qorǵa» dep aıqaılady. Borıa atysyp jatqan. Ǵadjıev birde meni súıeı sala atysyp, sosyn qaıta arqalap tómen túsip kele jatty. Sońǵy ret qaraǵanymda Borıanyń sylq etip qulap bara jatqanyn kózim shaldy. «Bitti» dep oıladym. Ǵadjıevke «meni tastap ket te, óziń tiri shyq» dep jalyndym. Ol maǵan granatasyn berip, bir tastyń qalqasyna tastap ketti».
Nuhıdın Ǵadjıev
Daǵystannyń Qyzylıýrt aýdanyndaǵy mektep muǵalimi, Nuhıdınniń ustazy Rasýl Ǵazıevtiń 20 jyldyq eńbegi arqasynda 66-brıgadanyń 2-batalony 7-rotasyndaǵy 1,2-vzvodtaǵy 17 jaýynger qazasynyń qupııasy ashyldy. Qystaqtyń qarapaıym muǵalimi ár jyldary KSRO men Reseı Qorǵanys mınıstrlikterine, Bas prokýratýraǵa, Reseıdiń 3 prezıdentine, sol kezdegi 40-armııa basshylyǵyna, brıgada men 2-batalonnyń barlyq komandırleri men jaýyngerlerine 400-den astam hat jazyp, bolashaǵynan kóp úmit kútken oqýshysynyń jumbaq óliminiń aqıqatyn arshydy. Aqyry 1997 jyldyń 2 qyrkúıeginde Reseı Federasııasy Prezıdentiniń №974 Jarlyǵymen Ǵadjıev Nuhıdın Omarulyna Reseı Federasııasynyń Batyry ataǵy berildi. Sóıtip, qaza bolǵan 14 jyldan keıin «Altyn Juldyz» batyrdyń anasyna tapsyryldy. Qyzylıýrt qalasynyń ortalyǵynda Ǵadjıev Nuhıdınge memorıal turǵyzyldy. Túrkistan áskerı okrýginiń usynysymen 7-rota 1-vzvod komandıri Georgıı Demchenkoǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen. Demchenkonyń kelgenine eki-aq kún bolǵan eken. 40-armııa basshylyǵy Sergeı Amosovty umyt qaldyrdy. Orynborlyq jas leıtenant Sergeı Amosovtyń Novosıbırskide turatyn polkovnık ákesi qoımaı izdenýiniń arqasynda, 1994 jyly oǵan Reseı Federasııasy Batyry ataǵy berildi. Oqyǵan mektebi men turǵan kóshesine aty berilip, Novosıbırsk Áskerı ınstıtýtynyń batyrlar alleıasynda bıýsti ornatyldy. Amosovpen, Ǵadjıevpen Gandjgalda qaza tapqan reseılik qatardaǵy jaýyngerler – Aleksandr Losev, Mıhaıl Korshýnov, Iýrıı Rıazanov, Vıktor Fadeev, Aleksandr Artemenko, Sergeı Balandınge keıinnen Reseı Federasııasynyń Batyry ataqtary berildi. О́kinishtisi, osy toptaǵy qazaqstandyqtar Serikbaı Turlybaev, Vladımır Prohorenko, Borıs Bochkınniń erlikteri eskerilmedi. Ataýsyz qalǵan taǵy da erler bar.
2-batalon praporshıgi F.Amıch 1989 jyly qyrkúıekte: «1983 jyldyń 15 mamyrdan 16-syna qaraǵan túni quramynda 3 vzvody bar rota áskerı operasııaǵa qatysty. Urys qımyldaryn júrgizý kezinde 2-vzvod erlikpen qaza tapty. Tek bir adam – serjant Prohorenko tiri qaldy. Urys bastalǵan kezde jaralanǵan ony tastyń arasyna jasyryp qoıǵan. Rota zampolıty – leıtenant Sergeı Amosov, vzvod komandıri leıtenant Georgıı Demchenko qaza tapty... Urystan soń, 17 mamyrda vzvod qyrylǵan tóbege kóterilgende, bizdiń jigitterdiń erlikpen qaza tapqanyn túsindik. Nýrıkti tapqanda, onyń aýyr jaraly kúıde ózin granatamen jaryp jibergenin kórdik», dep eske alady.
Borıs Bochkın qaıda?
Qaınar Oljaı 2019 jyldyń 19 aqpanynda «Informbıýro» saıtynda jarııalanǵan «Tabyt – bireý, taǵdyr – ekeý» maqalasynda Gandjgal shatqalynda qaza tapqan Borıs Bochkınge qatysty derekter jarııalaıdy. Almatydaǵy Bochkınder otbasyna myryshtalǵan tabyt 25 mamyrda Túrkistan áskerı okrýginen berilgen «Qyzyl Juldyz» ordenimen qosa ákeldi. Tabytty ákelgen bir ofıser, eki soldatpen birge Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń bir qyzmetkeri bolǵan. Olar túni boıy tabytty kúzetip, 26-na jerleıdi. Oqıǵa ári qaraı detektıvti sıpatta órbıdi. Arada alty jyl ótedi. Bir kúni keshkilik Borıstiń anasy Evgenııa Petrovnaǵa kórshisi kelip, Pákistandaǵy modjahedter lagerindegi 5 tutqynnyń fotosýreti jarııalanǵan «AıF» gazetin kórsetedi. AQSh jýrnalısteriniń maqalasy aýdarylyp basylǵan. Fotodaǵy bes tutqynnyń ishinde oń qolymen myqynyn taıanyp shyntaǵyn shoshaıtyp turǵandy Evgenııa Petrovna «meniń ulym Borıs» dep tanı ketedi.
О́ıtkeni ulynyń osylaı turatyn ádeti bolǵan. Sodan Evgenııa Petrovna Máskeýge Qorǵanys mınıstrine hat jazyp, úsh jyldan keıin máıitti qazyp qaraýǵa ruqsat alady. 1991 jyly qazanda almatylyq sarapshylar máıitke saraptama jasaǵanda, kómilgen deneniń Borıs Bochkınge múlde uqsamaıtyny anyqtaldy. Borıs uzyn boıly, jas jigit bolsa, qazylǵan máıit qysqa, 7 jasandy tisi bolǵan. Al Almatydan áskerge ketken 19 jastaǵy balada eshqandaı da protez joq. Borıs mektepte oqyp júrgende, Medeý muzaıdynynda aıaǵyn syndyryp alǵan, oń qolynyń súıegine de zaqym kelgen. Máıitte mundaı belgiler joq. Sodan Borıstiń dáriger anasy «Bul meniń balam emes, meniń balam tiri» dep basyn taýǵa da urdy, tasqa da urdy. Alaıda kóp keshikpeı Evgenııa Petrovna ómirden ótkesin, Borısti izdeý de toqtady. Qalaı bolǵanda da, eń sońǵy tóbeniń eteginde soǵysyp jaralanǵan Borıs Bochkındi pákstandyq jaldamalylar ózderimen birge alyp ketken sııaqty.
Temirlik Vladımır Prohorenko 1992 jyly 19 sáýirde Qaınar Oljaıǵa: «Meni Kabýlde tikushaqtan túsirip, gospıtalge áketkeli jatqanda bir leıtenant áýejaı basynda jınalǵan kóp tabytty kórsetti. «Senimen birge soǵysqandardyń múrdesin elge jóneltkeli jatyrmyz. Tek bireýiniń óligi tabylmady» dedi. Birneshe kúnnen soń men jatqan Kabýldegi gospıtalge qoly kesilgen tankıst tústi. Ol da bizdiń vzvodtyń urysyn eske alyp: «Seniń jigitterińniń denesin jınaǵanda, bireýin taba almaı qanshama áýrelendik», degen.
«Bochkınniń modjahedterge tutqyn bolǵany komandırlerin qatty sastyrǵan. Ol úshin bastarymen jaýap beredi. Deneni jantalasa izdeý – sony ańǵartady. Al ony «óldi» dep ata-anasyna basqa múrdeni jiberý – soldattyń qolǵa túskenin jasyrýdyń aılasy. Úıindegi hattaryn, magnıtofon taspasyn bildirmeı alyp ketý – Bochkın satylyp kete me dep alańdaýdan týǵan», dep túıindeıdi Qaınar Oljaı «Tabyt – bireý, taǵdyr – ekeý» atty maqalasynda.
Gandjgal qyrǵynynan soń erteńine 7-rota komandıri basqa bólimge aýysyp, «17 jaýyngerdiń denesin 17 mamyrda taptyq» dep raport jazyldy. Nuhıdınniń ustazy Rasýl Ǵazıev izdeý tobyndaǵylarǵa suraý salyp, sol kúnniń shyndyǵyn suraıdy. 2-batalonda bolǵan ýkraınalyq Anatolıı Prohorenko 1989 jyldyń jeltoqsanynda: «18 adam vzvod komandırimen birge tún ishinde qorshaýǵa tústi. Qatty atys Pıchdarıa ózeniniń ótkeline taıaý, garnızonǵa 2-3 shaqyrym jerde boldy. Bul jerdi aýǵan úkimet áskeri «sarandoı» qorǵap turǵan. Atys bir saǵatqa sozyldy. Bárimiz estidik. Tańerteńgilik aýyr jaraly V.Prohorenkony birden taptyq. Búkil brıgada úsh kún izdedik. Eń sońǵylaryn ıistengen jaǵdaıda, kópshiligin adam tanyǵysyz kúıde taptyq», – dep jazady.
3-batalon zampolıti Gennadıı Sergeev «Kontıngent» basylymyna bergen suhbatynda Amosov toby garnızonnan 2-3 shaqyrym jerde qorshaýda qalyp, rasııamen kómek suraǵanyn, sosyn raketamen dabyl belgisin aspanǵa atqandaryn kórgen. Atysty estise de, batalon qozǵalmaǵan. «Topqa eshkim kómektespedi, olar rota men batalon basshylyǵynyń kóz aldynda qaza tapty» deıdi. Erteńine Gandjgal shatqalyna barǵan batalon ólgenderdiń denesin eki kún boıy izdeıdi. Soldat denelerin shatqaldyń ár jerinen tabady. Kóbi aıaýsyz keskilenip, qorlanǵan. Kúnniń ystyǵynan qatty isinip, adam tanymastaı, ishek-qaryndary aqtarylǵan kúıde jatqan.
Vzvod zampolıti Sergeı Amosov taýdyń etegindegi keýip qalǵan aryqtan tabyldy. Ústinde bir soldat ólip jatty. «Chernyı aıst» komandırdiń aıaq-qolyn syndyryp, denesin birneshe avtomat oǵymen shurq tesik etken. Jaý qorshaýynda qalyp, tirideı qolǵa túskisi kelmegen Nuhıdın Ǵadjıev sońǵy granatasymen taıap kelgen 20 jaldamalyny ózimen birge jaryp jibergen. Nuhıdın basy julynǵan kúıinde tabyldy, oń qolynyń basyn da granata alyp ketken.
«Bizdiń soǵys emes!»
4 jaýyngermen birge Gandjgal shatqalynyń bıiginde basyn ólimge tigip qalǵan Serikbaı Turlybaevtyń erligi týraly jýrnalıst Álimbaı Izbaı «Aqtóbe» gazetiniń 2007 jyldyń shildesinde «Beımálim qalǵan bozdaq edi» maqalasynda baıandaıdy. Batyrdyń týǵan aýylyna baryp, týysqandarymen el aqsaqaldarymen júzdesken jýrnalıske Turlybaevtar otbasy Daǵystannan Rasýl Ǵazıevtiń Serikbaıdyń ákesi Qoıbaǵar aqsaqalǵa jazǵan hatyn kórsetedi.
Rasýl Ǵazıev: «Sonaý 80-jyldardyń ortasynda-aq bul jigitterdiń erligi laıyqty baǵalanbaı, sumdyq qate ketkenin baıqadym. Olardy qaıta nagradtaý jónindegi usynystarymdy tórt ret joǵarydan keri qaıtardy. Nátıje shyqqansha jaza berdim. Sizderdiń uldaryńyz da leıtenant Demchenko men Amosovtar sııaqty erlik kórsetken», dep aqtarylady Qoıbaǵar aqsaqalǵa.
Álimbaı Izbaı maqalasynda 8-rotanyń burynǵy komandıri, topty izdeýge qatysqan Vıktor Chechýllınniń esteligin keltiredi: «Amosov toby tańsáride taýǵa kirip, shep qurady. Bul jóninde olar rasııamen málimdegen. 2 saǵattan keıin aınala jaryqtanǵanda, olar 20-dan astam adamdy joıyp, shabýyldy qaıtarady. Eki saǵattan keıin olardy jaýdyń basym kúshi qaıta shabýyldaıdy. Alǵashqy oqpen rasııa isten shyǵady. Jaǵdaıdy habarlap, zeńbirekshiler men tikushaqty kómekke shaqyrýdyń múmkindigi bolmaǵan soń Demchenko men Amosov keıin sheginýge bekinedi. Serikbaı Turlybaev 4 adamymen taý basynda shegingen topty qorǵaýǵa qalady. Shabýyl kúsheıip, úsheýi jaraqat alǵan. 5 mınýt tynys alyp, jaraqattaryn tańýǵa kiriskenimen, úlgermeıdi. Jaýdyń joıqyn shabýyly olardy qurtyp jiberdi. Etekke eki bólinip túsip kele jatqandardy tóbeden atqylap, taýdyń qýysyna jasyrynýlaryna múmkindik bermegen. Toptyń sheginýin búrkemeleýge qalyp, joǵaryda qaza bolǵan jaýyngerlerdiń keskini áli kóz aldymda. Olardyń aınalasynda jaraqat tańý paketteriniń qaldyqtary, tútindete belgi beretin raketanyń bos saýyttary shashylyp jatty...»
Dóń aýylynyń aqsaqaly Maral Moldabekov aýylǵa kezdesýge kelgen sol kezdegi Parlamenti Májilisiniń depýtaty bolǵan Amangeldi Aıtalyǵa «Balamyzǵa «Halyq Qaharmany» ataǵyn berýge kómektesińiz dep ótinish aıtty. Amangeldi Aıtaly Serikbaı Turlybaevqa «Halyq Qaharmany» ataǵyn berý týraly usynys jibergende, 2000 jyldary Qorǵanys mınıstrligi sydyrtpa jaýap bergen. «Qorǵanys mınıstrliginiń esebinde kóptegen Aýǵan soǵysynyń ardagerleri bar, olardyń ishinde erlikpen qaza tapqandar az emes. Eger Turlybaev nagradtalatyn bolsa, onda basqa qaza tapqandardyń týystary men dostarynan osy tektes ótinishter kóbeıip ketedi. Qazirgi kezde Turlybaevqa «Halyq Qaharmany» ataǵyn berý múmkin bolmaı tur» dep shyǵaryp salǵan. Osymen sóz támam. Serikbaı – bizdiń soǵystyń batyry emes degenge jaýap tirelip tur. Shalaǵaı operasııanyń saldarynan qurban bolǵan shahıd jastyń ólimge basyn tigip, sońǵy sátke deıin aıqasqan erligin jańǵyrtýǵa eshkim de múddeli emes. Jaýaby belgili – ol bizdiń soǵys emes, endeshe bizdiń batyr da emes.
Dóń ken-baıytý kombınaty ǵımaratynda Serikbaı Turlybaevtyń memorıaldyq taqtaıshasy tur. Aýyl kóshesiniń ortasynda obelısk belgi de turǵyzylǵan joq. 11 balany dúnıege ákelip, qazir alty balasynyń tilegin tilep otyrǵan Sápen apaı da «Maǵan eshteńe de kerek emes. Tek batyrdyń anasy degendi kózimniń tirisinde estip ketsem boldy» degen. Barǵa qanaǵatpen ómir súrip jatqan Sápen apaı osy ataqty 37 jyl boıy kútip keledi.
P.S. Gandjgalda erlikpen qaza tapqan 17-niń ishinde vzvod komandıri Georgıı Demchenko – Keńes Odaǵynyń Batyry, vzvod komandıri Sergeı Amosov – Reseı Federasııasynyń Batyry, qatardaǵy jaýyngerler – Nuhıdın Ǵadjıev, Aleksandr Losev, Mıhaıl Korshýnov, Iýrıı Rıazanov, Vıktor Fadeev, Aleksandr Artemenko, Sergeı Balandınge de Reseı Federasııasynyń Batyry ataqtary berildi. Al jaýynger Serikbaı Turlybaevtyń erligin baǵalaýǵa kelgende qazaqstandyq bıliktiń áli kúnge moıny jar bermeı keledi. О́te ókinishti. Osy oraıda aqıyq aqyn Ilııas Jansúgirovtiń «О́z ulyn, óz erlerin eskermese, El tegi qaıdan alar kemeńgerdi!» degen óleń joldary oıǵa eriksiz oralady...
Aqtóbe oblysy,
Hromtaý aýdany,
Dóń aýyly
