Sondyqtan bul eńbektiń ǵylymı da, prozalyq ta sıpaty bar. Bizdiń zamanymyzdan burynǵy 484-425 jyldar shamasynda ómir súrgen grek tarıhshysynyń osy eńbeginde nege prozalyq sıpat bar deımiz? Birinshiden, onyń shyn mánindegi tarıhı eńbek ekenine bergi zamannyń kóptegen tarıhshylary kúdiktenedi. Abyzdar týraly oqıǵasy men derekteri joq jazbalaryna, qoltyraýyn, «ózen jylqysy», felıks qus týraly oıdan shyǵarǵanǵa uqsaıtyn áńgimelerine qarap, tipti Gerodottyń Egıpetke barǵanyna da kúdikpen qaraıtyndar jeterlik. Sondaı-aq Úndistanda tirshilik etetin alyp qumyrsqalar týraly jazbasy da shyndyqqa janaspaıdy. Rasynda altyn qumdardy altyn tonaýshylardan qorǵap turatyn ondaı alyp qumyrsqalar joq. Eshqashan bolmaǵan. Bylaısha aıtqanda ańyz. Osydan kelip Keńes kezeńiniń iri tarıhshy ǵalymy S.Iа.Lýre Gerodotty «ertegilik sıpattaǵy jazbalary men ómirde bolǵan, kózimen kórgen oqıǵalarynyń shekarasy qosylyp ketken. Aldyńǵysy sońǵysyna kóleńke túsirip tur» dep baǵalaıdy. Tarıhshy Plýtarh «Gerodottyń jalǵandyǵy» deıtin traktatynda «Gerodot shyndyqty oılap tapty» degendi aıtady. Degenmen, ol «tarıhtyń atasy» deıtin qurmetke ıe boldy. Bul ataqty oǵan Rımniń ataqty shesheni Sıseron bergen. Gerodottyń qara sózben jazylǵan «Tarıh» shyǵarmasy myń jyldan beri qanshama aqyn-jazýshylarǵa shabyt berdi. Kóńil kókjıegin baıytty. Qaısybir elder týraly tanym-túsinigin keńeıtti. Tarıhqa basqasha kózben qaraýǵa da bolatynyn úıretti.
Ýaıym-qaıǵysyz jumaq ómirdiń nyshandary kózge myń buralyp bıleıtin sulý qyzdardyń beınesinde elesteıtini nesi eken? Kózi jumýly, kóńili mas ámirshiler, jelpýish ustaǵan quldar, sybyzǵynyń sıqyrly úni men symbatty bıkeshterdiń qımyl-qozǵalysy úndestik taýyp, «peıish baǵyna» saıahat jasaǵandaı bolamyz ba? Negizi bul beınelerdi biz «Sındbadtyń jeti sapary», «Aladdınniń sıqyrly shamy» deıtin kórkem fılmderden kórgenbiz. Ol fılmderdiń negizgi ereksheligi – kórkemdiginde. Shyǵys mádenıetine tán ekzotıkalyq erekshelikterdiń kózge uryp turǵanynda. Sol fılmder elý jyldan keıin de, júz jyldan keıin de kórermenge erekshe áser etetinine senimdimiz. О́ıtkeni ekzotıka degenimiz tańdanys týdyrýǵa laıyqty kórkemdik. Bul kórkem fılmderdiń túp negizi qaıda deseńiz, «Myń bir túndi» qolǵa alyńyz. Myń bir hıkaıany baıandap beretin Shaherızada sulý óz ómirin saqtap qalýdy ǵana maqsat etedi. Áıelder qaýymyn jazyqsyz bolsa da jazalaýǵa qumar bolyp turatyn Shahrııa patshanyń kózi ýázirdiń qyzyna da túskende, sulý qyz Aladdınniń sıqyrly shamy, Sındbadtyń jeti sapary, Baǵdattyń qýlary syndy sıýjeti tartymdy áńgimelerdi aıtyp, patshany raıynan qaıtarmaqqa talpynys jasaıdy. Bul ómirde ádildik pen izgiliktiń saltanat qurýy tıis ekenin jetkizedi. Bul shyǵarma arab halqynyń eń ejelgi prozalyq shyǵarmalarynyń qatarynda atalady. Jalpy, «Myń bir tún» jaıly pikir kóp. Kóptegen zertteýshiler «Myń bir tún» tek arab halqyna tıesili emes. Onda parsy halyqtarynyń da, úndi halyqtarynyń da mádenıeti kórinis tapqan degendi aıtady. Al ǵalymdardyń bir toby bul prozalyq shyǵarma tek arabtarǵa tıesili degendi aıtady. Olar oqıǵalardyń barlyǵynyń arab jerlerinde ótkenin, shyǵarmanyń arab tilinde jazylǵanyn alǵa tartady. Bul shyǵarmanyń bir ereksheligi, orta ǵasyrlarǵa tán týyndy bolsa da, naqty bir avtory joq. «Myń bir tún» ataýymen bizge jetken bul jınaqqa úsh júzdeı ańyz-áńgimeler men novellalar, ertegiler toptastyrylǵan eken.
Al túrki mádenıetindegi proza janrynyń bastaýynda «Qıssa súl ánbıe» shyǵarmasynyń turǵany anyq dep oılaımyz. Nasyreddın ıbn Býrhanıdın Rabǵýzı osy shyǵarmasyn 1310 jyly jazǵan. Bul paıǵambarlar men sahabalar jaıyndaǵy qıssalar men ańyzdar jınaǵy. Shyǵarmanyń birneshe nusqasy bar. Sonyń ishindegi eń eski kóshirmesi Londondaǵy «Brıtanııa» murajaıynyń kitaphanasynda saqtaýly. Ǵalymdar bul kóne qoljazbanyń XV ǵasyrda kóshirilgenin rastaıdy.
Paıǵambarlar men áýlıe-ánbıeler jaıly ǵıbratty, tereń máni bar oqıǵalar qıssalar dep atalady. Quranda qıssalar men ǵıbrattyq aıattar eki myńdaı. Túrik ǵalymdary Quran aıattarynyń úshten biri, keıbir zertteýler boıynsha úshten ekisi qıssalar ekenin aıtady. Paıǵambardan keıingi sahabalar dáýirinde Quran aıattarynyń úshten ekisi qıssalar dep eseptelgen.
Qazaq folkloryn aıryqsha izdenispen zerttegen, qazaq tilin jaqsy bilgen ǵalym V.Radlov kezinde bylaı jazypty: «Maǵan qazaqtar arasynda ıslamdy ornyqtyrýǵa bir «Jumjumanyń» áseri dalany kezip júrgen júzdegen moldadan artyq tárizdi». Sonaý Adam Ata men Haýa Anadan bastalatyn, adamzat tarıhyndaǵy eń tanymal paıǵambarlar túgel qamtylatyn, túp-tamyry «Qıssa súl ánbıege» tireletin qıssalardy bizdiń atalarymyz Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin aıtyp júrdi. Jeti júz jyldaı eń iri qundylyqtardyń qatarynda túrki halyqtarynyń sanasyna sińirildi. Túrki prozasynyń bastaýynda turǵan qıssalardy aqyn-jazýshylar poezııaǵa aýdaryp, jazyp shyqqan derekter de barshylyq.
«Qıssa súl ánbıeniń» negizgi mazmuny Quran men Injilden alynǵany shyndyq. Shyǵarmada qandaı aıattar qaı paıǵambardyń kezinde túskeni jazylǵan. Paıǵambarlar zamanyndaǵy adamdardyń sana-sezimin, nanym-senimin, turmystaryn, qıynshylyqtary men qýanyshtaryn, basqa da túrli oqıǵalardy Rabǵýzı túsinikti etip baıandaǵan.
