Abattanǵan Abaı aýdany

Qazaqtyń ǵana emes, adamzattyń oıshyly Abaı rýhyna taǵzym etip, onyń qara sózderine, oıly óleń-jyrlaryna tereń boılamaǵan adam kemde-kem shy­ǵar. Elbasy Nursultan Nazarbaev 1991 jy­ly Abaı aýdanyna kelgen saparynda: «Qazaqtyń ary men namysy, aqyly men júregi, uly Abaıdyń arýaǵyna basymdy ıdim» dep, baba rýhyna taǵzym etkeni el esinde.

Qunanbaı rýhyna qurmet

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń alǵashqy Jarlyqtarynyń biri uly aqynnyń 175 jyldyǵyn merekeleýge arnalyp, «Uly Abaıdy ulyqtaǵanda, onyń ákesi Qunanbaıdyń el aldyndaǵy eńbegin umytpaýymyz kerek» degen-di Memleket basshysy. Árıne, Abaıdaı ul ósirgen Qunanbaı rýhyna qurmet kórsetilýi tıis edi. Qunanbaı sultan óz zamanynda qaıratkerligimen, ádil de qatal sheshim qabyldaıtyndyǵymen erekshelengen tulǵa. Onyń balýandyǵy men naızagerligi de bolǵan eken. Sheshendigimen, tiliniń ótkirligimen de kózge túsken. Iаǵnı keshegi ótken Alash zııalylary baǵalaǵandaı, dala danyshpany – Qunanbaı men onyń áýleti jerlengen Aqshoqynyń qazaqtyń tarıhynda alar orny bólek.

Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldy­ǵyn merekeleý qarsańynda Qunanbaı jáne onyń áýleti jerlengen qorym aýmaǵy keńeıtilip, tolyǵymen abattandyryldy. Zırat ishindegi tozyǵy jetken belgitastar jańartyldy. Alańyna taqtatas tóselip, kelýshilerge qolaıly bolý úshin qalqalar qoıyldy. Qorshaý ishine taıǵa tańba basqandaı etip, uly Abaıdyń ákesine arnaǵan sózderi jazyldy. Mańaıy qulpyrǵan gúldermen kómkerildi.

Eń bastysy, elimizde tuńǵysh ret uly Abaıdyń kemeńger ákesi Qunanbaıǵa arnap, onyń ómiri men qaıratkerlik qyz­metin dáripteıtin Qunanbaı mýzeıi boı kóterdi. Mýzeı ishinde zaman tala­byna saı jabdyqtalǵan konferensııa jáne ekspozısııalyq zaly bar. Sony­men qatar murajaı meńgerýshisiniń ból­mesi, eki qonaq bólme, namazhana, ashana jáne sanıtarlyq torap ból­me­lerimen jasaqtalǵan. Osy mýzeı arqyly qazaq halqynyń Qunanbaı dáýi­rindegi qundylyqtar men urpaqtar sabaq­tastyǵy jańǵyrtylyp, qajynyń el tarı­hyndaǵy sińirgen eńbegi dáriptelmek. Mýzeı­diń eks­pozısııalyq zalyna ulylar meke­ni­niń tarıhynan, óner mádenıetinen, tur­mys-saltynan kórinis beretin qundy jádi­gerler, baǵaly buıymdar, turmystyq zat­tar taǵy basqa tanymdyq dúnıeler qoıyldy.

Abaı aýdanynda jumys saparymen bolǵan Danıal Ahmetov mýzeı qazaq halqynyń qundylyqtarymen urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtaý turǵysynan óte mańyzdy nysan ekenin erekshe atap ótkim keledi degen edi. Shyndyǵynda, mýzeıge kelýshiler ulylar mekeniniń tarıhyna, mádenıetine, turmys-saltyna qanyǵyp, ondaǵy qoıylǵan qundy jádigerlermen tanysyp, rýhanı azyq alyp qaıtary sózsiz. Qazaq rýhanııaty úshin atqarylǵan qyrýar sharýany aýdan ákimi Jarqynbek Baısabyrov tıimdi úılestire bildi.

Abaıdyń 175 jyldyǵy aıasyndaǵy jumystardyń basy eń aldymen aqynnyń kindik qany tamǵan, qasıetti qazaq jeriniń tarıhı mekeni – Syrt Qasqabulaq pen qasıet qonǵan, qut daryǵan Aqshoqyda júzege asyryldy. Uly oıshyl ómirge kelgen Syrt Qasqabulaqta kúrdeli jón­deý jumystary júrgizilip, kireberis 1,6 sha­qyrym joly asfalttaldy. Abaı­dyń ómir joly bastalǵan qasıetti bul jer uzaq jyldar eskerýsiz, eleýsiz qa­lyp kelgen edi. Byltyr tarıhı aýmaq Abaı aýdandyq mádenıet úıiniń teńge­rimine alynyp, Abaı sý ishken bulaqtyń basy tolyǵymen abattandyrylyp, adam ta­nymastaı ózgerdi. Shyrsha, shynar aǵash­tary otyrǵyzylyp, Abaıdyń dom­byrasynyń pishininde jasalǵan ny­san basyna aqynnyń qara sózderi ja­zyl­ǵan mármár tastar qoıyldy. «Tý­ǵan­da dúnıe esigin ashady óleń» atty stel­la turǵyzyldy. Sondaı-aq rýhanı baı­lyǵymyzdy, salt-dástúrimizdi dáripteý, týrızmdi damytý maqsatynda etnoaýyl ulttyq mádenı keshenin ashý qolǵa alyn­dy. Syrt Qasqabulaq osylaısha ke­lý­­shilerge demalys syılaıtyn, týǵan jer­diń qasıetin, óleńniń rýhyn sezin­dirgen basty nysandardyń birine aınaldy.

Bórilige kóńil bólindi

«Halyq pen halyq, adammen adam bilimimen teńesedi, ult dúnıege bergen tulǵaly ul-qyzdarymen ólshenedi» dep óshpes ósıet qaldyrǵan ǵulama jazýshy Muhtar Áýezov dúnıege kelgen Bórili mekeniniń de el tarıhynda orny bólek. Abaıdy álemge tanytqan jazýshynyń týǵan jeri alyp oı kemeńgeriniń mereı­toıy qarsańynda qaıta jańǵyrdy. «Bórili – Muhtar Áýezovtiń týǵan jeri» stellasy jańartylyp, aýylǵa burylatyn tusta aıaldama ornatyldy. Ondaǵy mýzeı alańy abattandyrylyp, kelgen meımandar úshin demalatyn arnaıy oryn men eki qalqa qoıyldy. Sonymen qatar mýzeı aldyna «Bilimdi bala» kishi arhıtektýra­lyq músini ornatyldy. «Street Workout» ala­ńy qoıylyp, aýyl balalaryna kez-kelgen ýaqytta sportpen aınalysatyndaı múmkindik týdy. Aýyl ishine jaryq tartyldy. Muhtar Áýezovtiń ákesi men anasynyń jatqan zıratynyń aýmaǵy tolyǵymen abattandyrylyp, merdiger kompanııanyń demeýshiligimen nemere aǵasy Qasymbek Áýezuly men jeńgesi Ǵalııa Ahmetbekqyzynyń zırattaryna mármár tas qoıyldy. Alys-jaqynnan kelgen qonaqtardy qushaq jaıa qarsy alatyn qasıetti mekenniń búgingi kórki kóz qýantatyndaı jaǵdaıǵa jetti. Endigi ári, ár tasy tarıhqa tunǵan bul óńirge týrıs­ter tolassyz aǵylatyny anyq.

Jıdebaıdaǵy jańashyldyq

Qunanbaı áýletine qutty qonys bol­ǵan, hakim ómiriniń sońǵy jyldary ótken Jıdebaı eldi mekeni el tarı­hyndaǵy mańyzy zor, kıeli oryn ekeni belgili. 1995 jyly aqynnyń 150 jyldyǵy ata­lyp ótken ýaqytta paıdalanýǵa beril­gen sáýletti kesene­lerdiń tastary tozyń­qyraǵan bolatyn. Jazdaıǵy jańbyr, aptap ystyq, qystaıǵy qaqaǵan aıaz-boran, jaýyn-shashyn tas ekesh tasty da tozdyrady. Kúre joldyń boıynan kıeli orynǵa burylatyn stella da eskirgen edi. Osynyń bári saralanyp, saraptalyp, alystan menmundalap turǵan «Abaı-Shákárim» stellasy boı kóterdi. Stella mańy edáýir keńeıtilip, kólik turaǵy jasaldy. Joldan sharshaǵan týrıster tynyǵyp alatyndaı qalqa da qoıylǵan. Sanıtarlyq torap ta ornalastyryldy. Shyǵystyń basqa óńirlerdegideı emes, Abaı eline týrıster qysy-jazy aǵylýy múmkin.

Jıdebaıdaǵy «Abaı-Shákárim» memo­rıaldyq kesheni de memleket nazary­nan tys qalǵan joq. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy – 2020» memlekettik baǵ­darlamasy aıasynda baba rýhy máńgilik ty­nystaǵan Abaı–Shákárim memorıaldyq kesheni jáne aqynnyń murajaı-úıi el maqtanyshy bolarlyqtaı jańa nysanǵa aınaldy. Nysan zamanaýı talaptarǵa sáıkes qaıta jańǵyrtýdan ótip, tolyqtaı granıt taspen kómkerildi. Kire berisinen bastalatyn jaıaý júrginshilerdiń jolyna, ústine shyǵaratyn jerine deıin granıt ­tas­tar jaıyldy. 200-ge jýyq shyrsha egilip, amfıteatr tóbesine kúm­bez ornatyldy. Kireberis alańǵa úl­ken konstrýksııa­lyq jobalar jasa­lyp, keshenniń aýmaǵy, ishki bóligi toly­ǵymen jaryqtandy. Biraq tarıhı nysandar qansha jańarsa da, kóneligi báz-baıaǵy qalpynda, túpnusqa keıpinen aıyrylmaǵan.

Tartýlarǵa toly jyl

Kóne ǵımarattardan bólek, Qaraýyl aýylynda 300 oryndyq eńseli jańa mek­tep boı kóterdi. Bul nysan uly aqynnyń me­reıtoıy qarsańynda Abaı aýdany­na jasalǵan aıryqsha tartý bolyp otyr. Jańa oqý jylynda paıdalanýǵa berilgen mektep halyqqa úlken qýanysh syılady. Qyzý qarqynmen boı kótergen nysannyń sáýlettik kelbeti kelýshi zııaly qonaqtardyń da oń baǵasyn alyp úlgirdi. Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń standarttaryna saı robototehnıka, IT tehno­logııa, mýltımedııalyq jýrnalıstıka, vırtýaldy shyndyq kabınetterimen jabdyqtalǵan. Mektep mańaıyna shynar aǵashtary otyrǵyzylyp, shaǵyn arhıtektýralyq formalar qoıylǵan. Mundaı mektepten bilim alǵan oqýshylar aldaǵy kúnge aıqyn maqsattar qoıyp, bıik belesterdi baǵyndyrady degen senim mol.

Abaı mereıtoıy qarsańynda aýdan­daǵy birqatar áleýmettik máseleler de oń sheshimin tapty. Respýblıkalyq bıýjetten qarjy bólinip, Qaraýyl aýylyndaǵy sonaý 1976 jyldan beri jóndelmegen sý qubyrlaryn jóndeý jumystary qolǵa alyndy. Tozyǵy jetken sý qubyrynyń jańarýy aýdan halqy úshin taǵy bir qýa­nyshty jańalyqtyń biri edi. El ıgiligi úshin bastalǵan joba sátti aıaqtalsa, aýdan turǵyndary 100 % taza aýyz sýmen qamtamasyz etiledi. Demek, aýdannyń basqa aýyldary tolyqtaı derlik aýyz sýmen qamtylǵan.

2020 jyly Abaı eli shyn máninde úlken qurylys alańyna aınaldy. Aýdan­nyń ortalyǵy Qaraýylda sonymen qa­tar, Abaı saıabaǵy salyndy. О́ńirde bu­ryn-sońdy bolmaǵan saıabaqtyń esigi halyqqa aıqara ashyldy. Mereke kúnderi saıabaqtyń ishinde mádenı-rýhanı sharalar ótkizýge bolady. Turǵyndardyń serýendeýine, velosıped tebýlerine la­ıyq­talǵan joldary da bar. Jazdyń kúni saıabaqtyń kórkin sý burqaq asha túsedi. Balalar oıyn alańy da umyt qal­maǵan. Sán-saltanaty jarasqan saıabaqta Qaraýyl aýylynyń turǵyndary men kelgen qonaqtar bos ýaqyttaryn ótkizetin ortalyqqa aınalmaq.

Kóptegen dúbirli sharalardyń, me­reı­toılardyń kýágeri bolǵan Qaraýyl­tó­bedegi jumystar da márege jetti. Bul ny­san aqynnyń 150 jyldyq mereıtoıy ótkennen beri eskirip, jóndeýdi qajet etip turǵan bolatyn. Qaraýyltóbege apa­rar jol aǵymdaǵy jóndeýden ótip, ja­ryqtandyrý júıesi ornatyldy. Mádenı-buqaralyq, sporttyq sharalar ótkiziletin ıppodromnyń at shabatyn joldary tegistelip, tulparlardyń tuıaǵy tozbaı, erkin kósilýi úshin báıge joly jón­delip, arnaıy qum tóseldi. Dala sahnasy qaıta jańaryp, kórermen otyratyn trıbýnanyń syıymdylyǵy 500 adamǵa deıin artty. Qaraýyl tóbede «Abaı 175» jazýy túngi ýaqytta janyp turatyndaı etilip, úlken áriptermen jazyldy.

Kópshiliktiń sanasyna oı salsyn degen nıette Qaraýyl aýylynyń kireberisine Abaı Qunanbaıulynyń «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» sózi jazyldy. «Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi» demekshi, uly oıshyl búgingi, erteńgi urpaqqa osyndaı qanatty sózde­rimen oı salyp, tárbıeleı bermek.

Qaraýyldyń ortalyǵyndaǵy bıik­tigi 8 metrlik saǵat beınesindegi stella ornalasqan alańǵa oryndyqtar qoıy­lyp, jaryqtandyrý júıesi tartyldy. Abat­tandyrý jumystary júrgizildi. «Street workout» oıyn alańy qoldanysqa berildi. Qaraýyl aýylynyń kireberis qaqpasyna dekoratıvti jaryqtandyrǵysh elementter tolyǵymen ornatyldy.

Abaıdyń 175 jyldyǵynda júzege asqan 19 joba aıasynda Qaraýyl aýylyn­daǵy Muhametqanov, Bekbosynov, Áıge­rim, Mamaı, Uljan kósheleriniń joldary ortasha jóndeýden ótti. Sonymen qatar Qunanbaı, Mamaı, Bekbosynov, Abaı kóshelerine trotýar tóseldi. Birqatar kó­shelerge jaryqtandyrý júıesi tartyldy. Sóıtip, kóshe joldarynyń bar­lyǵy derlik asfalttalyp, kósheler to­lyqqandy jaryqtandyryldy.

Qaraýyl aýylyndaǵy 20 jyldaı ýaqyt bos turǵan kóppáterli 2 turǵyn úı jóndelip, qalpyna keltirildi. 15 kóp­páterli turǵyn úılerdiń jóndeý ju­mystary aıaqtalyp, aýyldaǵy az qamtyl­ǵan jáne kópbalaly otbasylarǵa berildi. Munyń barlyǵy ysyrapshyldyqqa jol bermeı, Abaı toıynyń laıyqty dáre­jede ótýi úshin atqarylǵan sharýalar. Aýdan turǵyndarynyń ál-aýqatyn arttyrý úshin josparlanǵan jobalar oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń tapsyrmasyna sáıkes júzege asyp jatyr.

Sol tárizdi «Nurly jer» memleket­tik baǵdarlamasy aıasynda búgingi ýaqytta jeke menshik qarajat esebinen salynyp jatqan eki páterli 3 úıdiń qurylysy aıaqtalyp, berildi. Taǵy jańadan eki pá­terli 13 úıdiń qurylysy bastalyp, jumystary júrgizilip jatyr. Qos páterli bul úılerdiń qonys toıyn toılaý qarasha aıyna mejelengen. Osy oraıda aıta keterligi, jalpy alǵanda baǵdarlama aıasynda jyl sońyna deıin 47 turǵyn úı kóp balaly jáne áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylarǵa beriledi dep josparlanýda.

«El erimen eńseli» demeı me dana halqymyz. Jalpaq jurtty jaqsylyqqa úıretip, jamandyqtan jırentken óz halqynyń kemeńger oıshyly – Abaı rýhynyń arqasynda el baǵyna jaralǵan azamattardyń qajyrly eńbekterimen halyq úshin qanshama paıdaly oryndar jańǵyrtylyp, keleshek eldiń ál-aýqatyn jaqsartýǵa jumsalatyn ıgi ister júzege asyryldy.

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda «Toı degen toılaý úshin emes, bárimizge oı tolǵaý úshin kerek» dep atap ótken bolatyn. Solaı boldy da. Aınaldyrǵan bir jyldyń kóleminde-aq qyrýar sharýa atqaryldy.

Jýyqta memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aqynnyń týǵan eline jumys barysymen arnaıy kelip, 175 jyl­dyq aıasynda atqarylǵan jumystardy óz kózimen kórip, oń baǵasyn berdi.

Bıyl Abaıdyń qalyń eli qazaǵy úshin ıgiligi mol, tamasha tartýlarǵa toly jyl boldy. Iá, qazaq halqy Abaımen qansha maqtansa da jarasady, óıtkeni Abaı qazaqtyń mańdaıyna bitken uly tulǵa. О́tkenge Abaısha qarap, bolashaqty Abaı­sha saralaıtyn qazaq halqynyń ba­ǵy bes eli. Uly babamyzdy ulyqtaý, urpaq­qa qaldyrǵan ulaǵatyn umytpaý – perzenttik paryzymyz.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Abaı aýdany