– Elshi myrza, «Egemen Qazaqstan» gazetine suhbat berýge keliskenińizge alǵys aıtamyz. Áńgimemizdiń kirispesin keıingi saıası oqıǵalardan bastasaq. Qazan aıynda Qyrǵyzstanda narazylyq aksııalary ótip, aqyrynda el prezıdenti otstavkaǵa ketkeni belgili. Osy oqıǵa týraly, onyń sebepteri jóninde keńirek aıtyp berseńiz.
– Bıylǵy 4 qazanda Qyrǵyzstanda parlamenttik saılaý ótip, oǵan 16 partııa qatysty. О́zderińizge málim, Qyrǵyzstan – konstıtýsııa boıynsha parlamenttik-prezıdenttik basqarýdaǵy memleket. Iаǵnı eldi basqarýda prezıdentpen birge parlament te negizgi ról atqarady. Sondyqtan partııalar múmkindiginshe parlamentten kóbirek oryn alyp, úkimettiń quramyna enýge barynsha áreket jasaıdy. Saılaýdyń qorytyndysy boıynsha, bılikke jaqyn «Bırımdık», «Mekenım Kyrgyzstan» partııalary 90 mandatqa ıe boldy.
Mundaı nátıje ádil saılaý ótkizýdi talap etken halyqqa unaǵan joq. Kelesi kúni, 5 qazanda saılaý qorytyndysyna kóńili tolmaǵan basqa partııalardyń jaqtastary, jastar «Alataý» alańyna shyǵyp, narazylyq aksııasyn bastady. Olar saılaýdyń qorytyndysyn joqqa shyǵarýdy talap etip, saılaýdyń ádil ótpegenin aıtty. Sondaı-aq aksııaǵa qatysýshylar «Bırımdık», «Mekenım Kyrgyzstan» partııalarynyń aýdandarǵa baryp, eldiń daýysyn aqshaǵa satyp alǵanyn málimdedi. Ortalyq saılaý komıssııasy, úkimet pen prezıdent apparaty jáne kúshtik qurylymdar narazy halyqpen dıalog ornatpaı, kúsh qoldanýǵa kiristi. Aqyrynda jastar parlament ǵımaratyn basyp alyp, memleketti saıası daǵdarysqa ákeldi.
– Túsinikti. Qazirgi saıası ahýal qandaı?
– Qazir Qyrǵyzstandaǵy saıası jaǵdaı konstıtýsııalyq jolǵa tústi. Prezıdent Sooronbaı Jeenbekov jańa premer-mınıstrdi taǵaıyndap, jańa úkimet qurǵannan keıin, óz quzyretinen bas tartyp, otstavkaǵa ketti. Parlament jańa saılaýǵa deıin jumys isteıdi. Premer-mınıstr Sadyr Japarov Qyrǵyz Respýblıkasy prezıdentiniń mindetin atqarady.
S.Japarov 14 qarashada prezıdenttik mindetti Joǵarǵy keńes spıkerine tapsyryp, premer-mınıstr qyzmetinen bas tartty. Sóıtip ol 10 qańtarda ótetin prezıdenttik saılaýǵa qatysatynyn málimdedi.
– Qyrǵyz saıasatkerleri memlekettiń ishki jaǵdaıyn turaqtandyrý boıynsha aldaǵy ýaqytta qandaı áreket jasamaq?
– Premer-mınıstr S.Japarovtyń, parlamenttiń jáne Ortalyq saılaý komıssııasynyń josparlaryna sáıkes, Qyrǵyzstanda 2021 jyly 10 qańtarda prezıdent saılaýy ótedi. Sodan keıin konstıtýsııaǵa jańa ózgerister engizý týraly referendým uıymdastyrylmaq. Sáýir-mamyr aılarynda jańa konstıtýsııa negizinde jańa parlamenttik saılaý bolady. Eger osy josparlanǵan sharalar sátti aıaqtalsa, Qyrǵyzstanda saıası turaqtylyq ornaıdy dep úmittenemiz.
– Konstıtýsııaǵa qandaı ózgerister engizilýi múmkin?
– Qazir qyrǵyz qoǵamy eń úlken talas-tartystyń ortasynda tur. Sebebi halyqtyń bir bóligi qyrǵyz memleketiniń tolyq parlamenttik basqarýǵa kóshýin jáne prezıdenttiń ókiletin azaıtýdy qalaıdy. S.Japarov bastaǵan ekinshi tarap prezıdenttik basqarýǵa oralyp, eldi bir ortalyqtan basqaryp, ekonomıkalyq reformalar júrgizip, kedeılikti jeńip, turaqty ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizý kerek ekenin aıtady.
Jaqyn arada jańa konstıtýsııa jobasy halyq nazaryna usynylyp, arnaıy konstıtýsııalyq jıyn shaqyrylyp, talqylanady. Aldaǵy referendýmda qyrǵyz halqy memlekettiń bolashaqta qalaı damıtynyn, urpaqqa qandaı el qaldyratynymyzdy muqııat tańdaýy kerek. Sonymen qatar depýtattar sany 120-dan 90 orynǵa deıin qysqarady. 35 depýtat bir mandatpen, 55 depýtat proporsıonaldy daýys berý arqyly saılanady. Elde ókilder palatasy – Quryltaı (Senat) quryldy. Halyqtyq quryltaı jylyna eki ret jınalyp, parlamentten, úkimetten jáne prezıdentten esep alady.
– Qyrǵyz azamaty retinde joǵaryda aıtylǵan qaı joldy tańdaýdy durys dep esepteısiz?
– Elimniń azamat retinde Qyrǵyzstanda turaqtylyq, beıbitshilik pen jasampazdyq bolǵanyn qalaımyn. Parlamenttik jáne prezıdenttik basqarýdyń oń jáne teris jaqtary bar. Qazir álem daǵdarys jaǵdaıynda tur, pandemııa kúsheıip, osyndaı qıyn kezeńde bizge prezıdenttik basqarý kerek shyǵar. Sebebi úkimet eldiń damýy úshin jedel sheshimder qabyldap, jańa zańdardy parlamentke usynyp, reformalar júrgizý qajet. Aımaqta ekonomıkalyq turǵyda eń artta qalǵanymyzdy, jumyssyzdyqtyń óskenin, adamdar kedeılik jaǵdaıynda turǵanyn, syrtqy qaryzdyń óskenin moıyndaýymyz kerek. Sondyqtan qazir qyrǵyz elıtasy birigip, aqyldasyp, bir sheshimge kelýge tıis. Áıtpese memleketke qaýip tónedi.
– Qazaq-qyrǵyz yntymaqtastyǵy týraly da aıta ketseńiz?
– Qyrǵyz-qazaq yntymaqtastyǵy eń joǵary deńgeıde desem qatelespeımin. Saıası dıalog árdaıym júrgiziledi, saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq óz deńgeıinde júrip jatyr. Biraq COVID-19 pandemııasy kezinde saýda sál tómendedi, jeke kásipkerler shekaradaǵy shekteýlerge baılanysty belsendi jumys isteı almady. Pandemııa aıaqtalyp, jaǵdaı qalpyna kelse, saýda men ınvestısııa damıdy dep úmittenemiz.
Qazaqstan Úkimeti pandemııa kezinde Qyrǵyzstanǵa 5 myń tonna gýmanıtarlyq kómek kórsetti. Múmkindiginshe koronavırýsqa qarsy dári-dármekter, jeke qorǵanysh quraldaryn jáne maskalar jiberdi. Qazaqstan úkimeti Reseı-Qazaqstan shekarasynda turyp qalǵan Qyrǵyzstan azamattaryn evakýasııalaý úshin tranzıtke ruqsat berdi. Qyrǵyz tarapy Qazaqstanǵa osyndaı baýyrlastyq jáne kórshilik kómegi úshin rızashylyǵyn bildiredi jáne ony joǵary baǵalaıdy.
Qyrǵyzstandaǵy saıası daǵdarys kezinde Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Azııa basshylarymen birge qyrǵyz halqyn sabyrlyq saqtap, jaǵdaıdy konstıtýsııalyq jolmen sheshýge shaqyrdy. Qyrǵyzstannyń Syrtqy ister mınıstri R.Qazaqbaevtyń 30 qazanda Nur-Sultanǵa sapary kezinde Prezıdent Q.Toqaevpen, Premer-Mınıstr Asqar Mamınmen kezdesip, ekijaqty máselelerdi talqylady. Qazaqstan basshylyǵy qıyn kezde qyrǵyz halqyn jalǵyz qaldyrmaıtynyn jetkizip, moraldyq qoldaý kórsetti.
Jaqynda Qyrǵyz respýblıkasy Prezıdentiniń mindetin atqarýshy, Premer-Mınıstr S.Japarov Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevpen jáne Premer-Mınıstr A.Mamınmen telefon arqyly sóılesip, ekijaqty máselelerdi talqylady. Osyndaı baýyrlastyq qarym-qatynasty joǵary baǵalaımyz jáne eshqashan umytpaımyz. Qyrǵyz-qazaq yntymaqtastyǵynyń bolashaǵy men áleýeti zor. Men elshi retinde eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń deńgeıin budan ári arttyrý jáne turaqty saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı baılanystardy damytýǵa barsha kúsh-jigerimdi arnaı beremin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
