Dúısenbide ótken jıynda Býdapesht pen Varshava ókilderiniń aıtýynsha, bul qadam quqyqtyq memleket prınsıpin saqtaýdy qamtamasyz etetin arnaıy mehanızm engizýge qarsylyq. Sondaı-aq bul tásildi saıası qysym dep málimdedi. Atalǵan tásilge saı, demokratııaǵa kedergi jasap, sóz bostandyǵy men quqyqtyq salany shekteıtin elderge qarjylandyrýdy toqtatý qarastyrylǵan.
«Eýropa parlamenti men qazir Germanııa tóraǵalyq etetin Eýropa keńesi atynan talqyǵa túsken qujat obektıvti baǵalaý júıesi emes. Onda kórsetilgen máseleler tóńireginde pikirtalas júrgizý de qıyn. Vengrııa óz pikirin ózgertpeıtinin basynda-aq aıtqan edik. Bizdiń oıymyzsha, bul – saıası qysym», dep málimdedi Vengrııa úkimetiniń resmı ókili Zoltan Kovach.
Jospar boıynsha, bólinetin qarajattyń 750 mıllıardy koronavırýs pandemııasynan zardap shekken ekonomıkany qaıta qalpyna keltirýge baǵyttalmaq. Qalǵan 1,075 trıllıon eýro – Eýropalyq odaqtyń 2021-2027 jyldarǵa arnalǵan bıýdjeti. Bul qarjy 2021 jylǵy 1 qańtardan bastap berile bastaýy kerek.
Jańa jyldyń bastalýyna az ýaqyt qalǵanyn eskersek, Eýropalyq odaq bıýdjetti tez arada bekitýge tıis. Biraq ázirge kelissózder qalaı júretinin tap basyp aıta almaı otyr. Osy aptada EO-ǵa múshe memleketter ókilderi taǵy bir márte onlaın konferensııa ótkizbek. Sol kezde atalǵan másele taǵy kóteriledi.
Jalpy, Polsha men Vengrııa Eýropalyq odaqtan kóp qarjy alatyn elderdiń qataryna kiredi. Onyń ústine, koronavırýs pandemııasynyń ekinshi tolqyny qart qurlyqqa ońaı tıgen joq. Ásirese joǵaryda atalǵan eki memleket indetten qatty zardap shekti. Osyndaı qıyn-qystaý kezeńde Varshava men Býdapeshttiń daǵdaryspen kúresýge bólinetin qarajatty qabyldamaı tastaýy túsiniksizdeý bolyp tur.
Eýropalyq odaqtyń bıýdjetin bekitý qıynǵa soǵatyn túri bar. Birinshiden, uıymǵa múshe memleketterdiń bári ony qoldap daýys bermese, qujat qabyldanbaıdy. Al ony keıinge shegerý ekonomıkaǵa qyp-qyzyl shyǵyn ákeledi. Iаǵnı, indetten zardap shekken, bankrot aldynda turǵan shaǵyn jáne orta kásip ıelerine qarajat berilmeıdi.
Ekinshiden, EO-nyń 2021-2027 jyldarǵa arnalǵan bıýdjetin naqtylaý da ońaıǵa soqpaǵan edi. О́ıtkeni bıyl Ulybrıtanııa qart qurlyqpen qoshtasty. Bul Eýropalyq odaqtyń qaltasyna túsetin qarjyǵa keri áser etti. Jyl saıyn Ulybrıtanııa 12 mıllıard eýro kólemindegi qomaqty qarajatty shytyrlatyp sanap beretin. Bul – EO bıýdjetiniń 11 paıyzyn quraıdy. Osylaısha, aldaǵy 7 jylda odaq qazynasyna túsýi tıis 75 mıllıard eýro tapshylyqqa aınaldy.
Sonymen qatar odaqqa beriletin qarajattyń kólemi de uzaq talqylandy. Bastapqyda Eýropalyq komıssııa bıýdjettiń kólemin ulttyq jalpy tabystyń 1,11 paıyzyna teńestirýdi usyndy. Degenmen, bul somaǵa birqatar damyǵan eýropalyq memleket qarsylyq kórsetti. О́ıtkeni, onyń kólemi odaqtyń Germanııa sekildi negizgi donorlaryna ońaıǵa soqpaıtyny anyq. Eýropalyq komıssııanyń josparyna súıensek, Germanııanyń aldaǵy úlesi 32,8 mıllıard eýroǵa jetpek. Bul qazirgi kezeńmen salystyrǵanda 7,3 mıllıardqa kóp.
Qazynaǵa túsken qarajatty bólý máselesi de Brıýsselde qyzý talqylandy. Jalpy, Eýropalyq odaqtyń bıýdjeti negizinen úsh baǵytqa jumsalady. Olar: aýyl sharýashylyǵy, óńirlik damý jáne EO sheneýnikteri belgilegen basymdyqtar. Keıingileriniń qatarynda ınnovasııa, qorǵanys, mıgrasııa jáne stýdent almasý sekildi salalar kiredi.
Qazynaǵa kóp qarjy quıyp otyrǵan memleketter bıýdjetten bólinetin aqshany negizinen jańa salalarǵa salýdy jón kóredi. О́ıtkeni Germanııa, Fransııa sekildi dáýletti elder EO qarajatyna asa muqtaj emes. Sondyqtan buǵan deıin irgesi bekip, berik ornyqqan salalarǵa qosymsha qarjy quıǵannan, qart qurlyqtyń kómegin basqa baǵyttarǵa jumsaý tıimdi. Alaıda Shyǵys bloktyń elderi úshin basym baǵyttarǵa beriletin somanyń qomaqty bolǵany jón.
Aqyry uzaq talqylaýdan keıin Eýropalyq odaqtyń aldaǵy 7 jylǵa arnalǵan bıýdjeti 1,075 trıllıon eýro bolyp maquldandy. Bul somanyń 50 paıyzǵa jýyǵy zertteý men ınnovasııaǵa quıylmaq. Sondaı-aq 30 paıyzy klımattyń ózgerýimen kúreske arnalady. Budan bólek, aýyl sharýashylyǵy, tabıǵatty qorǵaý sekildi salalarǵa da qomaqty qarajat bólý qarastyrylǵan.
Qoryta aıtqanda, Eýropalyq odaq sheneýnikteri uzaq ýaqyt talqylaǵan bıýdjet josparynyń endi qashan tolyqqandy bekitiletini belgisiz. Ázirge Vengrııa da, Polsha da alǵan betinen qaıtar emes.
