Respýblıkalyq bıýdjet: áleýmettik sala árdaıym basymdyqqa ıe

Ulttyq qordan bólinetin transfertter anyqtaldy

Eń áýeli senatorlar «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Ulttyq qorynan 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly» zań jobasyn qarady.

«Zań jobasynda Ulttyq qordan respýb­lıkalyq bıýdjetke bólinetin trans­­fert kólemi 2021 jylǵa – 3,7 trln, 2022 jylǵa – 2,4 trln, 2023 jylǵa 2,2 trln teńge somasynda bekitýdi usyna­myz. Sondaı-aq kepildendirilgen trans­fertti paıdalanýdyń nysanaly ba­ǵyty aıqyndaldy. Osy qarajattar res­pýb­lıkalyq bıýdjetten ortaq zeınet­aqylardy tóleýge jáne memlekettik baza­lyq zeınetaqy tólemderine baǵyttalady. Atalǵan kepildendirilgen transfert Ult­tyq qordaǵy qarajattyń ishki jal­py ónimniń 30 paıyz mólsherinde tómen­de­meıtin qaldyq boıynsha shartty qam­tamasyz etedi», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov.

Budan keıin vedomstvo basshysy 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy týraly aıtyp berdi. Mınıstrdiń aıtýynsha, boljamda 2019 jylǵy ishki jalpy ónim boıynsha eseptik statıstıkalyq derekter eskerilgen.

«Álemdik ekonomıkanyń ósýi boıynsha halyqaralyq qarjy uıymdarynyń jańartylǵan boljamdaryna súıendik. Koronavırýs pandemııasy saldarynan bıyl álemdik ekonomıka 5 paıyzǵa tómendep, al 2021 jyly 4,9 paıyzǵa deıin ósedi dep kútiledi. Álemdik taýar naryqtaryndaǵy úrdister de eskerildi. Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń munaı baǵasy boıynsha konsensýs baǵalaýy barreli 2021 jyly – 45, 2022 jyly 55 dollarǵa jetedi.

Konservatıvti tásil eskerilip, bıýd­jet­tik josparlaý úshin negiz retinde baza­lyq ssenarıı paıdalanyldy. Osylaısha, 2021-2025 jyldary munaı baǵasy barreline 35 dollar deńgeıinde alyndy.

Ishki jalpy ónim 2021 jyly 2,8 pa­ıyzǵa ósedi dep boljanyp otyr. 2025 jyly bul kórsetkish 4,6 paıyzǵa jetedi. Ishki jalpy ónimniń ortasha jyldyq ósýi 4 paıyzdy quraıdy. Nomınaldy ishki jalpy ónim 2021 jyly – 76,7 trln teń­gege, 2025 jyly – 104,8 trln teńgege jetedi. Munaı óndirý 2021 jyly 86 mln tonnadan 2025 jyly 100,7 mln tonnaǵa deıin ósedi.

Barlyq bazalyq salada ósim bolady dep kútip otyrmyz. О́ńdeý ónerkásibi jy­lyna orta eseppen 6,7 paıyzǵa, ken óndirý ónerkásibi 2,9 paıyzǵa ósedi. Ortasha jyldyq ósý qarqyny aýyl sharýashylyǵynda – 6,2 paıyz, saýdada 5,5 paıyzdy quraıdy.

Taýarlar eksporty 2021 jylǵy 41,4 mlrd dollardan 2025 jyly 51,5 mlrd dollarǵa deıin jetedi. Import 2021 jyly 36,3 mlrd dollardan 2025 jyly 37,8 mlrd dollarǵa teńesedi», dedi R.Dálenov.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, áleý­mettik-ekonomıkalyq saıasat ınves­tısııalyq jáne bıznes ahýalyn jaqsartý, sapaly adam kapıtaly jáne teńgerimdi óńirlik damýǵa negizgi basymdyq bermek. Mınıstrlik makroekonomıkalyq kór­setkishter negizinde bıýdjet para­metr­leriniń boljamyn jasaǵan.

«Respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri (transfertterdi esepke almaǵanda) 2021 jyly – 6,9 trln teńgeni, 2022 jyly – 8,6 trln teńgeni, 2023 jyly 9,2 trln teńgeni quraıdy. Kepildendirilgen transfert 2021 jyly – 2,7 trln, 2022 jyly – 2,4 trln teńge jáne 2023 jyly 2,2 trln teńge mólsherinde josparlanyp otyr. 2021 jyly Ulttyq qordan 1 trln teńge mólsherinde nysanaly transfert tartý kózdeledi. Osylaısha, boljam boıynsha túsimder 2021 jyly – 11,4 trln teńge, 2022 jyly – 11,8 trln teńge, 2023 jyly 12 trln teńgeni quraıdy. Respýblıkalyq bıýd­jettiń shyǵystary 2021 jyly – 14,05 trln teńge, 2022 jyly – 13,8 trln teńge, 2023 jyly 13,8 trln teńge kóle­minde josparlanǵan.

Jalpy, áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy makroekonomıkalyq turaq­tylyqty saqtaýǵa jáne nátıjeli ju­myspen qamtýǵa, sonymen qatar ult­tyq ekonomıkany turaqty jáne sapaly damytýǵa baǵyttalǵan», dedi R.Dálenov.

Halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa basymdyq beriledi

Budan keıin «2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasy jóninde Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, bıýdjet jobasynyń baǵyttary men mazmuny egjeı-tegjeıli talqylanǵan.

«2021 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet túsimderi 11,4 trln teńge somasynda anyqtaldy. Bıýdjet tapshylyǵy 2021 jyly ishki jalpy ónimniń 3,4 pa­ıyzynan 2023 jyly kezeń-kezeńmen 2,1 paıyzǵa deıin tómendeýi boljanyp otyr. Bıýdjet shyǵystary 2021 jyly 14 trln teńgeni quraıdy.

Negizgi maqsat – halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý. Ony bıýdjettiń áleýmettik shyǵystarynyń dınamıkasy kórsetip otyr. Máselen, osy baǵyt boıynsha úshjyldyq kezeńdegi shyǵystar – 23,4 trln teńgeni, onyń ishinde 2021 jyly 7,1 trln teńgeni nemese shyǵystardyń jalpy kóleminiń 50,5 paıyzyn quraıdy.

Áleýmettik kómekke jáne qamsyz­dan­dyrýǵa 12,6 trln teńge, onyń ishinde 2021 jylǵa 4,0 trln teńge bólý josparlanǵan. Onyń 96,3 paıyzy zeınetaqy, járdem­aqy, ataýly áleýmettik kómek, jekele­gen sanattaǵy azamattarǵa birjolǵy qar­jylaı ótemaqy tóleýge arnalǵan.

Densaýlyq saqtaýǵa arnalǵan shy­ǵys­tar 2021-2023 jyldary 5,1 trln teńge­ni, onyń ishinde 2021 jyly 1,6 trln teń­geni quraıdy. Osy qarajat medısına qyzmetkerleriniń jalaqysyn ulǵaıtýǵa jumsalady.

Bilim jáne ǵylymdy damytýǵa bıýdjet jobasynda 5,2 trln teńge, onyń ishinde 2021 jylǵa 1,3 trln teńge bólý qarastyrylǵan. Bıylǵy málimetpen salystyrǵanda shyǵystyń ósýi 457 mlrd teńgeni qurady. Bul muǵalimderdiń eńbekaqysynyń ulǵaıýyna baılanysty.

Áleýmettik sala sheńberinde «Eńbek», densaýlyq saqtaý, tilderdi qoldanýdy damytý, bilim men ǵylymdy jáne týrıstik salany damytý memlekettik baǵdarlamalary iske asyrylady», dedi Qarjy mınıstri.

E.Jamaýbaevtyń sózine súıensek, bıýdjet shyǵystaryn bólý kezinde ekonomıka salalaryn qoldaý men damytýǵa mańyz berilmek. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin úshjyldyq kezeńde – 3,2 trln teńge, onyń ishinde 2021 jylǵa 1,7 trln teńge bólinedi.

«Osy baǵyt boıynsha «Nurly jol», «Nurly jer», ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý, Agroónerkásiptik keshendi damytý jáne «Bıznestiń jol kartasy-2025» memlekettik baǵdarlamalaryn iske asyrýǵa qarjy bólinedi.

Memlekettiń qorǵanys qabileti jáne quqyq tártibin qorǵaýdy qamtamasyz etýge úsh jyldyq kezeńge – 3,4 trln teńge, al 2021 jylǵa 1,3 trln teńge qaras­ty­rylǵan.

О́ńirlik saıasat – memleketti damy­týd­yń mańyzdy baǵyttarynyń biri. Úsh­jyldyq kezeńde óńirlerge beriletin sýbvensııalar – 6,2 trln teńgeni, 2021 jyly 2,1 trln teńgeni quraıdy.

Bıýdjet jobasynda nysanaly transfertter 5,9 trln teńge, onyń ishinde 2021 jylǵa 1,9 trln teńge kóleminde belgilengen. Jalpy, úshjyldyq kezeńde óńirlerge respýblıkalyq bıýdjet qara­jaty esebinen – 12,0 trln teńge, onyń ishinde 2021 jyly 4,0 trln teńge nemese bıýdjettiń jalpy shyǵystarynyń 28,4 paıyzy bólinedi.

Zań jobasyn Senatta talqylaý barysynda depýtattardyń usynystary boıynsha halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa jáne óńirlerdi damytýǵa baǵyt­talǵan birqatar túzetý engizildi. Depý­tat­tardyń usynystarynyń bir bóli­gi ish­ki qaıta bólý esebinen bıýdjetti iske asy­rý týraly qaýlyny daıyndaý kezinde eskeriledi», dedi vedomstvo basshysy.

Sondaı-aq jalpy otyrysta Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev ta baıan­dama jasap, aqsha-kredıt saıasaty kór­setkishteri boljamy týraly aıtyp berdi. Onyń sózine súıensek, boljamdy ázirleý kezinde álemdegi qazirgi ahýal eskerilgen.

«Qazirgi tańda koronavırýs pande­mııa­synyń ekinshi tolqynynyń órshýi álemdik ekonomıkanyń qalpyna kelý qarqynyna keri áser etedi. Birqatar je­tekshi farmkompanııa vaksınasyn sátti synaqtan ótkizgeni jónindegi jaǵymdy jańalyqtarǵa qaramastan, ony jappaı óndirý, túpkilikti maquldaý jáne logıstıkalyq máselelerdi sheshý úshin uzaq ýaqytty talap etedi. Sondyqtan 2021 jyldyń ortasyna deıin pandemııany tejeý úshin shekteý sharalaryn saqtaý, qajet kezde olardy kúsheıtý jalǵasa bermek. Bul álemdik ekonomıkanyń qalpyna kelýine kedergi jasaýy múmkin.

Shartaraptaǵy taýar naryqtary, ásirese munaı naryǵy tez qubylyp tur. Eýropadaǵy birqatar memlekette jańa lokdaýndar engizý munaıǵa suranystyń qalpyna kelýine yqpal etedi. Sonyń nátıjesinde suranys munaı óndirisinen asyp ketýi múmkin.

Munaı baǵasynyń serpini kóp jaǵ­daıda bıylǵy 30 qarasha – 1 jeltoqsanda ótetin OPEK+ elderiniń mınıstrler kezdesýiniń qorytyndysyna baılanys­ty. Onda 2021 jyly munaı óndirý kvotalary týraly sheshim qabyldanady. Álemdik ekonomıkanyń qalpyna kelýi saýda shekteýlerin alýǵa jáne jetkizý tizbegin qalpyna keltirýge baılanysty», dedi E.Dosaev.

Ulttyq bank tóraǵasy osy máselelerdi eskere kele, álemdik ekonomıkanyń qal­pyna kelýi 2021 jyldan bastalatynyn jetkizdi. Daǵdarystan damyǵan elder shyǵa bastaıdy. Halyqaralyq valıýta qory­nyń boljamyna sáıkes álemdik ekono­mıkanyń ósýi 2021 jyly 5,2 paıyz­ǵa jetip, birtindep 3,5 paıyzǵa deıin tó­mendeıdi. Osylardy eskere otyryp, 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýb­lı­kalyq bıýdjettiń parametrlerin qalyp­tastyrý úshin Ulttyq bank aqsha-kredıt saıasaty kórsetkishteriniń boljamyn ázirlegen.

«Syrtqy kútilmegen ózgerister ın­flıa­sııanyń serpinine teris áserin tıgizýdi jalǵastyra beredi. Bıylǵy qazan aıynda ınflıasııanyń jyldyq kórsetkishi 7,1 paıyzǵa jetti. Bizdiń baǵalaýymyz bo­ıynsha baǵa ósýiniń negizgi áseri birtindep aıaqtalyp, 2021-2022 jyldary ınflıasııa 4-6 paıyzdyq dálizge oralady.

Iskerlik belsendiliktiń qalpyna ke­lýine baılanysty depozıtter men kredıt­ter 2021-2023 jyldary ishki jalpy ónim­niń nomınaldy ósý qarqyny deńgeı­inde ósedi.

Osy jyldyń basynan saýda balansy profısıtiniń tómendeýi saldarynan tólem balansynyń nasharlaǵany baıqalady. 2020 jylǵy 9 aıda saýda balan­synyń profısıti aldyn ala derek boıynsha 9,1 mlrd dollarǵa deıin, ıaǵnı 35 paıyzǵa tómendedi. Tólem balansynyń aǵymdaǵy shotynyń defısıti 2020 jylǵy 9 aıda 3,8 mlrd dollarǵa jetti. 2021 jyly tólem balansynyń aǵymdaǵy shotynyń defısıti 8,7 mlrd dollarǵa deıin ósedi», dedi E.Dosaev.

Sonymen qatar Ulttyq bank tóraǵasy álemdik ekonomıkanynyń qalpyna kelýi uzaq, árkelki júretinine nazar aýdardy. E.Dosaevtyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy iskerlik belsendilikti qoldaý úshin Ulttyq bank jalpy somasy 2,3 trln teńgege jeńildikti kredıtteý baǵdarlamalaryn qarjylandyrady. Bul daǵdarysqa qarsy toptamany qarjylandyrýdyń 50 paıyzdan astamyn quraıdy.

«2020-2021 jyldary ekonomıkalyq ósýdi qalpyna keltirý jónindegi keshendi jospardy iske asyrý sheńberinde Úkimet pen Ulttyq banktiń úılestirilgen is-qımyldary Qazaqstan ekonomıkasynyń ornyqty ósý traektorııasyna shyǵýyna múmkindik beredi.

Bul jaǵdaılarda Qazaqstan ekonomıkasyn aıtarlyqtaı ártaraptandyrýǵa, ımportqa táýeldilikti tómendetýge já­ne jedeldetilgen sıfrlandyrýǵa baǵyt­talǵan júıeli jáne uzaq merzimdi shara­lar­dy qabyldaýdyń mańyzdylyǵy artady.

Bul sharalar 2025 jylǵa qaraı 3-4 paıyz deńgeıindegi turaqty tómen ınflıasııany qamtamasyz ete otyryp, aqsha-kredıt saıasatynyń eldiń ekonomıkalyq damýyna yqpal etý áleýetin kúsheıtýge múmkindik beredi. Osy basymdyqtar Ulttyq banktiń Prezıdent Qasym Jomart Kemelulynyń tapsyrmasy bo­ıynsha ázirlep jatqan Aqsha-kredıt saıa­satynyń 2030 jylǵa deıingi strategııasynda kórsetiledi», dedi E.Dosaev.

Shyǵystyń jartysy áleýmettik salaǵa jumsalady

Budan keıin senatorlar zań jobasyn talqylaýǵa kóshti. Depýtattar tıisti mınıstrlik ókilderine suraq qoıyp, ózek­ti máselelerdi kóterdi. Sondaı-aq jalpy otyrys barysynda Senat Tóraǵasy M.Áshim­baev sóz sóılep, óz pikirin bildirdi.

«Syrtqy naryqtaǵy kúrdeli jaǵdaıǵa baılanysty daǵdarysqa qarsy keshendi is-sharalardy qarjylandyrý jalǵasa beredi. Bıýdjetti qaraý barysynda aldaǵy úsh jylda azamattardyń áleýmettik máselelerin sheshýge basymdyq berildi. Soǵan sáıkes 2021 jyly bıýdjet shyǵys­tarynyń 50 paıyzdan astamy áleý­mettik salaǵa jumsalady», dedi Máýlen Áshimbaev.

Sondaı-aq Senat Tóraǵasy ekono­mı­kadaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan, Pre­zıdenttiń tapsyrmasy boıynsha bıýdjette barlyq áleýmettik mindetterdi oryndaýǵa kerekti qarjy qarastyrylǵanyn atap ótti. Bul qarajat áleýmettik tólemderdi ındeksasııalaýǵa, muǵalimder men dári­gerlerdiń jalaqylaryn kóbeıtýge jáne halyqqa medısınalyq qyzmet kórsetýge baǵyttalady. Strategııalyq baǵyttardyń qatarynda óńirlerdi damytý máselesi de ózekti ekeni belgili.

«Elimiz úshin asa mańyzdy bolyp sanalatyn – ınfraqurylymdy damytý, ortalyq jáne soltústik óńirlerdi gazdandyrý, aýyz sýmen qamtamasyz etý máse­leleri de nazardan tys qalǵan joq. Mem­leket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes aıtarlyqtaı qarjy shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa jáne áleýmettik az qamtylǵan azamattarǵa arnalǵan bas­pana qurylysyna bólinedi», dedi Senat Tóraǵasy.

Kelesi 2021 jyly ınfraqurylymdy damytý, gazdandyrý jáne aýyz sýmen qamtý jumystaryna bıýdjetten 1,6 trln teńge bólý josparlanyp otyr. Sonymen qatar senator Nurlan Qylyshbaev memlekettiń áleýmettik mindettemelerin oryndaý jáne pandemııamen kúres sharalaryna baılanysty respýblıkalyq bıýdjet qarajatyn jumsaý tásilderin qaıta qaraý kerektigin aıtty.

«Bıyl bıýdjet qarajaty tıimsiz jumsalǵan jaıttar anyqtaldy. Úkimet rezervindegi qarjy esebinen otandyq óndirýshilerden 1500 ókpeni jasandy tynystandyrý apparaty satyp alyndy. Alaıda 17 óńirdegi densaýlyq saqtaý mekemeleri sonyń 831-in ǵana qabyldap alǵan. Al qalǵandary tolyq jabdyqtalmaǵan bolyp shyqty. Mysaly, Jambyl oblysynda osyndaı olqylyqqa baılanysty 53 apparattyń birde-bireýi jumys istemeı tur. Qazirgideı kúrdeli kezeńde mundaı jaǵdaılarǵa jol berýge bolmaıdy», dedi Nurlan Qylyshbaev.

Odan bólek, senatorlar bıznes pen azamattardy áleýmettik qoldaýǵa jáne óńirlerdi damytýǵa bólinetin qara­jat­ty ulǵaıtýǵa baılanysty bıýdjet shyǵys­tarynyń keıbir baǵyttaryn qaıta qa­raýdy usyndy. Jan-jaqty talqylaýdan keıin Senat depýtattary elimizdiń basty qarjy qujatyna birqatar túzetý engizip, Májiliske qaıtardy.

Aıta keterligi, Senat otyrysyna eli­mizdiń Premer-Mınıstri Asqar Mamın, Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev, Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýs­lan Dálenov, Qarjy mınıstri Erulan Jamaý­baev jáne vıdeo-konferens baılanysy ar­qyly basqa da Úkimet músheleri qatysty.

Jalpy, otyrys barysynda senatorlar azyq-túlik baǵasynyń negizsiz ósýine baılanysty másele kótergen. Bul suraqqa Premer-Mınıstr Asqar Mamın jaýap berdi.

«Resmı málimet boıynsha jyl basynan azyq-túlik toptamasy boıynsha baǵa 7 paıyzdan astam ósti. Baǵanyń negizgi ósimi tótenshe jaǵdaı kezeńinde tirkeldi. О́zderińiz bilesizder, atalǵan kezeńde shekara­lar jabylyp, taýar naryqtary shek­teldi. Ásirese osynyń barlyǵy azyq-túlik toptamasyna, áleýmettik mańyz­daǵy taýarlarǵa áser etti. Bul óz kezeginde áleýmettik mańyzdy taýarlarǵa baǵanyń ósimine baılanysty teris áser berdi», dedi Úkimet basshysy

Premer-Mınıstrdiń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta osyndaı teris trendterge jol bermes úshin Úkimet birqatar shara qabyldady.

«Infraqurylymdy qoldaýdyń mańyzy bar. Bizdińshe, atqarylyp jatqan sharalar kesheni tıisti oń nátıje beredi. Jalpy, azyq-túlik toptamasyndaǵy 29 áleýmettik mańyzdaǵy taýarlar bo­ıynsha pozısııany qarap otyrmyz. 12-si boıynsha qamtamasyz etý deńgeıi 100 paıyz, ıaǵnı bul azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty. 11 taýarlyq top boıynsha qamtamasyz etý kórsetkishi 80 paıyz. Qazir 6 pozısııa boıynsha jumys istep jatyrmyz. Bul baǵytta qamtamasyz etý kórsetkishi 60 paıyz shamasynda», dep túsindirdi A.Mamın.

Osy oraıda ol ımportty almas­tyrý máselesin sheshý úshin tıisti qujat daıyndalǵanyn, aldaǵy úsh jylda atalǵan 6 taýarlyq top boıynsha ımportqa táýeldilikti tolyqtaı joıý eskerilgenin jetkizdi. Jıyn sońynda Premer-Mınıstr Asqar Mamın bıýdjet jobasyn talqylaý barysynda Úkimetke kórsetken qoldaýy úshin Parlamentke alǵys aıtty.

«Bıýdjet týraly zań jobasy ekonomıkany sapaly ári turaqty damytýǵa jáne eń bastysy halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa, áleýmettik mindettemelerin to­lyq oryndaýǵa baǵyttalǵan. Úsh jyl­dyq bıýdjetti qaraý kezinde birlesip jasa­ǵan tıimdi jumys úshin jáne Úki­metke kórsetken qoldaýlaryńyz úshin alǵysymdy bildirgim keledi», dedi Premer-Mınıstr.