О́tken jyly atalǵan jýrnaldyń amerıkalyq jáne reseılik nusqasynda birneshe jyl buryn Mońǵolııanyń Qobda aımaǵy Myńǵyt sumyn jerine júrgizilgen arheologııalyq barlaý kezinde Qyzyl sıyr taýynyń teriskeı betindegi jartas úńgirinen asa qundy dúnıeler tabylǵany jaıly jańalyq jaryq kórdi.
Atap aıtsaq, úńgirden tabylǵan qundy artefaktiler qatarynda jylqynyń mýmııalanǵan bútin denesi, kúzen terisinen tigilgen ishik, ılengen teri, shapan jáne shalbar, etik, jebe toly qoramsaq, sadaq, tutqaly aǵash ydys, múıiz sapty temir pyshaq, múıiz ózekti temir aýyzdyq, t.b. Osylardyń ishinde álem arheologteriniń nazaryn aıryqsha aýdaryp otyrǵan dúnıe – aǵash er. Tabylǵan jádigerler qazir Ulanbatyr qalasyndaǵy Mońǵolııa Ulttyq mýzeıiniń (National museum of Mongolia) «Kóne jádigerler tanymy» qoryna saqtaýǵa tabystalǵan kórinedi.
Bul buıymdar qaı kezeńge tán jádigerler ekenin Japonııa eliniń Akselerator ınstıtýty laboratorııasy radıokarbondyq (S14) tásil arqyly anyqtapty. Japondyq mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, bul buıymdar bizdiń dáýirdiń 243-357 jyldaryna tán ekendigi 91,1 paıyz naqtylyqpen dáleldenipti. Bul ýaqyt – Sıanbı ulysynyń (93-234 j.j) sońǵy kezeńi men Jýjan (Nırýn) memleketiniń alǵashqy dáýiri. Odan keıin 550 jyldary dál osy ólkede Jýjan memleketin qulatyp, kók Túrkiler qaǵanaty ornaǵany belgili.
Kásibı tarıhshylar jaqsy biledi, Sıanbı-Jýjan-Túrki ulystarynyń qaı-qaısysy da b.z.d 145-86 jyldary ómir súrgen Ǵun ımperııasynyń qursaǵynan shyqqan ulystar. Al ǵundar tili – ejelgi túrki tili ekeni jáne el basqarý mádenıeti men áskerı-sharýashylyǵy eshqandaı ózgerissiz birinen birine kóship otyrǵany – kúlli álem oqymystylary moıyndaǵan shyndyq. Onyń ber jaǵynda qazba tabylǵan ólke – H-HI ǵasyrlarda Taıan han bılegen Naıman ulysynyń uıyq mekeni bolǵany aıdan anyq.
Endeshe, kúlli álem tarıhynda eń kóne mura retinde moıyndalyp otyrǵan aǵash erdi bizdiń ata-babalarymyzdan qalǵan jádiger dep aıtýǵa tolyq haqymyz bar. О́ıtkeni kóne buıymnyń qurylymyna qarasańyz, poshym-pishini biz biletin qazirgi qazaq erinen aýmaı qalǵan. Aldyńǵy jáne artqy qasy, qos qaptaly, beldik aǵashy kádimgi ózimizdiń kúnde kórip júrgen dúnıe.
Osy oraıda, qazba jumysyna qatysqan toptyń jetekshisi, arheolog Jamsrany Baıarsaıhan myrzaǵa onlaın tildesip, ejelgi dáýir jádigerleri qalaı, qaıdan tabylǵany jaıly pikir almastyq.
– Siz basqarǵan arheologter tapqan jádigerler halyqaralyq baspasózde tyń jańalyq retinde baǵalanyp jatyr. Ásirese mýmııalanǵan jylqy denesi atalǵan ólkeden alǵash ret tabylyp otyr delinýde. Artefaktiler saqtalǵan nysan buǵan deıin belgisiz be edi?
– Ulttyq mýzeıge Qobda aımaqtyq polısııa basqarmasynyń adamdary habarlasty. Bir top turǵyn óz betterimen taý úńgirindegi eski qorymdy qazyp jatqanda qolǵa túsipti. Olar taýyp alǵan dúnıeler polısııa tarapynan tárkilenipti. Sóıtip, maman arheologter ashylǵan qorymmen tanysyp, artefaktilerge ǵylymı turǵydan baǵa berýge attandyq. Áýeli polısııa qolyndaǵy zattarmen tanystyq. Bul jádigerlerdiń búlinbeı jaqsy saqtalǵany baıqaldy. Organıkalyq zattardyń bulaı búlinbeı saqtalýy qazylǵan qorym ashyq dalada emes, kún sáýlesi túspeıtin sýyq raıly orynda ekeni anyq boldy. Rasynda, solaı bolyp shyqty. Jádigerler tereń úńgir ishine jerlengen qorymda saqtalǵan eken.
– Úńgirge bardyńyzdar...
– Bardyq. Jabaıy tonaýshy top úńgirdiń aýzyna jylqynyń bútin mýmııalanǵan denesin shyǵaryp tastapty. Janýardyń basy, moıyny, tórt aıaǵy, quıryq-jaly sol qalpynda eken. Jádigerler óte kóne zaman muralary ekeni birden ańǵaryldy. Tonaýshylar kóp dúnıeni retsiz shashyp tastapty. Ásirese teri shapan-tonnyń qıqymy aıaq astynda jatyr. Úńgirge bas suqqanymyzda, adamnyń keýip qalǵan múrdesi, aǵash tabyt, eki bylǵary dorbaǵa salynǵan taǵy birdeńeler kózge shalyndy. Ashyp kórsek, bir bylǵary dorbaǵa aǵash oıynshyqtar salynypty. Ekinshisinde, suıyq zat saqtalǵan sııaqty, qatyp-semip qalypty. Bul ne zat ekeni áli anyqtalǵan joq. Laboratorııalyq saraptaýda jatyr. Sóıtip, polısııa qolyndaǵy jádigerlermen qosa, úńgirge jerlengen dúnıelerdi ortalyqqa alyp keldik.
* * *
Maman osylaı dedi. Al joǵarydaǵy jýrnaldyń jazýyna qaraǵanda, búgingiden 1700 jyl buryn adamdar paıdalanǵan zattardyń basty ereksheligi – jaqsy saqtalǵandyǵy jáne restavrasııalaýǵa bolady. Shapan, ton, tabyt, t.b. zattarǵa jańǵyrtyp, jańalaý jumysy júrip jatqan kórinedi. Bulardyń qandaı forma, qandaı úlgidegi zat ekeni keshikpeı anyqtalady. Al jylqy denesi vakýýmdalǵan túrde mýzeı qoryna berilipti.
Bul arada aıta keterlik jańalyq – tabylǵan dúnıelerdi stıldik jáne jasalý mazmunyna baılanysty biraz zertteýshi bútindeı «túrkiler murasy» degendi aıta bastapty.
Jalpy, adamzattyń ótken ómir tarıhyna qatysty jádigerler máńgi muzdaqta nemese sýyq raıly úńgirde jerlengen jaǵdaıda jaqsy saqtalary anyq. Mysaly, Taýly Altaı jerindegi «Pazyryq qorǵandary» men Úkók dalasynan tabylǵan «Altaı hanshaıymy». Osy jádigerlerdiń arqasynda álem rýhanııatyna «Pazyryq mádenıeti» degen tirkes qosylyp, jınaqtalǵan derekter Eýrazııa aýmaǵynda iri qubylysqa balansa, myna «Qyzyl sıyr» taýynyń teriskeı úńgirinen tabylǵan jylqyǵa genetıkalyq saraptama jasaý arqyly onyń túr-túsin, jasyn, sol dáýirdegi atqa miný mádenıetin bilýge tolyq negiz bar deıdi mamandar.
