Kók aspanǵa tireý bolǵan alyp taý

Táýbe, qazaq dalasy ǵasyr tolǵa­ǵyn­da ne bir alyp perzent-taýlardy dú­nıe­ge ákeldi. Baıaǵy bir tarǵalańda basynan myń taılaǵy bosqan Qarataýdy aıtyńyz; Tutas túrkige altyn taq bol­ǵan, Asanqaıǵysha aıtqanda, at tuıaǵy­men shalǵanda arǵy sheti men bergi sheti alty aılyq aýmaqty alatyn qart Al­taıdy atańyz; Haýana men Adamata ju­maq­tan qýylyp, jer betindegi ystyq ta, qaǵyr mekenge tap bolǵanda Alladan tilegen tileginiń qudiretimen kez bolǵan «ıranbaǵy» – Alataýdy aınalyp-tol­ǵa­nyńyz; has sulýdyń janaryndaı Seksen kóldi kókireginde terbep, bulyqsyǵan Bý­ra­baıdy baýyryna basqan Aqan seriniń Kókshesin eske túsirińiz; Ushar bıigin ular jaılaǵan, dalanyń dara perezenti han Joshy jatqan Ulytaý syndy, taǵy bas­qa taýlardy oımen ólshep, sanamen sara­lap kórińizshi: qazaq úshin qaı-qaısysy da teń­dessiz bıik taýlar. Al biz sóz etkeli otyrǵan qazaq jeriniń eń bıik núktesi atanǵan Hantáńiri she?

Uly dalada bıiktigi 6 myń metrden asatyn on eki taý bar bolsa, olardyń ara­syndaǵy eń bıigi osy Hantáńiri. Ál­gi bir Nıýton shal aıtty deıtin «ózi­ne de­ıingilerdiń ıyǵynda turǵan bıik tul­ǵadaı» shúbásiz, sheksiz asqaq. Bál­kim, sodan bolar, osy bir taý jaıly oq­tyn-oqtyn oı qydyrtqanda, bir qudi­retti sezimniń besigine bólenetinińiz. Kók­­ke tyrmysqan kóp-kóp seńgirdiń ishi­­nen, ha­kimshe bolǵanda, saýsaǵyn as­pan­ǵa jaıyp, aıǵa talpynǵan jas jú­rek­­tiń sulý bir sýretin kóretindeısiz. Tal­pyný demekshi, taý balasynyń taýǵa qarap ósetini aqıqattan bolsa kerek. О́ıt­pe­se «Hantáńiriniń etegi – Raıymbek ba­tyrdyń mekeni» dep bul halyq bátýáli só­zin bosqa rásýa etpek pe? Bolmasa osy taýdyń eteginde erjetken aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataev: «...Taý deıtin alyp júrek ana týǵan, men – taýlyqpyn! Taý­dan men jaratylǵam...», dep aıtar ma ­edi, aıtpas pa edi, kim bilsin?!

Baǵzydan jetken bádiznamalarǵa súıensek, Hantáńiri – tutas túrkige or­taq taý desedi. Oǵan da dálel joq emes: zertteýshilerdiń paıymynsha, osy ataý­dyń «han» jáne «táńir» degen eki sóz­den quralýy beker emes-ti. Áýeli alǵy sy­ńary týraly sóz jarystyrsańyz, at ba­syn tup-týra túrkilik dáýirge tirep ta­ńyrqaısyz. Sóıtesiz de, «han» sózi­niń kádimgi ózińizdiń tól sózińiz ekenine senesiz.

Al ekinshi syńary she? Ol týraly salǵyrt sóıleý túgili ústirt oılaýǵa qa­qyńyz joq. Nege deısiz be? Eń aldymen áńgimeniń aýanyn sál-pál árirekke bu­ryp kórelik. Osy taý Narynqol, Kegen óńir­lerinde 1960 jylǵa deıin jergilikti tur­ǵyndar tilinde «Hanteńgir» dep atalyp kelipti. Muny nege aıtamyz? О́ıtkeni bizdiń baılamymyzsha, «Hanteńgir» – qasıetti sóz bolǵan. Siz, tipti, muny orys­tyń «Han tengır» degen sózimen shatas­tyrmaýǵa tıissiz.

Tom-tom tarıhnamany qal-qaderinshe aýdaryp-tóńkergen tarıhshy mamandar Hantáńiri ataýynyń ekinshi syńaryndaǵy teńgir (táńiri) ejelgi shýmer tilinde dınger – «qudaı», «aspan» degendi bildiretinin alǵa tartady. Al kóne túrki tilinde táńiri – «aspan», «qudaı», «ámirshi», «bıleýshi»; Mońǵol tilinde tenger – «aspan», «kók» de­gen maǵynalarǵa ıe ekendigin aıtady. Osy oraıda túrkitanýshy ǵalym Aman­qos Mektepteginiń myna bir pikirin aıta ketýge tıispiz. Ol: «Alataýdyń áýel­gi aty – Táńirtaq... Táńirtaqtyń bıik shyńy – Hantáńiri... Qazaqtyń «Qudi­rettiń kúshin kórem deseń, taýǵa bar» deýi beker aıtylmaǵan. Ejelgi dáýir­de Hantáńiri ısi túriktiń syıynatyn qasıetti orny bolǵan. Túrikterdiń óz­deri de olardyń ata-babalary ejelgi ýaqyt­tarda Hantáńiri taýynda jáne Altaıda turypty», deıdi.

 Buǵan qosa búginde osy taýdyń shy­ǵys bóligine ıeligi júrgen Qytaıdyń osy­dan 1200 jyl burynǵy jazbalaryn­da da mol derek kezdesetin kórinedi. Olar ­óz tildik stıline qaraı bizden basqasha atasa, Aspantaýdyń ońtústigindegi bizben atam zamannan tóskeıde maly qosyl­ǵan aıyrqalpaqty aǵaıyn tilinde bul taý «Kan-Tengırı» dep atalady. Ol ol ma, kún batar aldy osy shyńnyń basyna damyl alǵan keshki nur quddy qarǵa aýnaǵan saıyn kúreńite túsetin qyrdyń qyzyl túlkisindeı ǵajaıyp túske oranady. Jergilikti qazaq osy tańǵaja­­ıyp kóriniske qarap bul bıikti «Qantaý» dep áspettese, kórshi qyrǵyz aǵaıyn «Qantoo» dep ulyqtaıdy.

Iá, túrkiniń taýy ekenine dálel atynan bul da az deseńiz, taǵy bir mysal aıtalyq. 1964 jyly Qazaq Ǵylym akademııasy­nyń kóne jazba eskertkishterdi zertteýge ja­saqtalǵan ekspedısııasy osy óńir­de bo­lyp qaıtady. Akademık I.Keńesbaev bas­qarǵan zertteýshi top Han­táńiri taýy­nyń bir tarmaǵy, Labasy taýynyń baty­syndaǵy 20 shaqyrym jerdegi Qarqara ózeni boıynan kóne túrki jazýy bar tas músindi tapqan bolatyn. Ony sol eks­pedısııa músheleri Ǵ.Musabaev pen Ǵ.Aıdarov taldap oqyp, onyń osydan eki jarym myń jyl buryn bolyp ótken Alasha hanǵa arnalǵanyn, kóne túrki al­favıtimen jazylǵanyn rastaǵan.

Jalpy, Soltústik Jer sharyndaǵy eń bıik núkte – Hantáńiri túrkiniń taýy ekeni daýsyz. Budan soń «qart Taıan-Shan­nyń júregi, kók aspannyń tiregi» bolǵan Hantáńiriniń keýde tusyńyzdaǵy alar orny bıiktemeı kórsin?!