Er joly – el joly

«Jazýshy esebinde maǵan, árıne, myńdaǵan jyldyq uzaq tarıhy bar ádebıettiń artyqshylyǵy, jaqyndyǵy sózsiz. San ǵasyrlar, talaı talanttar adamnyń álemdi kórkem sóz arqyly beıneleý qabiletin ǵajap múmkindikterge jetkizdi. Al óner ataýlynyń eń jasy – kıno ádebıetpen salystyrǵanda sonshama balańdyǵyna qaramaı, osy az ǵumyrynda-aq ómirdiń ózgermeli qubylystaryn qaltqysyz kórsetýde tańqalarlyq ıkemdilik tanytyp úlgerdi. Bir kezde zattardyń qımylyn ǵana kórsetip, ermektik qyzmet atqarýmen shektelgen jartylaı fotografııalyq ańǵyrt sýret búginde adam janynyń jyqpyl ormandaryna, sezim tuńǵıyǵyna erkin tereńdeıtin, tarıhı oqıǵalarǵa, áleýmettik qubylystarǵa ózindik baǵa berip, qoǵamdyq oı-pikirge eleýli áser ete alatyn úlken tárbıelik kúshi bar qýatty quralǵa aınalyp otyr.

«Jazýshy esebinde maǵan, árıne, myńdaǵan jyldyq uzaq tarıhy bar ádebıettiń artyqshylyǵy, jaqyndyǵy sózsiz. San ǵasyrlar, talaı talanttar adamnyń álemdi kórkem sóz arqyly beıneleý qabiletin ǵajap múmkindikterge jetkizdi. Al óner ataýlynyń eń jasy – kıno ádebıetpen salystyrǵanda sonshama balańdyǵyna qaramaı, osy az ǵumyrynda-aq ómirdiń ózgermeli qubylystaryn qaltqysyz kórsetýde tańqalarlyq ıkemdilik tanytyp úlgerdi. Bir kezde zattardyń qımylyn ǵana kórsetip, ermektik qyzmet atqarýmen shektelgen jartylaı fotografııalyq ańǵyrt sýret búginde adam janynyń jyqpyl ormandaryna, sezim tuńǵıyǵyna erkin tereńdeıtin, tarıhı oqıǵalarǵa, áleýmettik qubylystarǵa ózindik baǵa berip, qoǵamdyq oı-pikirge eleýli áser ete alatyn úlken tárbıelik kúshi bar qýatty quralǵa aınalyp otyr.Bul jaǵynan ol ádette baıaý ózgeretin ónerdi emes, kún saıyn bir jańalyq ashylyp, saǵat sanap damyp otyrǵan atomdyq fızıka, elektronıka, kosmonavtıka sekildi ǵylymnyń sońǵy salalaryn eske salady. Ádebıettiń, teatrdyń, mýzykanyń, kórkemsýrettiń baı tájirıbesin óz boıyna sińirip, olardyń eń asyl qasıetterin durys irikteı bilý arqyly kınematograf adamnyń jan dúnıesine aıryqsha emosııamen áser ete alatyn kórkemdik qýatqa ıe boldy. О́mirdiń san qyrly kórinisterin bar qımyl-qozǵalysymen jandy kúıde jetkizýde ónerdiń ózge túrlerinen kınonyń artyqshylyǵy bul kúnde talas týdyrmasa kerek. Bıik kıno óneri joq kez kelgen ulttyq mádenıet, ózge saladaǵy tabystaryna qaramaı-aq olqy soǵyp, kem qalyp jatady der edim».

Dál otyz segiz jyl buryn, 1975 jyldyń 26 qarashasynda sol kezdegi «Lenınshil jasta» «Qaıtkende adam qalady adam bolyp» degen taqyryppen jarııalanǵan suhbatta zamanymyzdyń zańǵary Shyńǵys Aıtmatov bizge osylaı aıtqan edi. Ataqty qalamgerdiń: «Bıik kıno óneri joq kez kelgen ulttyq mádenıet, ózge saladaǵy tabystaryna qaramaı-aq olqy soǵyp, kem soǵyp jatady» degeni ýnıversıtetti jańa bitirgen, sol kezdegi Qazaq SSR Mınıstrler Keńesiniń Kınematografııa jónindegi memlekettik komıteti ssenarıı alqasynyń derekti fılmder boıynsha redaktory degen salaqulash qyzmet laýazymy bar jas jýrnalıstiń jadynda jattalyp, sanasynda saqtalyp qalǵan bolatyn.

1 jeltoqsanda – Tuńǵysh Prezıdent kúninde Astanadaǵy «Qazaqstan» kıno-konsert zalynda Nursultan Nazarbaev ómiriniń bel-belesterine arnalǵan «Elbasy joly» kınoepopeıasynyń «Otty ózen» jáne «Temir taý» atty ekinshi jáne úshinshi taraýlary kórsetildi. Fılmnen keıin Shyńǵys aǵanyń sol suhbatyn taǵy bir qaıtalap oqydyq. Sóıtsek, jazýshynyń kınematograftyń taza óner turǵysyndaǵy qasıetterimen qatar, onyń «tarıhı oqıǵalarǵa, áleýmettik qu­by­lystarǵa ózindik baǵa berip, qoǵamdyq oı-pikirge eleýli áser ete alatyn» múmkindigin de qamtı aıtqany dál osy sh­y­ǵarmanyń tabıǵatyn tanýǵa dáp sep­tesedi eken. Aıtmatov suhbatynda aı­tylǵan «úlken tárbıelik kúshi bar qýat­ty quralǵa aınalyp otyr» degen sóz­der­diń maǵynasy jaıynda da oıǵa qaldyq. Nege?

О́ner shyndyǵy ómir shyndyǵynan da ómirsheń

Áýeli myna jaıdyń basyn ashyp alaıyq. Memleket basshysynyń ómirinen kórkem fılm túsirilgeni qalaı bolady ózi? Basqa elderde osyndaı ǵumyrbaıandyq lentalar bar ma? Árıne, álem kınosynan habardar adam mundaı suraq qoıa qoımaıdy. Áıtse de jurttyń bári birdeı ondaǵy úrdisterdi qadaǵalap otyrǵan joq. Mundaı suraqty biz qoımasaq ta, basqalar qoıatyny sózsiz. Al jalpy qoıylmaı qalmaıtyn suraqqa jaýaptyń qalaıda qaıtarylǵany jón.

Bul úshin taqyryptan sál aýytqýǵa týra kelip tur. Búkil órkenıetti álemniń salǵan jolymen júrýdiń ózine kúdik-kúmán keltirip, sezik-sekemmen sóıleıtin saltymyzdan arylmaı-aq turmyz qazirshe. О́tken jyly elimizde Tuńǵysh Prezıdent kúni belgilengende tipti zııaly qaýym ókilderiniń arasynda da «Búkil álemde mundaı mereke joq» deýshiler de tabyldy. Sóıtip, demokratııanyń dańqty dástúrleriniń dińgegi delinetin Amerıka Qurama Shtattarynyń ózinde Prezıdent kúni baıaǵyda-aq belgilengenin, memlekettik mereke retinde belgilengenin, al ol kúnge eldiń tuńǵysh prezıdenti Djordj Vashıngtonnyń týǵan kúni alynǵanyn bilmeımiz nemese bile tura bilmegen bolamyz. Bul úshin AQSh-tyń arǵy-bergi tarıhyn jilikshe shaǵý shart emes, Iýrıı Nosovtyń «Prezıdent. Zamechatelnye stranısy amerıkanskogo prezıdentstva ot Djordja Vashıngtona do Baraka Obamy» atty kitabyn oqyp shyǵý da, Vashıngton týraly taraýdaǵy «On rodılsıa 22 fevralıa 1732 goda, nyne etot den ıavlıaetsıa v SShA gosýdarstvennym prazdnıkom» (49-bet) degen joldarǵa zer salyp jatý da shart emes, Internetti shuqyp qalý, tıisti aqparatty anyqtaı salý jetip jatyr. Tuńǵysh prezıdentine ózi saldyrǵan astanasynyń atyn bergen Amerıkany alǵa tartyp, barshaǵa tanys jaıdy taratpaı-aq qoıaıyq. Qala turmaq, astana turmaq, tutas memleketke adam atyn qoıǵan elder de barshylyq. Bolıvııa sol eldiń azattyǵy jolynda janyn qıǵan Sımon Bolıvardyń qurmetine, Kolýmbııa sol qurlyqty ashqan Hrıstofor Kolýmbtyń qurmetine qoıylǵan degen sııaqty. Qala, memleketti bylaı qoıǵanda, tutas materık – Amerıkańyzdyń ózi ataqty teńizshi Amerıgo Vespýchchıdiń atymen atalǵan ǵoı.

Qaı zamanda da, qaı qoǵamda da tarıhı tulǵalardyń ýaqyt bederindegi izi kóp rette kórkem týyndynyń keıipkeri kúıinde kestelenip qalatyny anyq. Arǵy-bergidegi dańqty ata-babalarymyzdy bárinen buryn tarıhı dastandardyń arqaýyna aınalýy arqyly tanıtyn, qadir-qasıetin soǵan qarap ta baǵalaıtyn bizder, qazaqtar, muny tipti jaqsy bilemiz. О́zgeler de solaı. Fransýz dramatýrgııasynyń atasy Per Korneldiń, nemis qalamgeri Verner Saharıastyń tragedııalaryna, Gerberttiń dastanyna bas keıipker etip alynbaǵanda, ısland halqynyń «Edda» atty batyrlyq jyryna, VI ǵasyrdaǵy «Hıldebrant týraly jyrǵa», on myń shýmaqtan turatyn «Nıbelýngtar týraly jyrǵa» arqaý etilmegende, Djýzeppe Verdıdeı uly kompozıtor opera arnamaǵanda zamanynda kári qurlyqqa kárin tókken ǵundar kósemi Attılanyń ataq-dańqy dál búgingideı bola qoımas edi desek, munymyzǵa eshkim daý aıta qoımas. Taǵy bir mysal keltireıik. Vasılıı Chapaev degen adam, tarıhı shyndyq turǵysynan, áskerı óner bıiginen qarasaq, azamat soǵysyndaǵy kóp komandırdiń biri ǵana bolǵan. Strategııalyq jaǵynan da, taktıkalyq jaǵynan da ol basqarǵan otrıad ta, brıgada da, tipti №25 atqyshtar dıvızııasy da búkil soǵys turmaq, bir maıdandaǵy jeńistiń taǵdyryn da sheship bergen emes. Sol soǵystyń shyn qolbasshylary Frýnze, Kotovskıı, Blıýher, Parhomenko, Dybenko, Fedko, Egorovtar dál Chapaevtaı dańqqa bólenip, aty ańyzǵa aınalǵan joq. Áıtse de, bárimizdiń kóńilimizde azamat soǵysynyń bas batyryndaı, has batyryndaı bolyp dáp Chapaev saqtalyp qalǵan sııaqty. Nege? Negesi sol, kınoklassıkaǵa aınalǵan ataqty fılmde Chapaev beınesi umytylmastaı etip jasaldy. Iýrıı Tynıanovtyń «Ýázir Muhtardyń ólimi» romanyn oqyp shyqqan soń Maksım Gorkııdiń Grıboedov týraly: «Teginde, ol osyndaı bolǵan shyǵar. Osyndaı bolmasa – endi bolady» degeni este júrer esti sóz.

О́ner shyndyǵy ómir shyndyǵynan da ómirsheń.

Baıopık baǵdary

Dúnıege kelgenine ǵasyrdan jańa asqan kıno ónerinde ǵumyrbaıandyq fılm­der dástúri qalyptasqaly da talaı ýaqyt. Onyń ishinde jalpy ataqty adamdardyń ǵana emes, memleket basqarýshy tulǵanyń kınodaǵy beınesin jasaý da ekranda burynnan bar, bar ǵana emes, barǵan saıyn kóbeıip, keńeıip kele jatqan úrdis. Bul janrǵa búginde baıopık (Biopic – aǵylshynnyń – biography – ómirbaıan jáne picture – sýret sózderinen quralǵan) degen jeke at qoıylyp ta qaldy. Reseılik aıtqysh jýrnalıster oǵan «ekrandyq JZL» degen aıdar taǵyp ta úlgerdi. О́zimiz kóre alǵan lentalardyń arasynan keshegi keńestik kezeń kınematografynyń kókjıegin keńeıtken M.Romm, S.Iýt­ke­vıchtiń kınoklassıkaǵa aınalǵan lenınıanasyn sol kezdegi ıdeologııanyń tapsyrysy boıynsha túsirilgen dep bet baqtyrmaǵannyń ózinde (al olardy búkil álemniń kıno synshylary taza óner ólshemderi turǵysynan qaraǵanda da bıik baǵalaıdy), uly rejısserler Roberto Rosselınıdiń «Sokrat», «Blez Paskal», Renato Kastellanıdiń «Leonardo da Vınchıdiń ómiri», Bernardo Bertolýchchıdiń bir ózi «Oskardyń» toǵyz nomınasııasyn jeńip alǵan ataqty «Sońǵy ımperator» fılmderin aýyzǵa almaǵanda, Amerıka kınosynda el prezıdentteriniń ómirin arqaý etken «Jas mıster Lınkoln», «Vılson» sııaqty fılmderdi eske túsirmegende, kúni keshe ózimiz birinen keıin birin qyzyǵa kórgen, «Oskardy» birinen soń biri alǵan «Korol sóıleıdi!» (Tom Hýperdiń Ulybrıtanııa koroli Georg VI týraly fılmi), «Temir ledı» (Fıllıda Lloıdtyń aǵylshynnyń ataqty premeri Margaret Tetcher týraly fılmi) sekildi tanymal týyndylardy aıtpaı tura almaımyz. Al eń keıingi kezdegi mysaldar kerek bolsa, kishi Djordj Býsh týraly «W» («Býsh»), Nelson Mandela týraly «Mandela. Bostandyqqa bastaǵan uzaq jol», Elsın týraly «Elsın. Tamyzdaǵy úsh kún» sııaqty kórkem fılmderdi kóldeneń tartamyz. Pýtın ómirinen de kórkem fılm túsirilip úlgerdi deýge bolady. Prokatqa 2008 jyly shyqqan «Súıisý sáti baspasózde kórsetilmesin» («Poselýı ne dlıa pressy») fılmi týraly Vıkıpedııa: «Fılmniń bas keıipkeri – burynǵy stıýardessa Tatıana (bul róldi Darıa Mıhaılova oınaıdy), onyń kúıeýi (rólde – Andreı Panın) iri memlekettik sheneýnik, keıinnen Reseı prezıdenti bolady» dep jazdy. Fılm keıipkeriniń peterbýrgtik ekendigi, stıýardessaǵa úılengeni (Pýtınniń áıeli áýelde stıýardessa bolǵan), Reseı-Germanııa dostyq qoǵamynda jumys istegeni (Pýtın Germanııada barlaý qyzmetinde bolǵan), gýbernatordyń keńesshisi qyzmetin atqarǵany (Pýtın Sankt-Peterbýrg meri Anatolıı Sobchaktyń keńesshisi bolǵan) sııaqty kóptegen jaılar eldiń basshysyna ashyqtan ashyq megzep tur. Al ózgeler jasaǵandy bizge nege jasamasqa?

Qysqasy, memleket basqarýshy tulǵa týraly kórkem fılm túsirilýi álemdik kınematograftyń ǵumyrbaıandyq lentalar dástúrine saı ekenin aıtyp jatýdyń ózi artyq. Al ol dástúrdiń negizgi belgileri qandaı? Tarıhı shynaıylyq. Keıipker ómiriniń eń túıindi tustaryn taýyp, túpki mánin asha alýy. Zamannyń, qoǵamnyń, ýaqyttyń áleýmettik bolmys-bitimin dál beıneleýi. Ǵumyrbaıandyq fılmde keıipker dáýirmen, halyqpen etene birlikte boı kórsetýge tıis. Mundaı shyǵarma ádette keıipker ómiriniń aýqymdy merzimin qamtıdy, sodan da ondaǵy ýaqyt keńistigi keńdeý kelip, shyǵarma kompozısııasynda úziktilik kezdesedi, bas keıipker mineziniń qalyptasýy, damýy aıasynda dramalyq qaqtyǵystar shoǵyry oryn alady. Munyń bári, bylaısha aıtqanda, janr zańy. Ony saqtamaǵan jaǵdaıda fılm belgili adamnyń belgili ómirbaıanynyń belgili derekterin ekran betinde qaıta baıandaýǵa, keıipkerge sol kezeńniń kózimen emes, búgingi kúnniń bıiginen qarap, baǵalaýǵa, tulǵa tabıǵatyn ýaqyt óte kele ornyqqan paıymdama turǵysynan tanytýǵa urynbaı qoımaıdy. Osy aıtylǵan jaılardyń ózi Elbasy týraly fılmge tapsyrys bergen Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń, ony qolǵa alǵan Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» aksıonerlik qoǵamynyń qandaılyq táýekelge barǵanyn aıqyn kórsetedi.

Táýekel tabysy

Bir jaǵynan, táýekel degenimizdiń ózi de sharttylaý. О́ıtkeni, rejısser Rústem Ábdirashev buǵan deıin qazir «Elbasy joly» dep atalyp otyrǵan shyǵarmanyń alǵashqy taraýyn – «Balalyq shaǵymnyń aspany» fılmin túsirip, kóp tájirıbe jınaqtaǵan. Onda bala Sultannyń qııalyna qanat bitirgen tamasha tabıǵat, qazaqy tárbıege qanyq sýarylǵan ósken ortasy, aıaýly ata-anasy, kishkentaı kúngi dostary, myna dúnıeni tanyp-bilýge túrtki bolǵan túrli-túrli oqıǵalar poetıkalyq boıaýmen beınelenip, Sultanmahmut sózimen aıtqanda, «Aldymda tolǵan maqsat, tolǵan tańdaý, Alaıyn anasyn ba, mynasyn ba» degizetin bozbala kúnniń syrly sýretteri sátimen salynǵan bolatyn. Ekinshi jaǵynan, táýekelge baryp otyr deýimizdiń reti de keledi. О́ıtkeni, Prezıdenttiń balalyq shaǵyn beıneleıtin shyǵarmada ómirbaıandyq derekter avtorlyq qııaldy dál mundaǵydaı qurystyryp tura almaǵan edi. Jer jánnaty Jetisýdyń Úshqońyrdaı kórkem mekeninde ótken balalyq shaqtyń keremet kelbetin kesteleýde rejısserge de, operatorǵa da, sýretshige de, akterlerge de keńshilik kópteý ekeni kúmánsiz. Al munda she? Munda sol Úshqońyrdyń jasyl túkti jaılaýynan Temirtaýdyń jańa salynyp jatqan kombınatynyń qoımaljyń balshyǵyna bir-aq túsken jas jigittiń alǵashqy adymdary, Arqanyń azynaǵan boranynda brezent barak janynda jaq-jaq bop jaǵalasyp, jaǵa jyrtysyp jatqan jastar, jer túbindegi Ýkraınaǵa jetisimen Dneprodzerjınskidegi metallýrgııa alybynyń arandaı aýzyna top ete qalǵan, buryn aýylynan alys shyǵyp kórmegen bozbalalar, qaıda barsań da estıtiniń temirdiń shyńyly men peshtiń shýyly, qaıda qarasań da kóretiniń kókke soraıǵan murjalar men ystan qaraıǵan qabyrǵalar... Odan qaldy – ýchılıshe bólmeleri, jataqhana, kombınat sehtary, partkomdaǵy, qalkomdaǵy, obkomdaǵy kabınetter... Munyń bári qoıýshylar aldyna beınelik qatar baılyǵyn arttyra qoımasy anyq. Bir jaqsysy, avtorlar bul qıyndyqty ádemi eńsere bilgen. Fılmde ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynyń aýany qaz-qalpynda beınelengen, zaman, qoǵam, ýaqyt sýreti dálme-dál berilgen, lentanyń alǵashqy kadrlarynan-aq sol kezeńge kózińizben de, kóńilińizben de kóship alǵanyńyzdy ańǵarmaı da qalasyz. Bul oraıda fılm sýretshileri Sábıt Qurmanbekov pen О́mirzaq Shmanovtyń eńbegi erekshe atap ótýge laıyqty.

O basta «Elbasy jolyn» tusaýkeseri ótkizilgeli jatqan fılmniń aty dep oılap, sekem alyp qalǵanymyz ras. «Elbasy joly» kitapqa, monografııaǵa, maqalaǵa jaqsy-aq taqyryp bolǵanymen, kórkem týyndyǵa, ásirese, atynyń ózi kórermendi tartyp turýǵa tıisti fılm­ge onsha úılespeıtindeı kóringen. Sóıtsek, avtorlar ol jaǵyn da eskeripti. Shyǵarmanyń bir taraýynyń aty – «Otty ózen», ekinshi taraýynyń aty – «Temir taý» dep qoıylypty. Munyń jóni basqa. Al «Elbasy joly» ataýy Prezıdent ómirin kesteleıtin keń tynysty, kezeń-kezeńdik kúrdeli kartınaǵa ortaq taqyryp retinde jarasady.

Myna jaıdyń basyn ashyp aıtý jón: Elbasynyń ózin fılmniń basty keıipkeri ǵana emes, onyń ssenarıılyq negizin qalap berýshi dese de artyǵy joq. Olaı deıtinimizdiń sebebi bar. Shyǵarma ssenarııi Prezıdenttiń «Ádilettiń aq joly» kitabynyń negizinde, «Beıbitshilik kindigi», «Eýrazııa júreginde» kitaptaryn paıdalana otyryp jazylǵan, onda Mem­leket basshysynyń áriptesteriniń, dos­tary men seriktesteriniń estelikteri qolda­nylǵan. Buǵan óz tarapymyzdan fılm­de Elbasynyń ózge estelikteri de oryn tapqanyn qosyp aıta alar edik. Mysaly, bizge aýyq-aýyq berip júrgen suhbattarynyń birinde («Quryshtyń quıy­lýy», «Egemen Qazaqstan», 2012 jyl, 5 qara­sha) Prezıdent Dneprodzerjınskidegi oqý kezinen mynandaı qyzyqty jaǵdaıdy aıtyp edi: «Olardyń arasynda meniń birden kózge túskenimniń basty sebebi oryssha erkin sóıleıtinim bolǵan shyǵar. Bizdegi jigitterdiń kóbi áýelde oıyn oryssha aıqyn aıta da almaıtyn. Kóbi taza qazaq aýyldarynan shyqqandar. Aralarynda sony óz maqsatyna paıdalana qoıatyndary da bolýshy edi. «Men pándi bilemin, biraq jaqsylap aıtýǵa tilim jetpeıdi», deıdi. Sodan oqytýshy meni shaqyrady. «О́z tilinde aıta bersin, sen aýdaryp otyr» deıdi maǵan. Men jańaǵy jigitke aıtamyn: «Toqtamaı sóıleı ber, neni aıtsań sony aıt, tek toqtama, ara-arasynda domnanyń, peshtiń sózderin aralastyryp qoı, qalǵanyn ózim qatyramyn», deımin. Anaý qazaqsha áńgimeni bastaıdy. Aýyldaǵy kórgen-bilgenderin be, ata-anasyn qalaı saǵynǵanyn ba aıtyp, áıteýir oıyna kelgenin sóıleı jóneledi. Basqa balalar kúlkisin áreń tejep otyrady. Qoıylǵan suraqqa dál jaýap berip jatqandaı, sony men aýdaryp ǵana turǵandaı etip sóılep kep beremin. Muǵalim: «Durys, biledi ekensiń, jaqsy biledi ekensiń, biraq orysshany úıren, úırenbeseń bolmaıdy, qashanǵy janyńda aýdarmashyń júredi» degen sııaqty sózderin aıtyp, joǵary baǵasyn qoıady. Sóıtip júrgende, bir kúni áshkerege tústik. Toqtamaı sóıleı ber ne aıtsań da degennen keıin bizdiń balalardyń bireýi: «Oı, keshe ábden qydyrdyq qoı. Keshke parkke de bardyq, kınoǵa da kirdik» degen sııaqty betaldy áńgimeni ońdy-soldy josyltpaı ma? Men bolsam «chýgýn martenovskıı», «forsýnka vysokogo davlenııa», «normalızasıonnyı otjıg» degen sııaqty sózdermen «aýdaryp» jatyrmyn. Bir kezde muǵalim: «Podojdı, podojdı-ka» dedi. «Slýshaı, chto za park, chto za kıno?..» deıdi anaǵan. Ol ne aıtsyn?... Osyndaı da qyzyqtar bolyp jatatyn. Balalyqtan tolyq kete qoımaǵan, jigittikke tolyq jete qoımaǵan bula shaǵymyz edi ǵoı. Jastyq shaqqa jetetin ne bar deısiń bul ómirde? Jastyq shaq osyndaı árpil-tárpildigimen de qyzyq».

Fılmnen dál osy epızodty kórip qýanyp qaldyq. Sol sátte osydan eki jyldaı buryn Muhtar Qul-Muhammedtiń sózdiń bir retinde bolashaq fılm týraly áńgime bolǵanda Prezıdenttiń: «Egemen Qazaqstandaǵy» suhbattarymyzdan da ssenarııge qosatyn tustar bar, ol jaǵyn da qararsyńdar» degenin aıtqany eske tústi.

Bári de ras

«Otty ózen» Nursultan Nazarbaevtyń komsomoldyq joldamamen Temirtaýǵa attanýymen bastalyp, jigit Sultannyń úlken ómirdiń býyrqanǵan aıdynyna eskegimen qaıyq salǵan jalyndy jastyq shaǵyn beıneleıdi. Ssenarıı avtorlary Shahımardan Qusaıynov pen Rústem Ábdirashev tarıhı shyndyqtan da, keıipker aqıqatynan da bir eli aýytqymaıdy. Eki serııanyń ekeýinde de avtorlar qııalynan qosylǵan, oqıǵalyq jelini shırata túsý úshin qoldan qıystyrylǵan birde-bir epızod joq. Dneprodzerjınskige barar jolda Temirtaýdan attanǵan túlekterdiń arasynan burynǵy ury, dúleı kúshtiń ıesi bireýdiń chemodanyn jymqyryp ketkeni de, urlyǵyn betine basqan Sultanmen kópke deıin óshtesýmen ótkeni de ras; alǵashqy óndiristik praktıka kezinde balań jigitterdiń bireýi júıkesi juqaryp, tájirıbesizdikten zııandy gazdy kóp jutyp qoıyp qulap túskeni de, sol-aq eken zaýytta qazaqtardyń áljýazdyǵy týraly jel sóz gýleı jónelgeni de ras; oǵan namystanǵan qazaq jigitteriniń ýchılıshedegi erkin kúres seksııasyna jazylyp, aýylda talaı kúresip shyńdalǵan Sultannyń salǵan betten qarsylasyn alyp urǵany da ras; sharshy kilemde beldesken sol jarqyn jigitpen dos­tasyp alǵany, keıinnen tipti onyń qaryndasyn jaqsy kórip qalǵany da ras; sol tusta Dneprodzerjınskige ol kezdegi jas ánshi Bıbigúl Tólegenovanyń gas­trolmen bara qalǵany da, konsertke qala turǵyndaryna bıletterdi ýchılıshedegi qazaq jigitteriniń taratqany da ras; qala qydyryp, keshikken Nursultandy dostary jataqhananyń ekinshi qabatyna aqjaıma jalǵap kóterip alǵany da ras; ýchılıshedegi qazaq jastarynyń jappaı tóbeleske qatysyp, oqýdan shyǵyp ketý qaýpinen zorǵa qutylǵandary da ras; kombınattaǵy alǵashqy aılyqty «jýý» úshin ortaǵa aqsha jınalǵany da, ol oqıǵanyń «laıyqty atap ótilgeni» de ras; Temirtaýdaǵy eń maqtaýly metallýrgterdiń biri atanyp júrgen Nursultandy qalalyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna joǵarylatpaq bolǵanda ózi qalaǵan, júrek jalynyn arnaǵan mamandyǵynan aıyrylmaıtynyn aıtyp, talaıdyń qoly jetpeıtin qyzmetten bas tartqany, sol úshin qalalyq partııa komıtetiniń tarapynan jazalanýǵa shaq qalǵany da ras; Nursultannyń Helsınkıde ótken Jastar men stýdentterdiń búkil dúnıejúzilik festıvaline Qazaqstan atynan qatysqany da, Amerıka stýdentterimen kezdesýde bir qyzdyń onyń kelisti kelbetine, quıyp qoıǵandaı kıim kıisine qarap, «Áldebir laýazymdy kommýnıstiń uly shyǵarsyń?» dep, metallýrg ekenine kúmán keltirip, suraqtyń astyna alǵany da, qurysh quıýshynyń qolyndaǵy múıizdeı qatyp qalǵan sarǵysh bederlerdi kórgennen keıin baryp qana raıynan qaıtyp, sol saýsaqtardy tańdana sıpaǵany da ras; Nursultan Ábishuly men Sara Alpysqyzynyń metallýrgııa zaýytyndaǵy bir avarııadan keıingi qıyn sátte tabysqany da, Nursultannyń Saranyń júregin jaýlaý úshin kombınattaǵy horǵa jazylǵany da ras... Bári de ras. Olardyń bári Nazarbaevtyń kitaptarynda, ǵumyrbaıandyq suhbattarynda, Elbasynyń dostarynyń estelikterinde fılm ssenarııi jazylardan anaǵurlym buryn jarııalanǵan. Mysaly, qazaq jigitteriniń oqýdan shyǵyp kete jazdaǵan jaǵdaıy Maqsut Nárikbaevtyń aǵylshyn zertteýshisi Djonatan Aıtkenge áńgimelep berýi boıynsha «Nursultan Nazarbaev jáne Qazaqstannyń qaryshty damýy» kitabynda, al horǵa jazylý hıkaıasy Prezıdenttiń Dneprodzerjınskide birge oqyǵan, Temirtaýda birge jumys istegen jaqyn dosy Qabıdolla Sárekenovtiń bizdiń gazette 2011 jylǵy 12 aqpanda shyqqan «Erge qyzmet – elge qyzmet» atty maqalasynda baıandalǵan.

Sheberliktiń shyńy – shyndyq

Asanáli Áshimovpen áńgimeleskenimizde (2013 jyl, 30 qazan) ataqty akter osylaı aıtyp edi. «Otty ózen», «Temir taý» fılmderiniń tamasha tabysynyń basty syry – shynshyldyǵynda. Onda beınelengen jaılardyń shynaıylyǵynda. Prezıdentpen bir suhbatta: «Nur Otan» partııasynyń sezinde siz «Balalyq shaǵymnyń aspany» fılminde jas kúnińizdi beınelegen akterge qarap: «Sender bizdiń ómirimizde bári taqtaıdaı tegis, dup-durys bolǵandaı kóresińder ǵoı. Bizde de adamǵa tán nárseniń bári bolǵan...», dep edińiz. Sonda neni megzedińiz?» degen suraq qoıǵanymyzda Elbasy: «Adam, ásirese jas shaqta, erkin bolýy kerek. Bárin kórýi kerek. Jaqsyny da, jamandy da, ozyqty da, tozyqty da qarap, ózi oı qorytýy kerek. Oıyńdaǵyny oryndaý úshin keıde tártip buzýǵa týra kelýi de múmkin. Men ózimdi, ásirese jas kúnimde, sondaı bir eshqandaı tentektigi joq, sonsha ádepti, úlgili boldym demeımin. Árıne, basbuzarlyǵym bolǵan joq. Ata-ananyń adal bol, temeki, araqtan aýlaq júr degendeı aqyl-ósıeti de bar. Mektepte de, keıin de úzdik oqyǵanmyn. Soǵan qarap meni barlyq jaǵynan túp-túgel, tep-tegis deıtin bolar. Men talaıdy kórgen adammyn. О́mir meni ártúrli jaǵdaıda synǵa salyp baıqaǵan. Onyń qıly sátterin keıin saǵan taǵy aıta da jatarmyn. Qazirge sol jastyq kúnderimnen ǵana áńgimeleıin. Mysaly, Dneprodzerjınskide oqyp júrgenimizde jataqhanadan keshki saǵat toǵyzdan keıin shyǵarmaıtyn. Solaı eken dep qydyrmaı qoımaısyń ǵoı? Qabıdolla dosym da qydyryp ketetin. Túnniń bir ýaǵynda keledi de, terezeniń túbinen ysqyrady. Jataqhanadaǵy jaımalardy bir-birine jalǵap jiberip, ekinshi qabatqa tartyp shyǵaramyn. Keıde ol meni tartyp shyǵarady... О́mirde bári bolady. Bar másele solardyń bárin tam-tumdap bolsa da kórip, taǵylym alyp, durys qorytyndy jasaı bilýde», dep jaýap qaıtarǵan edi («Temirtaý – altyn besik», «Egemen Qazaqstan», 2012 jyl, 12 naýryz).

Taǵy bir atap aıtar jaı: Nazarbaev kitaptarynda kestelengen ómir sýretteriniń qolmen qoıǵandaı naqtylyǵy fılmniń beıneliligine de kóp kómekteskendigi. «Keń sahara tósinde ósken balanyń metallýrgııa zaýytyna týa bitti birinshi ret kelýin kóz aldyńyzǵa elestetińizshi. Aınala tóńirek tarsyldap-gúrsildep jatqan bir nárse, jarq-jurq etken ushqyndar jańbyrdaı shashyraıdy jáne osynyń bári de seniń ústińe qaraı ushyp, qulap kele jatqandaı. Balqyǵan shoıyn aryqtaǵy sýsha aǵady – jaqyndap barýǵa shoshısyń» – árıne, mundaı joldardy osynyń bárin kózimen kórip, ózeginen ótkergen adam ǵana jaza alady. Rústem Ábdirashevtiń fılminde qazaq jigitteriniń Dneprodzerjınsk zaýytyna alǵash kirip barǵan sáti dál osylaısha túsirilgen. Jalpy, neni túsiretinińniń, nendeı sóz aıtqyzatynyńnyń aıasy aldyn ala aıqyndalyp, shabytyń sheńberlenip turǵan osyndaı qıyn fılmde, qııa bassań-aq Elbasy ómirin burmalaǵandaı bolyp shyǵatyn fılmde, maqalanyń bas jaǵynda aıtqanymyzdaı, oqıǵalarynyń deni qalada, ýchılıshede, zaýytta, kombınatta, kabınetterde ótetin fılmde Rústemniń ekranda munshalyqty poetıkalyq sýretter sala alǵany sonshalyqty súısintedi. Shirkin, qansha degenmen aqynnyń ulynyń jóni bólek qoı dep te oılaısyń osyndaıda. Rústem – tulpar talanttarymyzdyń biri Jarasqan Ábdirashevtiń balasy. Úshqońyr jaılaýyndaǵy atqylaǵan bulaq bala jigittiń qııalymen taý shatqalyn qýalaǵan ózenge aınalatyn, keıin ol ózenniń otty lava arnasyna ulasyp kete baratyn sáti qandaı ǵajap, Nursultannyń tramvaıdan kórip qalǵan sulý qyzdyń sońynan jantalasa júgirip, kóliktiń artqy jaǵyna jabysa ketetin jeri qandaı áserli deseńizshi! Shamalǵandaǵy alma baǵy, Nursultan men Saranyń atpen jarysa shabatyn taý bókteri de sátti sýretter.

Fılmdegi Sultan bozbala kúninen-aq bárin bilip, bárin sezip, bárin sheship turǵan keıipker emes. Nurlan Álimjanov negizgi nazaryn Sultannyń áýelden tutas quıylǵan minez bitimin somdaýǵa salyp, óte durys jasaǵan. Lentadaǵy Sultan beınesi bir epızodtan bir epızodqa kóshken saıyn kózge kóriner-kórinbesteı bolyp, evolıýsııalyq sıpatta ósip otyrady. Taý baýraıyndaǵy taza tabıǵat aıasynan, adamdarynyń kóńili fılm bastalarda ákesi Ábish (Nurjuman Yqtymbaev) ekeýi qoldasyp júrip kózin ashqan bulaqtaı tup-tunyq turǵan aýyldan jańa attanǵan jas jigittiń Temirtaýdaǵy tosyn tirshilikke tosyrqaı qaraýy, á degenge má deı ketpeı, anany da, mynany da salqyn sabyrǵa salýy súısintedi.

Elbasy týraly bul fılmder bolmys­ty boıamalamaıtyndyǵymen, keıipkerdi qoldan jyltyratyp, jaqsartyp, jetil­dirip jatpaıtynymen, ózi ómir súrgen ortanyń aıasynda, sol qoǵamnyń aýanynda, barynsha tabıǵı túrde kórsetetindigimen qymbat. Nursultan róli – Nurlan Álim­janovtyń akter retindegi tamasha tabysy. Nurlan «Balalyq shaǵymnyń aspanynda» dál bulaısha ashyla alǵan joq edi. Eki serııaly fılmniń birde-bir je­rinde jasandylyqqa, jattandylyqqa janamaı, jolamaı ótý Nurlandaı jas akter turmaq, kánigi óner tarlandarynyń da qolynan kele berýi qıyn. Ol beınelegen Nursultannyń ár sózine, ár isine se­nesiń. Namystylyǵyna aıyzyń qanady. Tabandylyǵyna tánti bolasyń. Seziminiń sulýlyǵyna súısinesiń. Dosqa adaldyǵyna kóńiliń tolady. Qazaqy qalpyna qýanasyń.

Búgingi bıiktiń bastaýy

«Ádilettiń aq joly» kitabynda, basqa da eńbekterde baıandalǵan talaı jaılardyń lentada dál sol kúıinde beınelengeniniń ózi Nursultan Nazarbaev ómiriniń jas kúninen-aq udaıy ósýge, órleýge, shynyǵýǵa, shyńdalýǵa, talasqa, tartysqa, tireske, kúreske, kerneýi kúshti dramaǵa toly bolǵanyn kórsetip tur. Qasym-Jomart Toqaev Nazarbaev fenomeni Azııa men Eýropa mádenıetteriniń toǵysqan tusynda, Shyǵys danalyǵy men Batys pragmatızminiń qıylysynda, totalıtarızm men demokratııanyń ot pen sýdaı sharpysýynda, jospar men naryqtyń bettesken jerinde dúnıege kelgen qubylys dep tamyrshydaı tap basyp aıtqan edi.

«Elbasy joly» kınoepopeıasy – Nursultan Nazarbaevtyń álemge áıgili tulǵaǵa aınalǵan búgingi bıigi bala kúnnen, jastyq, jigittik dáýreninen bastalǵan ónegeli ómir jolynyń zańdy jemisi, jarasymdy jalǵasy ekenin, elin súıgen erdiń joly eldiń jolyna ulasatynyn kórkemdikpen kesteleıtin talantty týyndy.

Búkil fılmniń ón boıynda kórermen kókiregin maqtanysh sezimi kerneıdi de turady. Osyndaılyq keń-baıtaq jer úshin maqtanasyń. Darqan kóńildi, namysshyl, meıirban el úshin maqtanasyń. Sol qara jerden qýat alyp, sol dara elden tárbıe alyp, sara saıasatker bolyp shyqqan er úshin maqtanasyń. О́miriniń bastapqy belesterinde-aq san synaqqa salynǵan, jalynǵa janyn qaqtaı júrip, ózi de quryshtaı quıylǵan azamat úshin, ózińniń qandasyń, ózińniń otandasyń, ózińniń Elbasyń úshin maqtanasyń. Ulttyq maqtanysh sezimin oıata alǵan shyǵarma – shabyttan týǵan shoqtyqty shyǵarma.

Maqala sońynda buryn bir aıtqan «Basshysyna taq turatyn el – basyna baq turatyn el» degen sózimizdi qaıtalaǵymyz keledi. El baǵyna týǵan Elbasymyz týraly osyndaı fılm jasaý arqyly biz ónerimizdiń óskenin, jalpy memleket mádenıetiniń myǵymdanǵanyn ǵana emes, bárinen buryn ózimizdiń jurt, el, halyq, ult retinde kemeldik kezeńine aıaq basqanymyzdy da kelisti kórsetip otyrmyz. Myna dúnıede eldiń eldigin bildiretin belgilerdiń biri – ardaqty azamatyn aıalaı alýy, qasterli tulǵasyn qasıet tutýy.

Taıaý qalǵan Táýelsizdik toıynyń qarsańynda tynǵan taǵy biri iri de ıgi isimiz – eldigimizdi eńselendirer eren eńbek qutty bolsyn, ardaqty aǵaıyn.

Saýytbek ABDRAHMANOV.