Aımaqtaǵy alys aýdan ortalyǵy – Aqtoǵaıǵa ertelete kelgen betimizde ákim Nıqanbaı Omarhanov jolǵa shyqqaly otyr eken. «Balqash jaqtaǵy aýyldar sharýashylyqtaryn aralap, odan ári Shashýbaı kenti, Aqjaıdaq stansasyna baryp qaıtpaqpyn. Keńsedegi syrttaıǵy áńgimeden góri eli ishi tynysyn kózbe-kóz kórgenińiz jón bolmas pa», dedi. Tilegenimiz aldan shyqqandaı oıdy qup aldyq. Osy qyzmetke taǵaıyndalǵanyna kóp bola qoımaǵan jańa basshy bul saparynda biraz jerlerde bolyp, biraz máselelerdi anyqtaý úshin biraz jol júrýge týra keletinin de eskertip ótti.
Aımaqtaǵy alys aýdan ortalyǵy – Aqtoǵaıǵa ertelete kelgen betimizde ákim Nıqanbaı Omarhanov jolǵa shyqqaly otyr eken. «Balqash jaqtaǵy aýyldar sharýashylyqtaryn aralap, odan ári Shashýbaı kenti, Aqjaıdaq stansasyna baryp qaıtpaqpyn. Keńsedegi syrttaıǵy áńgimeden góri eli ishi tynysyn kózbe-kóz kórgenińiz jón bolmas pa», dedi. Tilegenimiz aldan shyqqandaı oıdy qup aldyq. Osy qyzmetke taǵaıyndalǵanyna kóp bola qoımaǵan jańa basshy bul saparynda biraz jerlerde bolyp, biraz máselelerdi anyqtaý úshin biraz jol júrýge týra keletinin de eskertip ótti.
Qystaqqa oralǵan jastar
Aldymen Arqa tabıǵatynyń tańǵajaıyp jaratylystarynyń biri – Qyzylaraı taýynyń bergi adyrlary baýraıyndaǵy qystaqqa jol tústi. Búginde mundaı jerlerdegi kózge jaǵymdy kórinister tańsyq bolmasa da qyratta jeke turǵan áp-ádemi úı, odan áride ońashalaý jyp-jınaqy, jan-jaǵy tap-taza sharýashylyq nysandary is jaı-japsaryn birden ańǵartqandaı boldy. Tastan qalanǵan mal qora, keń jazǵy albar, tehnıka qoıylǵan múıis, maıa-maıa shóp bir-birinen bólek. Uqsatympaz qoldyń, sharýaqoılyq yqtııattylyqtyń izi bilinedi. Osynyń bárine bas-kóz jap-jas jigit Ernur Qazanǵapov: «Ákeı bastap úıretken jumys, talap qoı», deıdi.
Qalada oqyp, qonystanyp, alańsyz turmystaǵy baýyry Arnur ekeýi ákeniń japan túzdegi jantalas eńbegin kórip júrip, kómekke kelmeýge qalaı shydasyn, kelinshekterin de kóndirip, ertip aýylǵa oralypty. Mine, qazir 900 iri qaranyń, 428 jylqynyń, otar-otar qoıdyń ósip-ónýine qol ustasa uıytqy bolyp otyrǵan kórinedi. 40-qa tarta aýyldastary ortaq jumystyń bel ortasynda.
«Madııar» atalatyn sharýa qojalyqtary qazyq tepken qystaqtaǵy ózgeshe bir jańalyq – turmysqa, búkil sharýaǵa qajetti elektr kózin kún sáýlesi arqyly qalyptastyrý iske asyrylǵan. Bıikteý tusta ornatylǵan batareıaly tabaqshalar kún qyzýynan qýat alyp, úılerinde teledıdardyń qalaǵan sátte jarq etýine, telefon baılanysynyń úzilmeýine, sút tartylýyna, qoralar jaryqsyz bolmaýyna jetkilikti energııalyq kúsh beretindigi aıtylǵanda ákim de eleń ete tústi. Aýdan jeriniń túlik órbitýge qolaıly qoıyn-qoınaýlaryndaǵy 283 qystaqtyń ázirge 100-ge jýyǵyn osyndaı tásildi qoldanýǵa tartý arqyly jobanyń tıimdiligine kóz jete túsip, maqsat oryndalǵany ańǵaryldy.
Alaıda, aǵaıyndy fermerler aıtqandaı, bul ońaı shara emes eken. Eń aldymen, qarajat jaǵy qınaltady. Mundaı qondyrǵy ornatý úshin kem degende 4 mıllıon teńge jumsalýy qajet. Tabystary birshama ornyqty ári ár nárseniń qısynyn keltirýge ózindik talpynysqa ıkemdi, ýaqyt talabynan habardar bular dúnıe jınaýǵa qyzyqpaı, is keleshegin oılap, tabıǵı energııa kózin paıdalaný arqasynda qystaqtaǵylardy rahatqa bólegen. Al kórpesi tartsa aıaǵyna, japsa basyna jetpeıtini bir bólek, baryn toı-tomalaqqa tógetin birde kól, birde shól sharýa qojalyqtarynyń múmkindikteri kele me? О́zderinen esh artyqshylyǵy bolmasa da izdený jaǵynan ilgeri turǵan aǵaıyndy Qazanǵapovtardyń jańashyldyqqa umtylysyn kózbe-kóz úlgi etý, elektrdiń «qoldaǵy» qýatyn qoldana bilýge demeýshilerdi jumyldyrý, osy baǵyttaǵy tanymdyq-nasıhattyq jumystardy shıratý sııaqty sharalar óz nátıjesin berer degen úmit bar. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi mundaılardy qoldap, arnaıy sýbsıdııa bólýdi qarastyrsa, qııan túkpirlerdegi eńbekkerlerdiń tileýi odan saıyn janar edi degen oı bizdiń aıtpaǵymyz.
Jańa kásip – jańa násip
О́mir bárine de beıimdeıtindigi budan ári jalǵasqan Qaratal aýyly turǵyndarynyń zaman talabyna saı talpynýynan tanylǵandaı boldy. Munda alys-jaqynnan kelýshilerdiń tabıǵat aıasynda saıahat qurýyna, tynyǵýyna qyzmet kórsetýshi kásipkerler toby qalyptasa bastapty. Qonaq kútýdi bir kisideı biletin jurttyń iskerleri endi ejelgi meımandostyqty kóp elderdi aralaǵan, kópti kórgen jandardyń talǵamyn tabýǵa degen umtylyspen ushtastyra túsken. Irgedegi Aqsorań bıigi etegindegi oıdym-oıdym orman-toǵaı, jaz ortasy neshe túrli tabıǵı jemister ıisimen muryn jaratyn taý ishi, kóne dáýir adamdarynyń tasqa tańbalaǵan ań-qus sýretteri, sol zaman sáýlet óneriniń eskertkishteri shoǵyrlanǵan Beǵazy qorymy ásemdikti tamashalaýdy unatatyndarǵa umytylmastaı áser qaldyrýymen qosa, qoldan jasalǵan ulttyq taǵamdar jaıly jazylǵan alǵys-lebizder, ásirese, osy isti alǵash uıymdastyrýshy Raýshan Dúısembekovanyń arnaýly dápterinde óte kóp ekenin kórdik.
Kúni keshe úıde bos otyrǵan jumyssyz áıel buryn-sońdy tanys emes kásipti úıirip alypty. Joldasy Asqar men balalarynyń kúshimen jańartylyp salynǵan shaǵyn meımanhana sonshalyqty jarq-jurq etpese de, jan jylýymen baýraıtyn bolar, aýyldaǵy osy úıdi tańdaýshylar kóp kórinedi. «Keıingi kezde týrıster sany ulǵaıýda. Aıyna 10-15-ine qyzmet kórsetemiz», deıdi ol. Aýdan ákimi aldynda tilegin de bildirmeı qalmady. О́zine ǵana emes, áriptestik istegilerge ortaq másele – joldyń nasharlyǵyn aıtty. Baıaǵy oıqy-shoıqy kóterme jol ádemi kólik mingen saıahatshylar túgili jergilikti kónbis jolaýshylardyń da ózin qajytatyndyǵyn biz de kórip, mashına shoqaqtaǵan saıyn ákim de oılana túsip kelgen bolatyn. Týrıstik ınfraqurylym jaqsartylsa dúnıeniń túkpir-túkpirinen tarıhy qyzǵylyqty ólkeni qyzyqtaýshylar aǵylǵaly turǵandaı eken, shirkin.
Sút óndirýshiler serpildi
Budan soń baǵyt Balqashqa túzeldi. Qaladaǵy «Balqashsút» zaýyty men aýdan sharýashylyqtary arasyndaǵy ózara baılanystyń kóńil qynjyltarlyqtyǵyn jolaıǵy áńgimeden bilip kelgen edik. Anaý bir jyldary Qaraǵandy dúkenderi sórelerinde kóp turmaıtyn ónimderimen tanymal bolǵan kásiporyn aty sońǵy kezde estilmeı, zaty kórinbeı ketken bolatyn. Túıtkil máselelerdi qaldyrmaı baıandady kásiporyn dırektory Qadyrjan Qaspaqov. Zaýyttaǵy joǵary óndiris mádenıettiligi taǵy kóz tartty. Zamanaýı úlgidegi tehnologııalarmen tolyǵypty. Biraq sehtardyń bir sheti bos. Jumysshylar qarasy seldiregen. О́nim ótkizý kólemi tómendeýi osyǵan májbúr etkeni seziledi.
Búginde aıyna sút taǵamdaryn 900 tonna mólsherinde óndirýmen shektelýge kóshken. Qaraǵandydaǵy «Nátıje» fırmasy sııaqty básekelesterdiń paıda bolýy, kórshi elder kásiporyndary ónimderiniń kóbeıýi isti baıaýlatqan. Sonymen birge, sútpen qamtamasyz etýdiń nasharlaýy da úlken oralǵy bolýda kórinedi. Kúnine 20 tonna sút qabyldaı alamyz. Jaqyn mańdaǵy aýyldarda sol úshin arnaýly pýnktter ashqanymyzben, baılanys nyǵaımady. Ony birlesip uıymdastyrýǵa selolyq okrýgter ákimderi onshalyq qulyq tanytpady. Tegin emes, satyp alynatyndyqtan jergilikti jurttyń artylǵan sút arqyly tabys tabýyna múmkindigi baryna qoldaý jasalmady. Máselen, Ortaderesin aýylyndaǵy «Qalıasqar» sharýa qojalyǵy ótken aıda 24 tonna sút ótkizip, 3 mıllıon teńgege tarta kiris alǵanyndaı, basqalardyń da qosymsha paıda quraýyna bolady. Esepteýimizshe, aýdannan jylyna 8 myń tonna sút jınalar edi. О́kinishke qaraı, teń jarymyna da qol jetkize almaı júrmiz, dep másele túıinin sezdirdi dırektor.
Aýdan aýmaǵyndaǵy «Balqashbalyq» zaýytynda da kúrdeli jaılar jetkilikti bolyp shyqty. Ony ótpeli kezeń qıyndyǵynda talaý-tonaýǵa uryndyrmaı, saqtaýshy Ahat Quspaevtyń aıtýynsha, Balqash balyǵyna suranysqa orta joldan kıligip, qıyp tastaýshylar az emes. Basqasyn bylaı qoıǵanda, oblystyń qus fabrıkalary balyq súıegi unyn jaqyn jerdegi osy kásiporynnan almaı sonaý Reseıden tasymaldaıtyndyǵyn qaıtersiz. Sonyń saldarynan olardan tapsyrys múldem bolmaǵandyqtan, taýyq-úırekke qajetti jemdik zatty Qostanaı oblysyna ótkizýge týra kelip júrýin kópe-kórneý elemeýshilik emeı ne dersiz? Jylyna 800 tonnasyn shyǵarýǵa jaǵdaıy tolyq zaýyt 200 tonnasyn ǵana mise tutýǵa májbúr.
Kásiporynnyń balyq qaqtaıtyn, saqtaıtyn syıymdylyǵy 1 myń tonnalyq tońazytqysh jáne aýmaǵy fýtbol alańyndaı qoımasy qańyraǵan qalpynda turýyna da ish ashydy. Sonyń ekinshisine qus balapandaryn ósirip, ettendirý úshin paıdalanýǵa bolmaq usynys zaýyt ókilderi kóńilinen shyqty. Nıet etilse qandaı da muń-muqtajǵa qaraılasýdyń reti tabylatyndyǵy taǵy bir baıqaldy.
Ata men ana qýanyshy
Muń-muqtaj demekshi, Balqash qalasynyń qart turǵyny Noǵaıbek Máýenniń ákimmen júzdesýi eshqashan esinen ketpes. Aqsaqal kenje balasy men kelinine, úsh nemeresine bas bolyp, Torańǵylyq stansasyna qonys aýdarmaq oıda ekenin aıtýǵa kelipti. Ádep saqtap, biraz kútip qalǵanyn ańǵarǵan aýdan basshysynyń «Ata, birden jolyqpadyńyz ba. Bárin ysyra turyp, aldymen sizben tildeser edim ǵoı», degen sózine rızalyqtan janary jasaýraǵan qarııaǵa baspana máselesinde kómektesýge ýáde etti. Onda biraz jyldan beri bos qalǵan úılerdiń kommýnaldyq menshikke kóshirilip, el ishine oralýshylardyń budan bylaı qaraı mundaı ótinishterin qanaǵattandyrýǵa múmkindik keńeıýine baılanysty tilegi oryndalatyndyǵyna qýanyp qaldy ol.
Aqjaıdaq stansasynda da týra osyndaı oqıǵa ushyrasty. Tórt balaly jas áıel Bıken Bektemisova jubaıy bastap, aýyldyq jerge qonystaný nıetteri baryn jetkizdi. Turǵyndary sıregen aýyldardy qaıta tolyqtyrý, ásirese, jastardy qaıtarý aýdan aldyna qoıylǵan mereıli mindet. Osy baǵyttaǵy sharalar shapaǵatyna bólenýshilerdiń kúnnen-kúnge kóbeıýi qazaqy qalyptaǵy óńir keleshegin kemeldendire túspek.
Oıdaǵy qystaqtarǵa, qyrdaǵy aýyldarǵa, odan Balqashqa soǵylyp, jalpaq dala tósine qaıta shyǵyp, aımaqtyń bir sheti Saıaqpen ulasqan Ortaderisin, Aqjaıdaq óńirine boılanǵan bul sapardan túndelete oralyp kele jatqanymyzda júrgizýshi Qýanysh inimiz: «Aǵa, 800 shaqyrymnan asa jol júrippiz. Sharshap-shaldyqqan shyǵarsyz. Al bizge bul úırenshikti jumys kúni ǵoı», dedi. Oılanyp qaldyq. Ákimder týraly sóz san qıly. Kóp jaıdy bilmeıdi ekenbiz.
Jeri shalǵaı, másele shash-etekten, kóshten qalyńqy Aqtoǵaıdy alǵa umtyldyrýdaǵy qat-qabat ister asyqtyrǵan aýdan ákimi Omarhanovtyń biz kórip, biz bilgen bir jumys kúni osyndaı boldy.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Qaraǵandy oblysy,
Aqtoǵaı aýdany.
