Sýretterdi túsirgender Elmıra Meńdiǵalı, Medet Medresov
Oral qalasynan tań ata shyqqanbyz. Jol talǵamaıtyn júrdek Land Cruiser yzǵytyp keledi. Biz otyrǵan kóliktiń ıesi – 33 jastaǵy Dosan Darhanov «Qıssasýl-ánbıanyń» aqbóken jaıly hıkaıalaryn yqylaspen aıtady.
– Ertegi shyǵar, – deıdi meniń orystildi basylymda isteıtin áriptesim.
– Iá, ańyz ǵoı. Biraq kıiktiń erekshe maqulyq ekeni ras. Sonaý mamont zamanynan kele jatqany óz aldyna, adam aıtyp túsindire almaıtyn ǵajap qasıeti kóp. Bularda jetim laq degen bolmaıdy. Kıik tóldeıtin «quralaı» kezinde shybyn-shirkeı shyqpaıdy, ıt-qustyń tábeti tyıylady. Bilesiz be, aqbóken jatyrynda jatqan laqtyń jynysyn ózgertip, qajet bolsa erkek, qajet bolsa urǵashy ete alady, – deıdi Dosan shyn kóńilimen. 2010 jyldan beri Batys Qazaqstan oblystyq Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynda, keıingi eki jyl «Ohotzooprom» mekemesinde qyzmet etetin Dosannyń sózine kúmán keltirý qıyn. Men qapysyz senip kelemin...
Kóbeıgen kıik
Batys Qazaqstannyń baıtaq dalasy – úıir-úıir kıiktiń úırenshikti mekeni. Bir kezderi aıaýsyz aýlaý men belgisiz indet saldarynan aqbókenniń Oral popýlıasııasy joıylyp kete jazdaǵan. Qazir Qudaıǵa shúkir, kıik sany kóp. Dınozavrlar dáýiriniń kýási bolǵan jezkıiktiń búginde eń kóp saqtalǵan jeri Qazaqstan bolsa, elimizdegi eń kóp jaılaǵan mekeni Edil men Jaıyq arasyndaǵy Bókeılik bolyp tur.
2019 jylǵy áýe sanaǵy Batys Qazaqstanda 217 myń bas kıik bar dep kórsetken. Bıyl pandemııaǵa baılanysty sanaq júrgizilmepti. Naqty sanyn eshkim bilmeıdi. «Edáýir kóbeıdi» deıdi osy aqbókendi kúni-túni qoryp júrgen «Ohotzooprom» mekemesiniń mamandary. «400-600 myńǵa jetip qalǵan shyǵar» deıdi beıresmı áńgimede.
Elimizde «Kıik» keń aýqymdy tabıǵatty qorǵaý aksııasy jyl saıyn ótedi. Bıyl da jeltoqsannyń alǵashqy kúnderinen bastalǵan aksııa jyl sońyna deıin jalǵaspaq. Aqbókendi qorǵaý, brakonerlikpen kúres máseleleri, tabıǵat qorǵaýshy ınspektorlardyń búgingi ahýalymen jaqyn tanysý úshin uıymdastyrylǵan press-týrǵa yqylaspen qosylǵanbyz. Kózimizben kórdik – Qaztalov aýdany aýmaǵynda kóz jeter jerdiń bári aqbóken úıirine tolǵan eken.
Baq pa, sor ma?
Bir qyzyǵy, dál osy kıik kóbeıgen aımaqta turatyn aýyl adamdarynyń pikiri ekige jarylyp tur qazir. Aqbókenniń shekten tys kóbeıgeni – mal ósirýge kedergi deıtinder de kóp.
– Kıiktiń kóbeıgenine qarsy emespiz, biraq biz mal ósirip otyrmyz ǵoı. Aqbóken jaıylym qaldyrmaýǵa aınaldy. О́te kóp. Erterekte kıik sanyn shektep, retimen aýlap, etin, súıegin daıyndaıtyn arnaıy mekeme boldy. Qazir she? Osy kıikti ósirgennen memleketke paıda bar ma? Jerimizde mıllıondaǵan kıik júr, odan aýdanymyzǵa bir tıyn da paıda joq. Osy máseleni oblys ákimi Ǵalı Esqalıevke de aıttyq. Ákim «Bul respýblıkalyq deńgeıde sheshiletin másele» deıdi. Biz, jergilikti halyq, kıiktiń paıdasyn emes, zııanyn ǵana kórip jatyrmyz, – deıdi bizge Ájibaı aýylynyń turǵyny, «Qyzyl tý» sharýa qojalyǵynyń basshysy Dostyq Jarasov.
Degenmen bul pikirmen «kıikshiler» – «Ohotzooprom» mekemesiniń qyzmetkerleri kelispeıdi. Kıik qorǵaýshylardyń Batys Qazaqstan fılıalyn basqaryp otyrǵan Arman Qojahmetov bir kezderi dál osy ólkede kıik sany 1 mln 200 myńǵa deıin jetkenin, jaıylym sol kezde myńǵyrǵan malǵa da, aqbókenge de jetkenin aıtady.
«Keıingi jyldary qýańshylyq saldarynan mal azyǵy tapshy ekeni ras. Biraq buǵan kıiktiń kinási joq» deıdi D.Darhanov. Onyń ústine, aqbóken kóbine úı maly jemeıtin ýly shópterdi de azyq ete beredi. Kıiktiń taǵy bir qasıeti – qys qatty, mal azyǵy tapshy bolsa, bir kúnde aýyp, jaıylym aýystyryp ketedi. Jylda osy ýaqytta Naryn qumyna mıgrasııa jasaıtyn janýardyń áli kúnge deıin qyrda júrýi – qys jaıly bolady degen belgi bolýy múmkin.
Aqbókendi aıalaý
«Kıik» aksııasy barysynda kózimizben kórdik – aqbókendi qorǵaý sharalary Batys Qazaqstan óńirinde jaqsy júıege túsken eken. Eńbektiń eń birinshi nátıjesi – janýarlardyń sany ósýi ǵoı. Qaztalovtan asyp, Ájibaı aýylyna burylǵan sátten bastap qaı jaǵymyzǵa qarasaq ta jondary aǵara jóńkilgen kıik úıirin kórdik. Jáne baıqaǵanymyz – kólik qarasy kóringende quıyn-perin joq bolyp ketetin úrgedek emes, adam balasyn birer shaqyrym ǵana jaqyndatyp, alańsyz jaıyla beredi eken. Bul qoryqshylardyń kúni-túni júrip, qorǵaǵan eńbeginiń kórinisi ekeni sózsiz. Iаǵnı janýarlardyń tynyshyn alǵan ańshylar azaıǵan. Brakonerlerge qazir zań da qatal.
– 2020 jyldyń basynan beri Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda kıik aýlaý, derıvattaryn zańsyz saqtaý boıynsha 37 qylmystyq is tirkelip, altaýynyń soty ótti. 8 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp, 2 jyldan 6 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jáne shekteý jazasyn aldy. Sot sheshimimen 62 mln 300 teńge memleket qazynasyna qaıtaryldy. Búgingi aksııanyń da basty maqsaty – kıik janýarlaryn zańsyz aýlaý, olardyń múıizin, derıvattaryn zańsyz saqtaý jáne tasymaldaýdyń jolyn kesý. Buǵan quzyrly organdar, atap aıtqanda Orman sharýashylyǵy jáne janýarlardy qorǵaý ınspeksııasy, polısııa departamenti, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń shekara qyzmeti birlesip mobıldik toptar qurdy, – deıdi oblystyq Orman sharýashylyǵy jáne janýarlardy qorǵaý ınspeksııasynyń jetekshi mamany Arman Izimǵalıev.
Joǵaryda ashylǵan qylmystyq oqıǵalar barysynda bıyl 483 kıik, 2 myńnan astam múıiz tabylǵan. Qoryqshylar qazir quqyq buzýshylardy kóbine daladan emes, úılerinen, derıvattardy jasyrǵan jerden ustaıdy. Jaqynda ǵana oblys aýmaǵynda zańsyz kıik aýlaýmen aınalysqan eki qylmystyq top áshkere boldy. Polısııa departamentiniń málimetinshe, bul toptar 2019 jyldyń qyrkúıegi men 2020 jyldyń mamyry aralyǵynda oblys aýmaǵynda zańsyz kıik aýlap, onyń múıizin ótkizýmen aınalysqan. Olardan 700 múıiz, tirkelmegen 9 atys qarýy, 328 oq-dári, ótimdiligi joǵary 7 avtokólik, 2 qarshana, 2 motosıkl, basqa da qural-jabdyqtar tárkilengen.
Aıta keteıik, 2019 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Qazaqstanda brakonerlikke qarsy jaza kúsheıtilgen bolatyn. Buryn brakonerlik qylmysy dáleldengen adamnyń múlki tárkilenip, 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylsa, qazir jaza merzimi 10 jylǵa deıin artqan. Memlekettik ınspektorlar men qoryqshyǵa qatysty ómirge qol suǵýshylyq jáne kúsh qoldanǵany úshin 20 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý ne múlki tárkilenip, ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen.
Sonymen qatar memlekettik ınspektor men qoryqshyǵa qatysty zorlyq-zombylyq kórsetkeni úshin jańa bap boıynsha 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin.
Qorǵaýshyǵa qamqorlyq
Qazaqstanda qaskóı brakonerlerdiń qolynan qaza tapqan qoryqshy Erlan Nurǵalıev pen Qanysh Nurtazınovtiń oqıǵasy eldi dúr silkindirip ketken edi. Bul bir jaǵynan kıik aýlaýshylardyń eshnárseden taıynbaıtyn qarajúrektigin kórsetse, ekinshi jaǵynan aqbókendi qorǵaýshy ınspektorlar máselesine de nazar aýdartty. Baıqaǵanymyz, qazir «Ohotzooprom» mekemesiniń ınspektorlaryn qajetti quraldarmen jabdyqtaý kúsheıgen. Máselen, batysqazaqstandyq fılıal quzyrynda 10 «KamAZ», birneshe Toyota Land Cruiser, Toyota Hilux bar. Jeńil kólikterdiń ishki salony men syrtqy tórt tarapyna beınekamera ornatylǵan, onyń jazbasy kúni-túni toqtamaı, ortalyqqa túsip turady eken. Qoryqshylar qarýmen, brondy keýdeshemen qamtylǵan.
Biz osy jolǵy saparymyzda kıik qorǵaýshylarǵa jasalǵan qamqorlyqtyń taǵy bir kórinisine kýá boldyq. Bul – qanatqaqty joba retinde elimizde tuńǵysh ret salynǵan avtonomdy modýldik úı.
«Kıik qorǵaýshylar qosyny» dep aıtýǵa bolatyn bul keshende kúni-túni aqbókendi kúzetip, en dalada júretin ınspektorlar úshin bar jaǵdaı jasalǵan. Jatyn bólmeden bólek, kúnnen qýat alatyn elektr júıesi, avtonomdy elektr generatory, shaǵyn janarmaı stansasy, kólik jóndeý jáne shınomontaj sehy, zamanaýı monshasy, asúıi, kir jýatyn quraldary da bar. Vahtalyq ádispen kezekshilik etip, 15 kún boıy en dalada júretin ınspektorlar bul qosynda ózderi de tynyǵyp, kólikterin de rettep alatyn jaǵdaı qarastyrylǵan.
– Modýldi qosyn qurylysy tolyq aıaqtalǵan joq, shamamen 80 paıyzy bitip tur. Bolashaqta bul ortalyqtyń óz qyzmetkerleri – kúzetshiler, kólik jóndeıtin mamandar, operatorlar bolady. Osyndaı tirek pýnktter elimizdiń ózge óńirlerinde de salynbaq. Dál osy jerdi tańdaǵan sebebimiz – kóktemde kıik tóldeıtin Qaraoba qonysy, kúzgi kúıek oryndary jaqyn. Sondaı-aq aqbóken jaılaǵan Bókeı ordasy jáne Jańaqala aýdandaryna da barynsha tez jetýge bolady, – deıdi «Ohotzooprom» О́B» RMQK Batys Qazaqstan oblystyq fılıaly dırektorynyń mindetin atqarýshy Arman Qojahmetov.
Kıik qorǵaýshy ınspektorlarmen bir kún birge júrip, olardyń qyzmeti qanshalyq qıyn ekendigin de sezinip úlgerdik. Batys Qazaqstanda ázirge qar joq. Dalada óńmenińnen ótip keter qara sýyq jel eken. Biz, jýrnalıster, aqbóken úıirin kórgen saıyn sátti kadr túsirmek bolyp kólikten shyǵamyz. Sálden keıin dirdektep, jyly kólikke qaıta tyǵylamyz. Al osy mań dalada 15 kún boıy qar tósenip, muz jastanyp júretin ınspektorlardyń jumysy árıne, ońaı emes.
Bolashaqta elimizdegi aqbóken sharýashylyǵynyń jaǵdaıy qalaı bolmaq? Kıikti saqtaý maqsatynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi jalpy aýdany 343 040,1 gektarlyq «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervatyn, sondaı-aq jalpy aýdany 314 504,1 ga bolatyn Ashyózek memlekettik tabıǵı qaýmalyn qurý máselesin pysyqtap jatyr eken. Sany ósip, joıylyp ketý qaýpi seıilse, aqbóken múıizin, etin óndirip, óńdeıtin arnaýly oryndar nege salmasqa?!
Kıiktiń bir ádeti bar – alystan kólik kórse, aldyn kesip ótýge umtylady. Keıde tipti avtokólikke soǵylyp, maıyp bolady. Inspektorlardyń biri mynadaı oqıǵany áńgimelep berdi: «Úlken joldyń boıynda aýyr júk kóligine 8 kıik soǵylǵan, ústinen tústik. Kıikter tiri, biraq mal bolýy qıyn. Adaldap baýyzdap, jaqyn aýyldaǵy turmysy tómen otbasylarǵa taratyp bergimiz kelip edi. Biraq tájirıbeli áriptesimiz eskertti. «Bolmaıdy! Bul qylmystyq jaýapkershilikke soqtyratyn áreket bolmaq!». Amal joq, sol jerge mal dárigeri men polısııa qyzmetkerin shaqyryp, akt jasatyp, ol kıikterdi jaqyn mańdaǵy mal molasyna aparyp joıýǵa týra kelgen.
Degenmen osyndaı qatań qorǵaý arqyly keıingi jyldary kıik sany qazirgi kólemine jetip, ósip otyrǵany da ras.
«Mamyr aıynan beri Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdarymen jumys istep jatyrmyz. Olar kıiktiń aýrýǵa shaldyǵý sebepterin zertteıdi. Kóktemde tóldeý naýqany kezinde kıikter men laqtardyń aǵzasyna saraptama jasady. Nátıjesin kútip otyrmyz. Alda zertteý jumystary boıynsha áriptestikti kúsheıtemiz», deıdi Arman Serikuly.
Qudaıdyń qudireti, bul kıiktiń basyna talaı náýbet tap bolǵan. Belgisiz dertten mıllıondap qyrylyp ta qalǵan. Búginde Edil men Jaıyq arasynda josyp júrgen úıir-úıir kıiktiń sany osydan 17 jyl buryn 3-aq myń bolypty. Memlekettik qorǵaýdyń, ınspektorlardyń tynymsyz eńbeginiń nátıjesinde baıtaq dalada bóken sany kóbeıipti. Kóz qýanady. Kıeli janýardy qorǵaýdyń saýaby tekke ketpeıtin shyǵar...
P.S. Tún ortasy bolyp qaldy. Oralǵa qaıtyp kelemiz. Tań atqaly joldy-jolsyz myń shaqyrymdaı artta qalypty. Biz sharshadyq, kózimizge uıqy tyǵylyp tur. Tek kólik júrgizýshi Dosan Darhanovtyń rasııasy əlsin-əlsin qosylyp, tapsyrma qabyldap jatyr. Uqqanymyz – ınspektor birer saǵattan keıin qaıta jolǵa shyǵýy tıis. Aqbókendi qorǵaýǵa.
Batys Qazaqstan oblysy
