«Bilimdegi daǵdarysqa dálelińiz bar ma?» dersiz. Biz de bul sózdi negizsiz jazbadyq. Jaqynda PISA – Bilim alýshylardyń jetistigin halyqaralyq baǵalaý baǵdarlamasynyń kórsetkishteri jarııalandy. Atalǵan kórsetkishter bilimge aıryqsha kóńil bóletin álem elderin alańdatyp otyr. О́ıtkeni onda qashyqtan oqytýdyń 3 aıdaǵy nátıjesi boıynsha damyǵan elderdiń ózinde bilim sapasynyń aıtarlyqtaı nasharlap ketkeni kórsetilgen. PISA nátıjelerine kóz júgirtsek, álemde bilim berý sapasy jóninen aldyńǵy oryndardy bermeıtin Aýstralııa oqýshylarynyń matematıkalyq saýattylyǵy 16,7 paıyzǵa, al oqý saýattylyǵy 11,5 paıyzǵa tómendegen. Al alpaýyt AQSh-ta 2019-2020 jyldar boıynsha bilim alýshylardyń kórsetkishi matematıkadan 30 paıyzǵa, oqý saýattylyǵynan tipti 50 paıyzǵa nasharlap ketken.
Bizdiń eldegi jaǵdaı qalaı? Qazir bul suraqqa mektep oqýshysyna sabaq oqytyp otyrǵan ata-ana nemese jaýapkershilik júktelgen eresek jan kez kelgen bilim berý salasynyń sarapshysynan artyq aıtyp beretin shyǵar. Úıde otyryp-aq otandyq bilim berýdiń qazirgi jaı-kúıine baǵa berip jatqandardyń pikirine súıensek, jaǵdaı qıyn. Bárimiz biletindeı, búginde qazaqstandyq orta bilim beretin oqý oshaqtary (shaǵyn jınaqty mektepterden basqasy) negizinen qashyqtan oqytýǵa kóshti. Balalary kóp mektepterde ishinara synyptar ata-analardyń ótinishimen shtattyq rejimde oqytylyp jatyr. Muǵalimder, oqýshylar men ata-analar «tótenshe toqsannan» (naýryzda jarııalanǵan tótenshe jaǵdaı kezinde elimizdegi bilim alýshylar oqý jylynyń sońǵy toqsanyn túgel qashyqtan oqydy) beri tájirıbege engizilgen jańa formattaǵy oqytýǵa birshama beıimdelip úlgergendeı. Biraq báribir bilimdegi biraz beı-berekettiń beti ashylyp qalǵan syńaıly.
Facebook áleýmettik jelisin qoldanýshy Ásııa Ermuhambetova óziniń paraqshasynda: «Jıenimniń sabaǵyna qalaı aralasyp ketkenimdi ózim de bilmeı qaldym. BJB, TJB-ǵy qate suraqtar, grammatıkalyq qateler, aǵylshyn tili muǵaliminiń sózderdi burys aıtýy, 45 mınýttyń ornyna ótiletin «WhatsApp»-ǵy 15 mınýttyq sabaqtar. Mundaıda qandaı sapa bolady? Bul – nebári 3-synyptaǵy jaǵdaı. Oqýlyqtardaǵy suraqtardy qaraımyn, mende bilimniń sapasyna qatysty taǵy 99 suraq týady. Kezekshi synyptardyń sabaq kestesin ózgertedi de jatady. Muny mekteptiń 3 aýysymda oqytatynymen túsindiredi. Memlekettik mektepterde ne bolyp jatyr? Kóp nárseni kadr tapshylyǵyna ysyra salady», dep jazdy. Onyń oıynsha, eger muǵalimder pandemııa jaǵdaıynda durys oqyta almasa, onda qolynan keletinderge berý kerek. Bilikti muǵalimnen sabaq alsa bolǵany, mamandardyń qaıda turatyny mańyzdy emes. Sebebi báribir bilim qashyqtan berilip jatyr.
Negizinen bul ıdeıany mınıstrlik «tótenshe toqsan» bastalǵannan-aq qolǵa alǵandaı boldy. Myqty mamandardyń sabaǵynan vıdeolar ázirlep, bilim berý platformalary men telearnalar arqyly taratýy – sonyń aıǵaǵy. Desek te tájirıbe tolyǵymen jáne jan-jaqty qolǵa alynyp, iske asyryla almaı jatyr. Áıtpese bilim salasyn biliksizderden tazartýdyń taptyrmas quraly bolatyn. О́ıtkeni oqýshylar men ata-analar tańdaǵan muǵalimge memleket eńbekaqysyn tólese, eń mańyzdy salada saqalary ǵana qalar ma edi. О́ıtkeni Á.Ermuhambetovanyń «Bilim sapasy jaqsarmasa, bitpeıtin standarttardyń ne qajeti bar. Eń qyzyǵy, muǵalimder kez kelgen ótinish pen eskertýge basqa jaqsy mektep tabýdy nemese tipten jeke mektepke ketýdi usynady. Alaıda grammatıkalyq qateler men qate suraqtardyń dál pandemııada paıda bolmaǵany anyq qoı», degen sózinde shyndyq bar.
Elordadaǵy №82 mektep-lıseıi dırektorynyń mindetin atqarýshy Gúlmıra Kóktalqyzy TJB, BJB-ǵy suraqtardyń mazmuny aldyn ala tekserýden ótip, bekitilýi tıis ekenin aıtady.
«Mektebimizde testilerdiń mazmunyn, ondaǵy suraqtardyń sapasyn tekserip, qol qoıatyn arnaıy mamandarymyz bar, olar qajetti kýrstardan ótken. Menińshe, bul júıe barlyq memlekettik mektepterge engizilgen bolýy kerek. Al biz sabaqty 15 mınýtta ótkizbeımiz, ZOOM platformasynda tolyǵymen 40 mınýt bolady. Odan keıin mektep oqýshylary men ata-analary túgel Microsoft Teams-ty qoldanady, óte yńǵaıly. Álbette WhatsApp jelisinen basqasyn qoldanýdan bas tartatyn ata-analar biren-saran kezdesip jatady. Solar úshin ǵana qoldanýymyz múmkin. Biraq sabaq onda ótkizilmeıdi. Aıtpaqshy, kezekshi synyptardyń kestesi de múlde ózgermedi. Bastaýyshtaǵy kezekshilik synyptardyń kestesi qyrkúıekte bekitilgennen ózgermesten áli tur. Osy toqsannan bastap 5-synyptikin qostyq», deıdi G.Kóktalqyzy. Oqý oshaǵy ókiliniń aıtýynsha, pandemııa kezinde bilim sapasy túsip ketpedi. Dese de barlyq mekteptegi oqytý men bilim berýdiń sapasy orynynda ma? Muǵalimderdegi qatelikterdi qaıda qoıamyz?
Paperlab tobynyń sarapshysy, belgili áleýmettanýshy Kamıla Kovıazına másele muǵalimderde emes ekenin jetkizdi.
«Bizdiń muǵalimder shyn máninde jaman emes, olardyń jańa jaǵdaıǵa áreń beıimdeletini jáne zaman talap etken qajetti qabiletterdi zorǵa ıgeretini qıyn. Jańartylǵan bilim berýdiń ózin áli tolyq túsingen joq. TALIS saýalnamalaryna sáıkes árbir úshinshi muǵalim jańartylǵan bilim berýde, krıterıaldy baǵalaýda ózin tolyǵymen básekege qabiletti, senimdi sezinbeıdi. Eshkim olardan sıfrly daǵdylardy talap etpedi jáne oqytpady da. Sol sebepti pedagogterdi árdaıym oqytyp, biliktiligin arttyryp otyrý kerek. Budan da mańyzdysy, bilim berýge bólinetin qarjyny únemdeýdi toqtatý qajet. PISA kórsetkishterinen neǵurlym bir oqýshyǵa qarastyrylǵan qarajat kóp bolsa, soǵurlym bilimniń sapasy da joǵary bolatynyna kóz jetkize alamyz. Reıtıngtiń turaqty kóshbasshylary – Sıngapýr, Japonııa, Fınlıandııada bir oqýshynyń shyǵyny 11-14 myń dollardy quraıdy. Al atalǵan soma Qazaqstanda – 560 dollar (2019 jyly bir oqýshyǵa orta eseppen 224,3 myń teńge bólingen). О́zderińiz kórip otyrǵandaı, bul – múlde mardymsyz», deıdi K.Kovıazına.
Sarapshynyń sózine sensek, pandemııada anyq baıqalǵan bilimdegi daǵdarystan shyǵyp, teńsizdikti azaıtý úshin (aýyl balalary, máselen, qalalyq oqýshylardan 1,5 jylǵa artta qalyp keledi) sıfrly bilim berýdiń kúshin qoldaný kerek. Osy tusta áleýmettanýshynyń oıy joǵaryda aıtylǵan sózimizdi tolyqtyra túsedi. Iаǵnı biz qashyqtan oqytýdy damytý arqyly bilim salasynda bilikti kadrlardy irikteı alamyz. Ekinshiden, sarapshy aıtqandaı, aýyl men qala balalarynyń bilim deńgeıindegi teńsizdikti joıýǵa járdemdesedi.
«Eger densaýlyq saqtaý mamandary telemedısınanyń mańyzdylyǵy týraly únemi kóterse, biz nege qashyqtan bilim berý jóninde aıta almaımyz. Eń jaqsy muǵalimder alys aýyldardyń (keshirińiz, aýyldyq shaǵyn jınaqty mektepterde muǵalimderdiń biliktiligi qaladaǵy áriptesterine qaraǵanda tómen deńgeıde) balalaryn qaı kezde oqytady, al mektep muǵalimderi tálimger, repetıtor, konsýltant rólin qashan atqarady? Biraq bul úshin árıne aldymen eń mańyzdy ınvestısııa máselesin sheshýge tıispiz», deıdi áleýmettanýshy.
Iá, mektepterdegi jaramsyz kompıýterler, taýdyń etegi men tóbede ǵana ustaıtyn ınternet, kontenti sapasyz platformalar problemasyn pandemııa kelgende eskergenimiz anyq qoı. Shyntýaıtynda, tehnologııa zamanynda sıfrlyq bilim berýdi damytýǵa ınvestısııany tartý kerek edi. Al bizdiń tótenshe jaǵdaı jarııalanǵanda aldaǵy jyldarǵa bólingen qarajattyń esebinen jantalasyp tehnıka satyp alǵanymyz «as isherde» degenge saıady.
Jalpy, koronavırýstyń kesirinen paıda bolǵan bilimdegi daǵdarys Qazaqstan sekildi damýshy elderde ǵana emes, damyǵan elderde de oryn alyp otyr. Aıtalyq, elimizde aýyl men qala balalarynyń bilim deńgeıindegi araqashyqtyq túıtkilge aınalsa, Anglııany áleýmettik toptar arasyndaǵy bilim deńgeıiniń teńsizdigi alańdatady. Sebebi sońǵy ýaqytta jarııalanǵan kórsetkishterge sáıkes, bilim berý júıesi ozyq eldiń biri sanalatyn Tumandy Albıonda ártúrli áleýmettik-ekonomıkalyq toptar oqýshylarynyń arasyndaǵy alshaqtyq 46 paıyzǵa artypty. Álbette bul másele bizge tańsyq deı almaımyz, sebebi halyqaralyq, aqyly mektepter Qazaqstanda da jumys isteıdi. Degenmen sheteldik tájirıbede tuıyqtan shyǵýdyń joly qaısy? Mine, biz úshin osy – mańyzdy.
Ulybrıtanııada «Ulttyq repetıtorlyq baǵdarlama» jobasy bıylǵy maýsymnan bastap iske asyrylyp keledi. О́ıtkeni Anglııa úkimeti repetıtorlyqty jaǵdaıy jaqsy otbasynyń balalary paıdalana alatyn qyzmet emes, ártúrli áleýmettik-ekonomıkalyq toptar arasyndaǵy oqytý sapasynyń alshaqtyqtyǵyn joıý múmkindigi retinde qarastyryp otyr. Is júzinde COVID-19 pandemııasyna baılanysty Ulybrıtanııada mektepter jabylǵanǵa deıin repetıtorlyq qyzmetter áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy jaqsy otbasylardan shyqqan oqýshylar úshin ǵana qoljetimdi boldy. Al qazirgi tańda Anglııadaǵy atalǵan qyzmetke degen qoǵamdyq kózqaras Úkimetiniń sheshimi nátıjesinde túbegeıli ózgeretin sııaqty. Joba boıynsha mektepter arnaıy belgilengen tizimdegi repetıtorlyq qyzmet kórsetetin ortalyqtarmen nemese mamandarmen jumys isteı alady. Ári bul qyzmet – tegin. Mundaı qyzmetti turmysy tómen otbasylardan shyqqan balalardyń paıdalanýyna basymdyq beriledi. Osy úshin memleket repetıtorlyq qyzmet kórsetetin mekemelermen áriptestik ornatqan eken.
Iá, dál qazirgideı bilimdegi daǵdarys ýaqytynda bilimniń sapasyn arttyrý jaıynda sóz etýdiń ózi qısynsyz. Ony damyǵan elderdiń bilim sapasyna qatysty halyqaralyq kórsetkishterden de anyq kórýge bolady. Sol sebepti álem elderi osyǵan deıin qol jetkizgen bilimniń sapasyn saqtap qalýdy kózdep otyr. О́ıtkeni bilim degenimiz – adamı kapıtal. Al adamı kapıtal quldyraǵan kezde bolashaq týraly ádemi áńgime aıtý múmkin de emes. Túptep kelgende, dál osy daǵdarysty týdyrǵan pandemııadan da adamzatty alyp shyǵatyn bilim ǵoı.
