Abzal adam

2011 jyl edi. Qyzylordaǵa endi aýysyp kelgenbiz. Almatydan. Neniń ne ekenin asa bile bermeımiz. Týǵan jerimiz bolǵanmen, Alataýdyń eteginde es jıyp, etek japqan bizge Syrdyń syryn jańadan uǵynýǵa týra kelgeni bar. Aımaqtyń aqjoltaı jańalyqtaryn respýblıkaǵa jalaýlatyp jetkizgimiz-aq keledi. Biraq tasyraqtaǵan attaı kibirtikteı berdik. Sondaı kúnderdiń birinde «Syrdarııa aýdanynda Naǵı Ilııasov degen aýyl bar. Tap bir qum ishindegi oazıs sekildi. Tipti, Londondaǵy Bıg-Benniń kóshirmesine deıin tur», degen aqparat qulaqqa jaǵymdy estildi. Eldiń batysyna aparatyn kúrejolǵa túsip alyp, Naǵı aýylyna tarttyq.

2011 jyl edi. Qyzylordaǵa endi aýysyp kelgenbiz. Almatydan. Neniń ne ekenin asa bile bermeımiz.
Týǵan jerimiz bolǵanmen, Alataýdyń eteginde es jıyp, etek japqan bizge Syrdyń syryn jańadan uǵynýǵa týra kelgeni bar. Aımaqtyń aqjoltaı jańalyqtaryn respýblıkaǵa jalaýlatyp jetkizgimiz-aq keledi. Biraq tasyraqtaǵan attaı kibirtikteı berdik. Sondaı kúnderdiń birinde «Syrdarııa aýdanynda Naǵı Ilııasov degen aýyl bar. Tap bir qum ishindegi oazıs sekildi. Tipti, Londondaǵy Bıg-Benniń kóshirmesine deıin tur», degen aqparat qulaqqa jaǵymdy estildi. Eldiń batysyna aparatyn kúrejolǵa túsip alyp, Naǵı aýylyna tarttyq.

Kirgennen-aq jurttyń aýzyndaǵy sózdiń beker emestigine kóz jetti. Gúldiń san túri jaıqalyp ósip tur. Mádenıet úıi ıneden jańa shyqqandaı, jarqyrap qarsy alady. Anadaı jerde sý burqaqtar kókke shapshıdy. Aýyl túgili, keıbir aýdan ortalyqtarynan kóre bermeıtin saýda ortalyǵynyń ishi qyzdyń jıǵan júgindeı tap-tuınaqtaı eken. Qasynda alaqandaı aýylǵa arnap salynǵan meıramhanasy jáne bar. Mekteptiń eskiligi de baıqalmaıdy. Sebebi, kúrdeli jóndeýden ótken. Jazdygúni halyq konsert tamashalaıtyn sahna da jasalǵan. Onyń syrtyn ala ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qurmetine qoıylǵan eskertkish pen máńgilik alaýdy kóresiz. Aınalany gúl kómkergen. Shashtarazdyń qolynan jańa shyqqandaı bolyp tal-daraq pen kógal jatyr jaıqalyp. Aýyl adamdary saǵattaryn Bıg-Benniń kóshirmesine qarap túzeıdi. Qysqasy, aıtsa aıtqandaı-aq. Kelbeti kelisken aýyl eken. «Endi munyń bárin kim istedi?» degen zańdy saýal mıdyń bir buryshynan qylań berdi. Surastyra kelsek, Abzal Eralıev degen azamat eken. О́zi kúrish sharýashylyǵymen aınalysatyn kórinedi. «Abzal jáne K» degen tolyq seriktestiktiń dırektory. Sonymen qatar, Naǵı aýylyna bóten adam emes. Osy eldiń týmasy bolyp shyqty. Bizdiń Naǵı Ilııasov aýyly men Abzal Eralıevti tanýymyz osylaı bastalǵan-tyn.

Kásipkerdiń negizgi mamandyǵy ınjener-qurylysshy. Keńes kezinde bilim alyp, eńbekke aralasqan. Qurylys salasynda qyzmet qylyp, qarapaıym sheberden bólim bastyǵyna deıingi aralyqty júrip ótken. Sol jyldary zaman ózgeshe óń alyp, ımperııanyń arsa-arsa qabyrǵasy sógilip, el Táýelsizdigin alady. Naryqtyń alǵash kelgende halyqty qaryq qylmaǵany este shyǵar. Talaı muǵalim, dáriger men ǵalym ala dorba arqalap ketken kez edi ǵoı. Jurttyń bári alypsatarlyqqa júginip, janyn baqqan. Endi she, qarap otyryp ashtan qyrylýy kerek pe? Birinen alady. Ekinshisine satady. Ortasyndaǵy az-kem tıyn-tebenge ózegin jalǵaıdy.

Abzal Eralıev te jurt qatarly saýdamen aınalysyp kóredi. Biraq az ǵana ýaqyt. Sebebi, alypsatarlyqpen alysqa barmaıtynyn sezedi. Sodan jigitterdi jınap, basyn «Abzal jáne K» tolyq seriktestiginiń sheńberine toǵystyrady. Basty maqsat – ata kásip kúrish sharýashylyǵymen aınalysý. Bul 1994 jyl edi. Daıyn turǵan jeri, saqadaı-saı tehnıkasy, adam kúshi joq seriktestikke jumysty birden dóńgeletip alyp ketý ońaı bolmady. Alǵashynda aımaqta óndirilgen kúrishti satty. Sonan keıin baryp qana jerge dán egip, óz ónimderin shyǵara bastady. Bastapqyda azǵantaı jerge ónim tastady. Jyldar óte seriktestiktiń kókjıegi keńeıe berdi. Búginde «Abzal jáne K» tolyq seriktestigi Syrdarııa aýdanynyń Naǵı Ilııasov jáne Besaryq aýyldarynda 500 gektardan astam alqapqa kúrish egedi. Bul bilgen adamǵa bir sharýashylyq úshin az tirlik emes. Jylyna 30 ben 35 myń tonnanyń arasynda qara kúrish jınaıdy. Eń bastysy, olar kúrishti ózderi aqtaıdy. Sonymen qatar, tuqymdyqty da ózderi daıyndaıdy. Dál osy jerge kelgende seriktestiktiń kúrish sharýashylyǵyn damytý úshin jańa tehnologııalardy engizip jatqanyn aıtpaı ketsek, aıyp bolar edi.

Jasyratyny joq, kúrish sharýashyly­ǵynda osyǵan deıin birshama shıkiliktiń bolǵany ras. О́ıtkeni, tuqymdyq kúrishti óńdeıtin qural-jabdyqtyń bári derlik Keńestiń kózin kórgen, ábden eskirgen zattar. Bolmasa, arzan baǵaǵa satyp alynǵan sapasy asa myqty deýge kelmeıtin jabdyqtar. Al ol kúrishti kúrmekten tolyq aıyrmaıdy. Oǵan qosa, ónim bermeıtin, aýrýǵa shaldyqqan, qabyǵy zardap shekken kúrishter de tuqymdyq retinde paıdalanylyp ketedi. Jalpy, óńir boıynsha tuqym óńdeýmen aınalysatyn mekemeler saýsaqpen sanarlyq qana. Biraq, biz aıtqan kemshilik osynyń bárine tán qubylys. Osy nárseniń zardabyn tutynýshy men óndirýshiniń qatar shegetinin aıtýǵa tıispiz. Nege? Sebebi, sharýashylyq kúrish ekkende kúrmekti qosa egedi. Mysaly, olar gektaryna myń jarym tonnaǵa deıin kúrmek sebedi eken. Al oǵan kúrish arasynda ózdigimen ósetin kúrmekti qosyńyz. Sonda sharýalar kúrmekti de qoldan egip jatyr degen sóz. Egis alqaby boı kóterip, kúrish dán jınaı bastaǵanda olar kúrmekpen alysady. Dári salady. Onymen qosa aýrý tuqymdyqtar da ónim bermeıdi. Aınalyp kelgende dándi-daqyldyń kólemi kóbeıgenmen, ónimi az bolady. Soǵan sáıkes onyń sapasy da tómendep ketip jatady. О́ndirýshi men tutynýshynyń qatar zalal tartatyn tusy osy. Endi ne istemek kerek? Osy olqylyqtyń ornyn joıý úshin «Abzal jáne K» seriktestigi Germanııadan tuqym óndiretin arnaıy qural-jabdyq aldyrtyp, zaýyt saldy. Qajetti qural-jabdyqtar nemistiń «Petkus» kompanııasynan tikeleı alynyp, jetkizilgen. Atalǵan kompanııa álem boıynsha tuqym óńdeý salasynyń maıtalmany retinde áldeqashan moıyndalyp qoıǵan. «Abzal jáne K» seriktestiginiń osy kompanııaǵa kóńil bólýi de sodan. Al zaýyt jumysshylaryn sol jaqtan kelgen mamandar oqytqan. Germanııadan aldyrtqan zaýytqa qatysty qural-jabdyqtyń jalpy quny 114 mıllıon teńgeni quraǵan. Ol «QazAgro» kompanııasy arqyly qarjylandyrylǵan. Al zaýytty, tuqymdyq qoımalaryn seriktestik óz kúshimen salǵan. Qysqasy, atalǵan zaýyttyń jalpy quny 191 mıllıon teńgege jetken. Árıne, az qarjy emes. Desek te, kúrish sharýashylyǵyn damytyp, ónim sapasyn arttyrý maqsatynda osyndaı iske bel sheship kirispese, taǵy bolmaıdy. Zaýyttaǵy jabdyqtar kúrishti qolmen aıyrǵandaı óńdeıdi. Aldymen, tuqymdyqqa arnalǵan kúrishti ákep salady. Bir shetinen taza, sapaly ónim beretin tuqym shyǵyp jatady. Ekinshi jaǵynan ónim bermeıtin, biraq paıdalanýǵa bolatyn kúrishterdi bólektep tastaıdy. Taǵy bir jaǵynan kúrmekterdi arshyp alady. Bir sózben aıtqanda, sapaly dúnıe ekeni kózge birden túsedi. Mysal úshin aıtaıyq. Myna tazalanǵan árbir tuqymdyq kúrishtiń kelisinen ary ketkende bes-aq kúrmek shyǵady eken. Al buǵan deıingi zaýytta onyń sany 20-30 kúrmekke deıin bolǵan. Zaýyt saǵatyna 5 tonna tuqymdyqqa deıin óńdeýge qaýqarly. Kúnine 100 tonna tuqymdy entikpeı daıyndaıdy. Sonda bul oblysqa qajetti kúrishtiń jartysyn daıyndap berýge jaraıdy degen sóz. «Abzal jáne K» seriktestiginiń dırektory Abzal Eralıev tuqymdy daıyndap, ony qaptap, sharýa qojalyqtaryna ózderi jetkizip berýdi oılaǵan. Biraq sharýalar daıyn tuqymdy pyshaq ústinen bólip alyp ketip jatyr eken. Deı turǵanmen, aldaǵy ýaqytta servıstik qyzmet kórsetiletinin, ár sharýashylyqqa qajetti tuqymdyqty ózderi jetkizip beretinin aıtyp otyr.

– Memleket kásipkerlikti damytýǵa barynsha jaǵdaı jasap jatyr. Sol úshin bıýdjetten arnaıy qarjy bólip, sharýashylyqtardyń sharýasyn túzep alýyna yqpal etýde. Sondyqtan biz de ózimizdiń ǵana emes, búkil oblystaǵy kúrish óniminiń sapaly bolýyna atsalyssaq degen nıetpen tuqym zaýytyn ashtyq, – deıdi Abzal Eralıev. «Abzal jáne K» seriktestigi taza tuqymdy ózderi ǵana paıdalanyp otyrǵan joq, ózge sharýashylyqtarǵa da daıyndap berip jatyr. Aıtpaqshy, sharýashylyq sońǵy 5 jylda «Iаntar», «Lıder», «Fısht», «Anaıt» sekildi kúrish sorttaryn jersindirgen.

Odan keıingi áńgime bitik shyqqan kúrishti oryp alýda. Kombaın durys bolmasa, daıyn turǵan ónimdi ysyrap qylý ońaı. Bul rette mekeme muhıttyń ar jaǵynan arnaıy tehnıkalar aldyrǵan. Búginde olardyń ıeligindegi «John Deere» kombaındary men traktorlary sózimizdiń dáleli. Sonymen qatar, ataqty «Enıseı» kombaındarynyń sońǵy úlgidegi tehnıkalary da kóptep alynǵan. Orylǵan kúrishti tazalaý da erekshe mánge ıe. Bul rette Koreıadan, Qytaıdan, Germanııadan jetkizilgen úsh zaýyt toqtaýsyz jumys istep tur. Mekeme qara kúrishti tazalaıtyn alǵashqy zaýytty 2008 jyly ornatqan eken. Ol saǵatyna 25 tonna ónim beretin bolǵan. Arada eki jyl ótkende qytaılyq qurylǵyny qondyrady. Ol saǵatyna 60 tonna qara kúrishti tazalaı alady. Byltyr germanııalyq kompanııanyń jabdyǵyn ákelgen. Munyń qýaty surapyl eken. Bir saǵatta 150 tonnaǵa deıin ónim óndiredi.

Kúrish ózi sýda ósedi ǵoı. Al únemi sý jatqan soń jer qunarsyzdanady. Arasynda kúrishtik alqapty demaldyryp almasa bolmaıdy. Ondaı kezde jerge jońyshqa egiledi. Bul ózi baıaǵydan qalyptasqan dástúr. Biz sóz etip otyrǵan sharýashylyq demaldyratyn jerge jońyshqanyń da jaqsy sorttaryn egedi eken. Jońyshqanyń tuqymyn daıyndaıtyn zaýyty da bar.

Aqyry sóz ettik qoı, myna máselelerdi de aınalyp ótpeıik. Sońǵy úsh jylda syıymdylyǵy 9300 tonnany quraıtyn 8 jańa kúrish qoımasy salynypty. Odan bólek jyl saıyn kem degende bes maman Reseıdiń Krasnodar ólkesine tájirıbe almasýǵa arnaıy jiberiledi. Budan bólek, Ispanııa, Italııa, Túrkııa, Koreıa memleketterine maman jiberip, biliktiligin arttyryp otyrady. Búginde memleket maman daıarlaý­dy basshylyqqa alyp otyr ǵoı. Mysaly, Naǵı Ilııasov aýylyndaǵy №132 orta mekteptiń eki túlegin Kýban memlekettik agrarlyq ýnıversıtetiniń «Agrohımııa jáne topyraqtaný» mamandyǵy boıynsha óz esepterinen oqytyp jatyr. Bıyl dál osy oqý ornynyń magıstratýrasyna Asqar Álıakbarov degen jigitti túsirdi. Ol buǵan deıin sharýashylyqta ınjener bolyp jumys istegen eken.

Bıyl aımaqta kúrishten rekordtyq ónim jınaldy. Onyń da birneshe sebepteri bar. Birinshi Kóksaraı sý rettegishiniń atqarǵan róli orasan zor. О́ıtkeni, Kóksaraı arqyly egistikke qajetti sý jınalyp, ony sharýa­lar der kezinde alyp otyrdy. Kúrishtiń sýǵa tikeleı táýeldi ekenin eskersek, onda sý rettegishiniń paıdasy ózinen-ózi belgili bolady. Ekinshiden, memleket sharýalardy erekshe qamqorlyǵyna alyp otyr. Ony bıyl berilgen sýbsıdııa kóleminen-aq baıqaımyz. Osy jyly kúrishke tólenetin sýbsıdııa normasy 25,0 myń teńgege kóterildi. Budan basqa kúrish óndirisinde paıdalanylatyn mıneraldyq tyńaıtqysh, gerbısıdter, sý jetkizip berý qyzmetine tóleıtin Úkimet bekitken sýbsıdııalar bar. Osylardyń bárin qosqanda ár gektarǵa ortasha eseppen 42,7 myń teńge sýbsıdııa tólenedi eken. Al 1 gektar kúrish óndirisine ketetin ortasha shyǵyn 166,7 myń teńge kóleminde. Sonda ketken shyǵynnyń tórtten bir bóligin memleket sýbsıdııalap otyr. Úshinshiden, oblystyq ákimdik te sharýalardyń barlyq jaǵdaıyn jasaýda. Ol úshin arnaıy kúrish klasterin damytatyn konsorsıým quryldy. «Jalaǵash» elevatoryn jeke qoldan memlekettiń ıeligine alyp, kúrishshiler úshin ońtaıly jaǵdaı jasap jatyr. Al rekordtyq ónimniń jınalýyna «Abzal jáne K» tolyq seriktestigi erekshe úles qosty. Sharýashylyq ár gektarynan 65 sentnerden ónim jınady.

Búginde seriktestik tek ishki naryqta ǵana jumys istep jatqan joq. Eksportqa da ónim shyǵarady. Máselen, Reseı, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Túrkimenstan men Tájikstan «Abzal jáne K» seriktestigi shyǵarǵan ónimdi paıdalanyp otyr.

Qaı kezde de eńbektiń elengeni jaqsy. Abzal Eralıev bastaǵan ujym Prezıdenttiń ózi tapsyratyn «Paryz» syılyǵyn birneshe ret ıelendi. Bıyl ǵana «Qazaqstannyń úzdik taýary» kórmesinde úshinshi oryndy jeńip aldy. Al Abzal Eralıevtiń ózine «Jyldyń úzdik mesenaty» ataǵy berildi. Bul jasalǵan eńbektiń, tógilgen terdiń óteýi bola qoımas. Degenmen, ujym jumysyna jańasha serpin beretini anyq.

Munyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵanymyzdyń ózindik sebebi bar. Sózimizdiń basynda aıttyq, kásipker týǵan aýylyn adam tanymastaı etip ózgertti. Bir ǵana máseleni aıtaıyq, sońǵy jyldarda seriktestik aýyldyń 12 kóshesin óz kúshterimen jóndep shyqqan. Ol úshin az qarjy jumsalǵan joq. Abzal Eralıevtiń ózi sońǵy bes jylda Naǵı aýylynyń ósip-órkendeýine 450 mıllıon teńgege ınvestısııa salǵanyn aıtady. Onyń syrtynda dál osyndaı jumys Besaryq eldi mekeninde de atqarylyp jatyr. Ol jaqta da balabaqsha jóndeýden ótip, skver salynyp, sý burqaq ornatylyp, gúl egilip, áleýmettik nysandar jańasha keıipke enýde. Al Besaryqtyń gúldenýine «Abzal jáne K» seriktestigi 150 mıllıon teńge qarjy jumsaǵan. Sonda bir ǵana kásipker eki aýyldyń jaǵdaıyn jasaý úshin 600 mıllıon teńge shyǵyndap otyr eken. Osyndaıda, Qazaqstanda Eralıev sekildi kásipkerler kóp bolsa eken dep armandap ketetinimizdi de jasyrmaımyz. Búginde bizdiń jurtta baı da kóp, manap ta az emes. Deı turǵanmen, solardyń barlyǵy tapqan tabysyn áleýmettiń ıgiligine jaratyp jatyr dep aıta almaımyz. Qazaq «suńqar aınalasyna shashyp jeıdi, qarǵa baýyryna basyp jeıdi» dep ketken. Sondyqtan Abzal Eralıevtiń mysaly talaı kásipkerge úlgi bolsa eken deımiz.

Erjan BAITILES,

«Egemen Qazaqstan».

Qyzylorda oblysy.

Sýrette: «Abzal jáne K» serik­tes­tiginiń dırektory Abzal Eralıev.