2013 jylǵy 2013 jylǵy 27 tamyzda Astana qalasy
Seleksııalyq-gendik maqsattaǵy obektilerdi anyqtaý jáne qurý qaǵıdalaryn bekitý týraly
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2003 jylǵy 8 shildedegi Orman kodeksiniń 78-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes, buıyramyn:
1. Qosa berilip otyrǵan seleksııalyq-gendik maqsattaǵy obektilerdi anyqtaý jáne qurý qaǵıdasy bekitilsin.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıteti (Q.J.Ústemirov) zańnamada belgilengen tártippen osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelýin jáne buqaralyq aqparat quraldarynda resmı jarııalanýyn qamtamasyz etsin.
3. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵan kúnnen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.
Mınıstr N.Qapparov.
Qazaqstan Respýblıkasy Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstriniń
2013 jylǵy 27 tamyzdaǵy №257-О́ buıryǵymen bekitilgen
Seleksııalyq-gendik maqsattaǵy obektilerdi anyqtaý jáne qurý qaǵıdasy
1. Negizgi erejeler
1. Seleksııalyq-gendik maqsattaǵy obektilerdi anyqtaý jáne qurý qaǵıdasy (budan ári – qaǵıdasy) Qazaqstan Respýblıkasy Orman kodeksiniń 78-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes ázirlendi jáne memlekettik orman qory ýchaskelerinde seleksııalyq-gendik maqsattaǵy obektilerdi anyqtaý jáne qurý tártibin aıqyndaıdy.
2. Osy Qaǵıdada mynadaı negizgi uǵymdar paıdalanylady:
1) artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵattary – artyqshylyǵy bar aǵashtardyń gendik qoryn saqtaý jáne muragerlik qasıetterin zertteý maqsatynda olardyń vegetatıvtik urpaǵyn paıdalanyp alynatyn ekpeler;
2) geografııalyq daqyldar – jańa jaǵdaılarda synaqtan ótkizý maqsatymen birneshe ekotıpterdiń (klımatıpterdiń) neǵurlym tán popýlıasııalarynyń tuqymdyq uryǵynan arnaýly ádistemeler boıynsha ósiriletin tájirıbelik daqyldar;
3) plantasııalardy oqshaýlaý – orman tuqymy plantasııalarynyń qajetsiz qajetsiz tozańmen, eń aldymen tabıǵı ekpelerdiń tozańymen (fondyq tozań) tozańdaný prosesine jol bermeıtin jaǵdaılar;
4) klımatıp – belgili bir klımattyq jaǵdaılardyń áserimen qalyptasqan ekotıp;
5) klon – vegetatıvtik kóbeıtý jolymen bir bastapqy daraqtan nemese tuqymdardyń apomıktıkalyq qurylymynan alynǵan jáne genotıpi birdeı barlyq urpaqtardyń jıyntyǵy (ramet);
6) klondyq mıkrokóbeıý – ósimdikterdiń tkandar daqylynda vegetatıvtik kóbeıý ádisi;
7) kletkalar, tkandar daqyly – kletkalar men tkandardyń aǵzadan tys jerde, jasandy jolmen jasalǵan ortada ómir súrý nysany;
8) orman tuqymy plantasııasy (budan ári – OTP) – berilgen tuqym qýalaýshylyq qasıetteri jáne sebý sapasy joǵary sorttyq, elıtalyq nemese býdan tuqymdaryn júıeli túrde (uzaq ýaqyt boıy) alýǵa arnalǵan artyqshylyǵy bar aǵashtardyń tuqymdy, nemese vegetatıvtik urpaǵy bolyp tabylatyn ósimdikterdiń arnaýly genetıkalyq shema boıynsha otyrǵyzylyp, qoldan ósirilgen ekpesi;
9) vegetatıvtik jolmen otyrǵyzylǵan orman tuqymy plantasııasy – vegetatıvtik jolmen alynǵan materıaldy paıdalanyp otyrǵyzylatyn orman tuqymy plantasııalary;
10) ekinshi urpaqtyń (rettiń) OTP-sy – kombınasııalyq qabilettilikke tekserilgen bastapqy materıaldy paıdalaný negizinde qurylatyn OTP. Bastapqy materıaldyń kombınasııalyq qabilettiligi degenimiz sol nemese basqa túrdiń belgili bir áriptesimen baqylaı otyryp býdandastyrý kombınasııasynan alynǵan onyń urpaǵynda zerttelip otyrǵan nyshannyń asyp túsý kólemi;
11) klondyq OTP – artyqshylyǵy bar nemese elıtalyq aǵashtardyń vegetatıvtik urpaǵyn (klondaryn) paıdalanyp qurylatyn OTP;
12) birinshi urpaqtyń (rettiń) OTP-sy – otyrǵyzý kezinde bastapqy materıal retinde fenotıptik belgileri boıynsha suryptap alynǵan analyqtar (artyqshylyǵy bar aǵashtar) paıdalanylatyn OTP;
13) tuqym seýip ósirilgen OTP – otyrǵyzý kezinde analyqtardyń baqylanatyn tozańdanýynan (sıbstar) nemese erkin tozańdanýdan (jartylaı sıbstar) alynǵan tuqymdar paıdalanylatyn plantasııalar;
14) turaqty orman tuqymy ýchaskesi (budan ári – TOTÝ) – osy orman ósirý jaǵdaılarynda uzaq ýaqyt boıy tuqym alýǵa arnalǵan artyqshylyǵy bar ekpelerde, tuqym plantasııalarynda artyqshylyǵy bar aǵashtardan daıyndalǵan tuqymdardan ósirilgen, egilgen nemese otyrǵyzylǵan kóshetterden jasalǵan joǵary ónimdi tabıǵı túrdegi nemese orman daqyldary ekpeleriniń qalyptasqan ýchaskeleri;
15) seleksııalyq turǵydan jaqsartylǵan materıal (budan ári – SJM) - tegi men muragerligi beımálim, jaqsartylǵan sharýashylyq qundy ereksheliktermen ózgeshelenetin ósimdikter jıyntyǵy;
16) ıntrodýsentter – ózderiniń tabıǵı taralý aımaǵynan tys jerlerde ósirilgen ósimdikter;
17) jas synyby - súrekdińniń jas synyby – súrekdińderdiń jas qurylymyn tuqymdysyna qaraı sıpattaý úshin qoldanylatyn jas aralyǵy;
18) súrektiń tolymdylyǵy – diń dıametrine tepe-teń sılındrdiń bıiktigi men dıametri boıynsha birdeı úlken sılındrdiń pishinine súrek dińi pishininiń jaqyndaý dárejesi;
19) floralyq aýdan – endemızm bolmaǵan nemese ol tym shekteýli mólsherde damyǵan kezde flora quramynyń keıbir ózgesheligimen sıpattalatyn aýdandastyrýdyń barynsha az mólsherde basybaıly birligi;
20) bonıtet - orman ónimdiliginiń kórsetkishi. О́sip-óný jaǵdaılaryna baılanysty bolady jáne basty tuqymdy aǵashtardyń ortasha bıiktigi men ortasha jasy boıynsha aıqyndalady;
3. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde seleksııalyq-gendik mańyzy bar obektilerdi anyqtaý men qurýdy osy salada keminde 5 jyl jumys tájirıbesi jáne keminde 5 bilikti orman sharýashylyǵy mamandary bar orman seleksııasy men tuqym sharýashylyǵy salasyndaǵy mamandandyrylǵan uıymdarmen júzege asyrylady.
4. Seleksııalyq-gendik mańyzy bar obektilerdi bólip alý men qurýǵa arnalǵan ólshemder orman ósý aımaǵyna, orman ósý jaǵdaılarynyń turpatyna, orman ósimdikteriniń jekelegen túrleriniń bıologııalyq erekshelikterine, olardyń jasyna jáne jaı-kúıine baılanysty.
5. Mynalar:
1) artyqshylyǵy bar aǵashtar;
2) artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵattary;
3) geografııalyq daqyldar;
4) taralymdar men býdandardyń synaq daqyldary;
5) orman genetıkalyq rezervattary seleksııalyq-gendik maqsattaǵy obektiler bolyp tabylady.
2. Seleksııalyq-gendik mańyzy bar obektilerdi anyqtaý jáne qurý tártibi
Paragraf 1. Artyqshylyǵy bar aǵashtar
6. Artyqshylyǵy bar aǵashtardy artyqshylyǵy bar jáne qalypty ekpelerden bólinip alynady. Eń aldymen artyqshylyǵy bar ekpelerdegi artyqshylyǵy bar aǵashtar bólinip alynady.
7. Aǵashtarynyń jasy bir synyptan kóp mólsherde ózgeshelenetin ártúrli jastaǵy ekpelerde artyqshylyǵy bar aǵashtardy tańdap alý árbir jas toby sheginde jeke-jeke júrgiziledi.
8. Artyqshylyǵy bar aǵashtardy iriktep alatyn nyshandar seleksııanyń túpki maqsattarymen aıqyndalady. Ormandardyń shyǵymdylyǵy men sapasyn kóterý seleksııasy kezinde artyqshylyǵy bar ekpelerde artyqshylyǵy bar aǵashtar sanatyna:
1) dińiniń túzýligimen;
2) súrekdińiniń tolymdylyǵymen;
3) dińderdiń butaqtardan jaqsylap tazartylýymen;
4) dińniń aıyr sekildi ekige bólinbeýimen;
5) ortanyń jaısyz faktorlaryna, zııankester men aýrýlarǵa tózimdiligimen erekshelenetin aǵashtar tańdap alynady.
9. Quramy jaǵynan taza bir jastaǵy asa tolymdy ekpelerde artyqshylyǵy bar aǵashtar súrekdińniń ortasha kórsetkishteri (tıisti fenologııalyq nysan úshin) bıiktigi boıynsha 10 % jáne odan da kóp, dıametri boıynsha - 30 % jáne odan da kóp mólsherde bolyp keledi.
10. Birtindep jáne iriktep kesý júrgizilgen ekpelerde artyqshylyǵy bar aǵashtar súrekdińniń ortasha kórsetkishterinen bıiktigi jóninen keminde 8 %, dıametri boıynsha 20 % asyp túsedi.
Paragraf 2. Artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵaty
11. Artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵatyn olardyń gendik qoryn saqtaý jáne muragerlik qasıetterin zertteý maqsatynda artyqshylyǵy bar aǵashtardyń vegetatıvtik urpaǵyn paıdalaný jolymen qurylady.
12. Seleksııa maqsattaryn basshylyqqa ala otyryp, artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵattaryn qurý kezinde bir nemese birneshe ret seleksııalanatyn (bólip alynatyn) belgileri boıynsha iriktep alynǵan artyqshylyǵy bar aǵashtardyń urpaqtary toptastyrylady.
13. Artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵattarynda osy orman tuqymy aýdanynyń bir nemese birneshe taralymdarynyń artyqshylyǵy bar aǵashtarynyń urpaqtary shoǵyrlandyrylady. Sonymen qatar klondardyń muraǵattary, Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń mindetin atqarýshysynyń 2013 jylǵy 19 naýryzdaǵy № 25-02-02/110 buıryǵymen bekitilgen (normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziminde № 7581 tirkelgen) orman tuqymyn aýdandastyrýǵa sáıkes kórshiles orman tuqymy aýdandarynyń artyqshylyǵy bar aǵashtarynyń urpaqtarynan qurylady, al ıntrodýsentter úshin - kórshiles orman ósirý nemese floralyq aýdandar paıdalanylady.
Bul jemis berýin kúsheıtýge jáne tuqymdardyń pisýin jaqsartýǵa járdemdesetin bolsa, orman tuqymyn aýdandastyrýdy keńeıtý maqsatynda tabıǵı taralý aımaǵynan tys jerlerde OTP qurý úshin klondardyń (tuqymdastardyń) ornyn aýystyrý júzege asyrylady. Osyndaı OTP-lar tuqymdary bastapqy artyqshylyǵy bar aǵashtar ósken aýdan úshin orman tuqymdaryn aýdandastyrýǵa sáıkes paıdalanylady.
Taý jaǵdaılarynda artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵattaryn bıiktik beldeýleri nemese taralymdar boıynsha otyrǵyzylady. Klondar muraǵattaryn artyqshylyǵy bar aǵashtar ósetin jerlermen salystyrǵanda alasalaý jerlerde, klondardyń (tuqymdastardyń) geografııalyq, bıiktik jáne orman tıpologııalyq oryn aýystyrýlary shekterinde júzege asyrylady.
14. Artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń (tuqymdastarynyń) muraǵattary tuqymdyq urpaqta tabıǵı taralymdardyń gendik-tıptik ártúrliligin saqtaýdy, túr ishindegi býdandastyrýdy barynsha azaıtýdy jáne seleksııalanatyn (bólip alynatyn) belgilerdiń barynsha keńinen baıqalýyn qamtamasyz etedi. Bul úshin artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵattarynda keminde 20-25 artyqshylyǵy bar aǵashtardyń urpaǵy bolady. Klondar muraǵattaryn birneshe vegetasııalyq kezeńder boıy bloktarmen (tanaptarmen) qurý kezinde artyqshylyǵy bar aǵashtar urpaqtarynyń kórsetilgen mólsheri úshten aspaıtyn irgeles bloktarda (tanaptarda) kórinis tabady.
Klondar sanyn iriktep alynǵan artyqshylyǵy bar aǵashtardyń mólsherimen shektelgen shekke deıin qysqartý tán kombınasııalyq qabiletke ıe artyqshylyǵy bar aǵashtar ókilderinen klondar muraǵattaryn qurý kezinde, sondaı-aq arnaıy sharýashylyq maqsattaǵy ekpeler ósirý úshin júrgiziledi.
15. Artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵattarynda artyqshylyǵy bar aǵashtar urpaǵyn ózdiginen tozańdanýdy shekteý maqsatynda bir klon (tuqymdas) ósimdikteriniń keńistikte oqshaýlanýyn qamtamasyz etetin júıeli túrde (únemi) qaıtalanyp otyrý nemese rendomızırlengen (kezdeısoq) oryn aýystyrý prınsıpterine negizdelgen erekshe syzbalar boıynsha ornalastyrady.
Birinshi jaǵdaıda belgili bir artyqshylyǵy bar aǵashtyń urpaǵy bolyp tabylatyn ósimdikterdi bir birinen keminde 30 m qashyqtyqta nemese basqa klondardyń (tuqymdastardyń) barlyq baǵyttaǵy 3 ósimdiginen keıin ornalastyrady. Otyrǵyzý (sebý) aıaqtalǵannan keıin klon muraǵatynyń árbir blogyna (tanabyna) klondardyń naqty ornalasý syzbasy jasalady.
16. Artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵattaryn qurý úshin orman ósý jaǵdaılary boıynsha shyǵymdylyǵy bonıtettiń 1-2-shi synyptarynan tómen bolmaıtyn, mashınalar men mehanızmderdi paıdalanýǵa ońaı jáne kirme joldary bar aıtarlyqtaı tegis relefti jerlerde ornalasqan orman ósimdikteriniń naqty túrlerin ósirýdiń orman sharýashylyǵy-bıologııalyq talaptarǵa sáıkes keletin orman qory ýchaskeleri tańdap alynady.
Osy ýchaskelerde topografııalyq-geodezııalyq jumystar kesheni, orman patologııalyq, topyraqty zertteý men topyraqqa agrohımııalyq taldaý júrgiziledi.
17. Artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵattaryn qurý kezinde qajetsiz tozańnyń kelýin shekteý úshin klon muraǵatyn qurýǵa arnalǵan ýchaskeni basqa túrler ekpeleriniń arasyna ornalastyrylady, áıtpese onyń perımetri boıynsha basqa túrlerdiń shapshań ósetin jıi dińdi aǵashtarynyń 5-10 qatarynan turatyn súzgish qorǵanyshtyq jolaqtar qurylady.
18. Alańdy ázirleý jáne topyraqty óńdeý tásilin tańdaý orman ósý jaǵdaılarynyń keshenimen aıqyndalady. Artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń muraǵattaryn tutas óńdelgen alańda otyrǵyzylady. Topyraqty tutas óńdeý belgili bir sebeptermen múmkin nemese qajet bolmaıtyn ýchaskelerde ony óńdeýdi jolaqtarmen nemese alańshalarmen júrgiziledi.
19. Klondar muraǵattaryn qurýdyń negizgi tásili tamyr júıesi jabyq jersindirilgen kóshetterdi otyrǵyzý bolyp tabylady. Kóshetter Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2011 jylǵy 11 qarashadaǵy № 1329 qaýlysymen bekitilgen Ormandardy molyqtyrý men orman ósirý úshin tuqymdar men kóshettik materıaldy paıdalaný, olardyń ornyn aýystyrý qaǵıdalarynda kózdelgen talaptarǵa sáıkes kelýi tıis. Sondaı-aq klondar muraǵattaryn qurý arnaıy ósirilgen telingen daqyldarǵa shybyqshalar ulastyrý arqyly nemese tuqymdarmen júrgiziledi.
20. Telingen daqyldardy shybyqtar (kóshetter) otyrǵyzý nemese tuqymdar (iri jemisti túrler, sekseýil) sebý arqyly qurylady. Telingen daqyldar ósirý úshin orman tuqymy aýdany sheginde artyqshylyǵy bar aǵashtardan daıyndalǵan óskin sııaqty sol túrdiń jáne fenologııalyq nysannyń jaqsartylǵan tuqymdary paıdalanylady.
21. Klondar muraǵattaryn qurý oryndarynda analyq plantasııalar otyrǵyzylady. Analyq plantasııalardy qurý klondar muraǵattarynyń alǵashqy tanaptaryn (bloktaryn) otyrǵyzýmen bir mezgilde nemese ol bastalmas buryn bastalady.
Analyq plantasııanyń kólemin jáne ony paıdalaný merzimin shybyqtar qajettiligin jáne artyqshylyǵy bar aǵashtardyń kerek mólsherin basshylyqqa ala otyryp aıqyndalady. Analyq-shybyqtar plantasııasynda klondardyń aralasyp ketýi shybyqtardy tuqymdastary boıynsha daıyndaýdy qıyndatatynyn eskere otyryp, klondardy ornalastyrýdy jekelegen qatarlarda nemese tuqymdastar bloktarynda shoǵyrlandyrý kerek. Otyrǵyzý aıaqtalǵannan keıin árbir analyq plantasııaǵa klondardyń naqty ornalasý syzbasy jasalady. Olarda kóshetterdi daıyndaý aǵashtardyń tórt-bes jas mólsherinde bastalady.
22. Klondar muraǵattaryn otyrǵyzý kezinde qatarlar men qatararalyqtardaǵy ósimdikter arasyndaǵy, alańshalar ortalyqtary arasyndaǵy qashyqtyq analyq ónimdi (reprodýktıvti) qabattyń barynsha jaqsy damýyn, jerge jáne aǵashtarǵa kútim jasaý, búrler (jemister, tuqymdar) daıyndaý kezinde mashınalar men mehanızmderdiń emin-erkin júrip turýy qamtamasyz etiledi. Orman ósý jaǵdaılaryna, orman ósimdikteriniń bıologııalyq erekshelikterine jáne tańdap alynǵan otyrǵyzý tásiline baılanysty qatarlardaǵy aǵash otyrǵyzý oryndary arasyndaǵy qashyqtyq 3-8 metr, qatararalyqtarda – 3-10 mertge deıin bolady. Klondar muraǵatynyń bir ýchaskesinde bir artyqshylyǵy bar aǵashtyń 48, eki ýchaskesinde - 96 telingen shybyqtary otyrǵyzylady.
23. Klondar muraǵattary úshin neǵurlym baǵaly elıtalyq aǵashtardy tańdap alýdy klondardyń seleksııalanatyn (bólip alynatyn) belgileri boıynsha kombınasııalyq qabileti men reprodýktıvti qabiletin qamtıtyn tuqymdyq jáne vegetatıvtik urpaqtaryn keshendi baǵalaý nátıjeleri boıynsha júrgiziledi.
24. Muraǵattar qurý kezinde muraǵatty ósimdikterdiń jańa danalarymen júıeli túrde tolyqtyryp otyrý maqsatynda rezervtik alań kózdeledi.
Paragraf 3. Geografııalyq daqyldar
25. Geografııalyq daqyldar otyrǵyzý kezinde:
1) tájırebeni úsh márte qaıtalaý kózdeledi, al árbir klımatıp ýchaskesiniń mólsheri keminde 100 aǵashty tolysý jasyna ósirý qamtamasyz etiledi;
2) tuqymdar daıyndaý beketteri búkil tabıǵı taralý aımaǵy nemese onyń bir bóligi sheginde orman ósimdikteriniń osy túriniń ormanda ósý jáne bıologııalyq qasıetteriniń qubylmalylyǵyn, al daqyldar otyrǵyzý beketteri - ol boljamdy ósirý aýdandardaǵy orman ósirý jaǵdaılarynyń qubylmalylyǵyn kórsetý eskeriledi. Geografııalyq daqyldar alý úshin tuqymdar árbir klımatıptiń neǵurlym keń taralǵan orman túriniń pisip jetilgen jáne ósip-jetilip qalǵan ekpelerinde daıyndalady. Baqylaý retinde jergilikti klımatıptiń tuqymdary paıdalanylady.
26. Klımatıpterdi (edafotıpterdi) bastapqy gendik baǵalaýdy olar ekinshi synyptaǵy jasqa jetkende, al túpkilikti baǵalaýdy - pisý jasyna jetkende geografııalyq (taralymdyq-ekologııalyq) daqyldardy zertteý nátıjelerin taldaý negizinde júrgiziledi.
27. Geografııalyq (taralymdyq-ekologııalyq) daqyldardy zertteýdi olardyń aman saqtalý kórsetkishteri, bıiktep ósý shapshańdyǵy boıynsha jáne dińiniń dıametri, kólemi jáne sapasy, súrek qory, ortanyń jaısyz faktorlaryna, sańyraýqulaq, bakterııalyq, isik, tamyr, shirik aýrýlaryna, tózimdiligi, sondaı-aq orman zııankesteriniń búldirýi boıynsha júrgiziledi.
Paragraf 4. Taralymdar men býdandardyń synaq aǵashtary
28. Artyqshylyǵy bar ekpelerdi, klondardy, birinshi rettegi tuqymdas OTP-lar men TOTÝ-lardy urpaǵy boıynsha genetıkalyq baǵalaý úshin synaq aǵashtaryn artyqshylyǵy bar aǵashtar iriktep alynatyn belgileri boıynsha tańdap alynady. Synaq aǵashtaryn qurý kezinde árbir ýchaskede bir tuqymdastyń (artyqshylyǵy bar aǵashtyń tuqymdastyq urpaǵy) keminde 300 ósimdigi otyrǵyzylady.
29. Vegetatıvtik OTP-da bar klondardan erkin tozańdanýdan tuqymdardy ár klonnan bólek te jáne jalpy barlyq klondardan da daıyndalady. Bólek daıyndaý kezinde OTP-ny gendik baǵalaýdy onda ósip turǵan artyqshylyǵy bar aǵashtarǵa gendik baǵa berýmen bir mezgilde júrgiziledi. Bul jaǵdaıda OTP-nyń gendik qundylyǵy jekelegen klondar urpaqtarynyń seleksııalanatyn (bólip alynatyn) belgisi boıynsha baqylaýdan asyp túsýiniń ortasha alynǵan kólemi retinde aıqyndalady.
30. Turaqty orman tuqymy bazasynyń obektilerin urpaǵy boıynsha gendik baǵalaý úshin úsh generasııadan alynǵan orman aǵashtary paıdalanylady.
31. OTP-ny gendik baǵalaý maqsatynda synaq aǵashtaryn qurý úshin tuqymdar qospalaryn daıyndaý kezinde árbir klonnan (tuqymdastan) tuqymdar úlesi - olardyń OTP-daǵy ókildigine barabar bolýǵa tıis.
32. Artyqshylyǵy bar ekpeni gendik baǵalaý maqsatynda synaq aǵashtaryn qurý úshin tuqymdar qospasyn daıyndaý TOTÝ-da olarda kezdeısoq tańdap alynǵan keminde elý aǵashta júrgiziledi.
33. Artyqshylyǵy bar ekpelerdiń synaq aǵashtaryn otyrǵyzý kezinde TOTÝ men OTP bir ónimniń tuqymdary paıdalanylady.
34. Artyqshylyǵy bar ekpelerdi urpaǵy boıynsha baǵalaý úshin synaq aǵashtarynda baqylaý retinde TOTÝ men OTP, sol edafotıptiń, sol fenologııalyq nysannyń jergilikti taralymy tuqymynyń qospasynan ósirilgen kóshettik materıal paıdalanylady.
35. Artyqshylyǵy bar ekpelerdi aldyn ala gendik baǵalaýdy TOTÝ men OTP olardyń tuqymdyq urpaqtary 2 synyptaǵy jasqa jetken kezde júzege asyrady. Túpkilikti baǵalaý naqty orman ósý aımaǵynda ósimdiktiń osy túri úshin qabyldanǵan pisip-jetilý jasyna jetken kezde júrgiziledi.
Paragraf 5. Orman gendik rezervattary
36. Orman gendik rezervattary ormandardyń shyǵymdylyǵyn arttyrý úshin joǵary sapaly gendik materıal alý maqsatynda bólip alynady. Orman gendik rezervattaryn uıymdastyrý árbir orman tuqymy aýdany ormandarynyń tıpologııalyq ártúrliligin saqtaýdy eskere otyryp júrgiziledi.
37. Eń aldymen orman gendik rezervattar qundy gendik-tıptik áleýeti bar túrler barynsha kóp ósetin aımaqta, sondaı-aq adamnyń sharýashylyq qyzmetiniń nemese tabıǵat jaǵdaılarynyń jaısyz ózgerýi saldarynan qundy túrlerdiń, qosymsha túrlerdiń, nysandar men taralymdardyń búliný nemese quryp ketý qaýipi tóngen aýdandarda bólinip alynady.
38. Orman gendik rezervattary tabıǵı jolmen tuqymnan ósken nemese jergilikti tuqymdardan jasandy jolmen alynǵan artyqshylyǵy bar jáne qalypty ekpelerden bólinip alynady.
Shaǵyn ormandy aýdandarda, sondaı-aq kókterek jáne qara qandyaǵash sııaqty tuqymdylar úshin rezervattardy bólip alý tuqymnan da, óskinnen de ósip-óngen shyǵymdylyǵy joǵary jáne saý ekpelerden júrgiziledi.
39. Orman gendik rezervattarǵa eń aldymen jaqsy beıimdele qoımaǵan genotıpter joıylyp ketip, súrekdiń shyǵymdylyǵynyń tán deńgeıi qalyptasqan pisip jetilgen jáne ósip-ónip qalǵan ekpeler engiziledi. Bólip alýǵa jaramdy pisip jetilgen jáne ósip-ónip qalǵan ekpeler bolmaǵan jaǵdaıda gendik rezervattar quramyna orta jastaǵy ekpeler engiziledi.
40. Orman gendik rezervattary osy orman tuqymy aýdanynda ósetin ekpelerdiń sıpatyna baılanysty bir, eki jáne odan da kóp aǵash tuqymdysyna qurylady.
41. Shyǵý tegi belgisiz tuqymdardan, kóshetterden jáne shybyqtardan ósirilgen orman aǵashtary orman gendik rezervattarynyń quramyna engizilmeıdi.
42. Orman gendik rezervattardyń mólsheri taralymnyń osy bóliginiń genotıptik quramyn aıtarlyqtaı tolyq kórsetetin jáne ony osy kúıinde uzaq ýaqyt boıy saqtaýǵa múmkindik beretin orman ýchaskesin bólý qajettiligin eskere otyryp aıqyndalady.
43. Belgili bir tuqymdynyń gendik rezervattarynyń mólsheri túrdiń taralý aımaǵynyń mólsheri men polımorfızmin, onyń sharýashylyq mańyzyn, shyǵymdylyǵy joǵary súrekdińderdiń bolýyn jáne basqa da faktorlardy basshylyqqa ala otyryp aıqyndalady. Gendik rezervattardy bólip alý kezinde árbir orman tuqymy aýdanynda olardyń eń az sany úsheýden kem bolmaýy tıis.
––––––––––––––––
Buıryq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2013 jylǵy 1 qazanda Normatıvtik quqyqtyq kelisimderdi memlekettik tirkeýdiń tizilimine №8750 bolyp engizildi.
