Qordaı oqıǵasynan ne túıdik?

25 jyldyq tarıhynda ol arnaıy ıns­tıtýt retinde qyrýar jumys atqardy. El azamattarynyń quqyqtaryn olardyń ulttyq belgileri boıynsha shekteýge jol bermeýdiń kepildikterin arttyrýǵa kúsh salyndy. Ult saıasatynyń tájirıbesi bizdiń elde bir nárseniń keń kólemdegi etnosaralyq qaqtyǵystarǵa ulasýyna negiz joq ekendigin kórsetti. Iаǵnı etnosaralyq kelisimdi memlekettik saıa­­sattyń basty baǵytyna aınal­dy­rýdyń arqasynda keń kólemdegi egesý­lerge jol berilmeı keldi. Alaıda ol degenimiz problemalardyń múldem bol­maǵandyǵyn ańǵartpasa kerek. Tek ony der kezinde kórip, túsine bilý qajettiligi jetispegenge uqsaıdy.

Memleket basshysy Q.Toqaevtyń «El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy – ót­kenge kóz júgirtip, qorytyndy jasaı­tyn ýaqyt... Dańǵaza aksııalar men daý­ryqpa sharalardan bas tartyp, búkil is naqtylyqqa qurylatyn bolady», degen sózderi turǵysynan qa­raı­tyn bolsaq, osy kezeńde etnosaıa­satta jetistiktermen qatar nazar aýda­rýdy jáne tıisti qorytyndy jasaýdy talap etetin túıtkildi máseleler de oryn alǵany belgili. Jetken je­tis­tikterimizdiń basym bolǵanyna qaramastan, Qordaı oqıǵasynan keıin jaǵdaı kúrt ózgerip ketti. Ol kóp nár­seni qaıta qaraýdy, keıbir kózqaras­tarymyzdy jańǵyrtýdy talap etip otyr. Bul oqıǵa etno­saralyq kelisimniń teorııalyq pikir­saıystan góri memlekettiń kúndelikti iske asyrylyp jatqan saıasatynyń prak­tı­kalyq máselesi ekendigin eske saldy.

Bir ókinishtisi, kóptegen jyl boıy qordalanǵan máse­leler biz oılaǵannan da tereń bolyp shyqty. Eger budan bylaı da ja­byq qoǵam qalpynda qala bergende, ortaq­tastyq ta bolmas edi, mádenıetter men halyqtar arasynda jatsyný da saqtalar edi. Mine, osy máseleler bizge myqtap oılanatyn kezdiń kelgendigin eskertip otyrǵandaı. Qazir baspasóz quraldary men áleýmettik jelilerde Assambleıanyń qyzmeti týraly kóp aıtylyp ta júr, jazylyp ta jatyr. Solardyń ishinde jıi aıtylatyndary: ultaralyq qatynastar júıesi – ol Assambleıanyń is-sharalaryndaǵy qur urandar men ulttyq kıim kııý, dóńgelenip bı bıleý jáne bizdiń erekshe modelimiz týraly saltqa aınalyp ketken jattandy sózder ǵana emes degenge kelip saıady. Al shyn máninde, bul, birinshiden, kúndelikti jáne turaqty túrde jáne tynymsyz eńbekti talap etetin júıeli saıasat, al ekinshiden, qazaqstandyq qoǵam úshin ol ómirlik mańyzy bar aýadaı qajettilik ekendigin túsinýdi talap etetin ashy shyndyq. Onyń Qazaqstandaǵy etnostyq máselelerdi, demografııa men kóshi-qon, dıasporalardyń qonystanýy, etnostyq qylmystyń jaı-kúıi, bilim berý men tárbıe, aqparattyq saıasatty qaıta formattaýdy talap eteri anyq. Sonymen birge bul jumystyń elimizde júrgizilip jatqan saıası reformany, onyń ishinde memlekettik basqarýdy qaıta qurý aıasynda, keshendi túrde iske asyrylǵany jón. О́ıtkeni basqalaryn aıtpaǵannyń ózinde, qazir qoǵamda oryn alyp otyrǵan jáne ártúrli minberden aıtyla bastaǵan áleýmettik-mádenı tuıyqtaný men jas­tardyń elimizdegi áleýmettendirý úrdisinen tys qalýy, óńir ákimderiniń etnosaralyq máselelerden óz betterinshe qol úzip ketýi sııaqty qatelikterdi eńserý ońaı sharýa bola qoımas.

Kópetnosty memlekette ultaralyq qatynasqa muqııat bolý, onda bolyp jatqan úderisterge der kezinde qulaq asý asa mańyzdy. Osy turǵydan alǵanda, Prezıdent Q.Toqaevtyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń aıryqsha ózektiligin kóremiz. Ol azamattyq qoǵamda rýhanı túleý, adamdardyń bir-birin jatsynbaýyna tolyq múmkindikter týdyryp, eldiń Ata Zańyna sáıkes halyqtardy alalamaıtyn, barshanyń erkin damýyna múmkindik jasaıtyn ashyq saıasat júrgizilip, etnosaralyq saıasatta mádenı-áleýmettik jáne ekonomıkalyq qarym-qatynastar arnasyn keńeıtýge múmkindik beredi. Bul úderister men olardyń elimizdiń damýyna qosqan úlesi túbinde qazaqstandyq sana-sezimdi damytýǵa, ortaq qundylyqtar qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Saıyp kelgende, barsha qazaqstandyq bir áleýmettik, saıası, ekonomıkalyq, quqyqtyq jáne mádenı keńistikte turatyndyqtaryn tereń túsinip, olardyń árqaısysynyń kókeıinde turaqtylyq pen kelisimdi nyǵaıtýǵa degen jeke jaýapkershilik sezimi uıalaıtyn bolady. О́ıtkeni osy baǵytta aıanbaı eńbek etip, óz halqyn súıetin adam, óz jurtyna jaqsylyq tilegen jan ózge halyqtardy ashyndyrmaıdy, óz ultyn eshkimge qarsy qoımaıdy. Al osy úderiske qazaqtardyń memleket quraýshy ult retinde belsendi aralasyp, qoǵamdaǵy shoǵyrlandyrýshylyq áleýetin maqsatty túrde jańǵyrtýy memlekettiligimizdiń tuǵyryn máńgilik etip, ony birlik pen kelisimniń shynaıy mekenine aınaldyrary sózsiz.

Japsarbaı QÝANYShEV,

saıası ǵylymdar doktory