Zeınetaqy jınaǵy – jarylqaıtyn ıgilik (Ilkimdi bastama jańa jyldan bastap iske asyryla bastaıdy)

Qarajatyn alýǵa kimderdiń múmkindigi bar?

Biraq aqshanyń tıynnan qu­ralatyny sııaqty turǵyn úı de týǵan-týystyń qolǵabysymen qol­­jetimdi bolmaq. Iаǵnı otbasy múshelerine jeke-jeke jı­naǵyndaǵy alýǵa bola­tyn qarjyny biriktirip, or­taq maqsatqa paıdalanýǵa múm­­kindik jasalyp otyr. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrma­symen qolǵa alynǵan bul bas­ta­ma keń talqylaýǵa usyny­lyp, jan-jaqty oılastyry­lyp, tıimdi tásilderi qaras­ty­ryldy. Bizdiń elde buryn-soń­dy bolmaǵan tyń is-sharanyń júzege asyrylýy zań júzinde naqtylandy.

Prezıdent bıylǵy Jol­daý­ynda «Meniń tapsyrmam boıynsha el tur­ǵyn­darynyń zeı­netaqy jınaǵynyń bir bó­­li­gin paıdalaný máselesi py­syqtaldy. Bul, ásirese, qazir erekshe mańyzdy. 2021 jyl­dyń ózinde Biryńǵaı jınaqtaýshy zeı­netaqy qorynyń 700 myń salymshysy óz jınaǵynyń bir bóligin turǵyn úı alýǵa, emdelýge jumsaı alady nemese basqarýshy kompanııalardyń ıe­ligine beredi. Úkimetke Ult­tyq bankpen birlesip, osy jyl­­dyń sońyna deıin bar­lyq qajetti normatıvtik-qu­­qyq­tyq aktilerdi qabyldap, daıyn­dyq ju­mystaryn júr­gi­zý­di tapsyramyn. Bul re­for­ma eńbek qatynastaryn ashyq ári zań­dy júrgizip, zeı­netaqy júıe­sine qa­ty­sýǵa yn­talandyra­tyn pármendi qu­­ralǵa aına­lady», dep atap kór­setti.

Atalǵan maqsatta «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń keıbir zańnamalyq ak­tilerine ekonomıkalyq ósýdi qalpyna keltirý máseleleri boıynsha ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizý týraly» zańy aıasyn­da qajetti zańnamalyq túzetýler pysyqtalyp, 23 jeltoqsanda Parlament qujatty qabyldady. Zańǵa sáıkes, 2021 jyldan bastap qazaqstandyqtarǵa zeı­­net­aqy jınaqtarynyń bir bóligin turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartýǵa, qymbat turatyn emdelýge aqy tóleýge nemese jeke basqarýshy kompanııalarǵa basqarýǵa berýge paıdalaný quqyǵy beriledi.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Aqmádı Sarbasov bas­tamanyń iske asyrylý barysyn tú­sin­dirip, zeınetaqy jınaǵyn paıda­la­nýǵa úmitker azamattar úsh sanatqa bólinetinin aıtty.

Onyń aıtýynsha, birinshiden, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qo­rynda (BJZQ) jınaǵy bar, tıisti jasta «jetkilikti sheginen» asatyn somasy bar jumys isteıtin azamattarǵa jınaǵynyń bir bóligin paıdalana alatyn quqyq beriledi. Elimizde osyndaı 760 myń shamasynda azamat bar. Orta eseppen bir adamǵa 2,3 mln teńgeden keledi. Belgili bir soma salymshynyń shotynda qalýy tıis.

Ekinshi sanat – zeınetkerler. Olar zeınetaqy jınaǵynyń 50 paıyzyn alýy­na bolady. Bul úshin bazalyq zeınetaqy men memleket tarapynan qosylatyn zeınetaqyny qosa eseptegendegi soma zeı­netke shyǵar aldyndaǵy tabystyń 40 paıy­zynan kem bolmaýy kerek. Mundaı qazaq­standyqtardyń sany – 170 myńǵa jýyq. Orta eseppen árqaısysyna – jarty mln teńgeden.

Úshinshi sanat – zeınetaqy annýıtetin resimdegen jáne BJZQ-da jınaǵy bar azamattar. Onda orta eseppen 23 myń adamnyń árqaısysyna 2,5 mln teńgeden keledi.

«Jalpy, osy úsh sanat boıynsha shamamen 1 mln adam zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin paıdalanýǵa, alýǵa quqyly. Osy rette zeınetaqy jınaǵynyń negizgi maqsaty qartaıǵan shaqta turaqty kiris­ter­men qamtamasyz etý ekenin atap ótkim keledi. Sondyqtan barlyq azamatqa zeınetaqy jınaqtarynyń ahýalyn jáne otbasynyń qajettiligin eskere oty­ryp, olardy alyp qoıý máselesine baıypty qaraý usynylady. Úkimet zeınetaqy tólemderin maqsatty paıdalaný jónindegi ókiletti operatordy aıqyndaıdy. Birinshi kezeńde «Otbasy bankti» belgileý usynylady. Barlyq tetikter erejelerde kórsetiledi. Tur­ǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý jó­nin­degi qaǵıdalardy Indýstrııa jáne ınfra­qurylymdyq damý mınıstrligi, emdelýge aqy tóleý máseleleri bo­ıyn­sha Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bekitedi. Tıisti jumystar júrgizilip jatyr, qańtar aıynda zańǵa baılanysty barlyq normatıvtik-quqyqtyq aktiler qabyldanyp, azamattarǵa zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin berý tetigin to­lyǵy­men iske qosý josparlanǵan», dedi A.Sarbasov.

Ońtaıly onlaın platforma iske qosylady

«Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory» AQ basqarma tóraǵasy Janat Qurmanovtyń aıtýynsha, 2020 jyldyń 1 jeltoqsanyndaǵy jaǵdaı boıynsha 761 myńnan asa adam zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin merziminen buryn paıdalaný quqyǵyn qoldana alady, olardyń shottarynda 2,4 trln teńgeden asa qarajat bar.

«Jınaǵynyń bir bóligin alý týraly sheshim qabyldaǵan azamattar Úkimet aıqyndaıtyn turǵyn úı satyp alý jáne emdeý máseleleri jónindegi ýákiletti operatorǵa júgine alady. Mundaı operator «Otbasy bank» TQJB bolady dep boljanýda. Ýákiletti operatordan habarlama alǵannan keıin BJZQ zeınetaqy jınaqtaryn ýákiletti operatordyń arnaıy shottaryna salý úshin aýdarýdy júzege asyrady. Bul rette salymshy birden jeke tabys salyǵyn (JTS) tóleý tásilderiniń birin tańdaýy tıis. Jańa Salyq kodeksine sáıkes, azamattar JTS eki jolmen tóleıdi: jınaqtardy alǵan kezde tolyq kólemde tóleý nemese merzimin uzartý, JTS zeınetkerlik jasqa jetken kezde bólip tólenedi. Odan ári BJZQ zeınetaqy jınaqtarynyń barlyq krıterıılerge jáne alý talaptaryna sáıkestigin tekseredi», dep túsindirdi zeınetaqy qorynyń basshysy.

Iаǵnı ýákiletti operatordan habarlama alǵannan keıin BJZQ bes jumys kúni ishinde ýákiletti operatorǵa zeınetaqy jınaqtarynan tıisti aýdarymdy júzege asyrady. Bank óz kezeginde bir jumys kúni ishinde salymshynyń jınaqtaryn arnaıy shottarǵa aýdarady, onda aqsha 45 jumys kún boıy saqtalady. Eger salymshy belgilengen merzimde qarjyny paıdalaný maqsatyn tańdamasa, aqsha keri qaıtarylady. Zeınetaqy jınaqtarynyń qoljetimdi somasyn BJZQ saıtyndaǵy jeke kabınetten nemese mobıldik qosymshadan bilýge bolady.

Osynaý rásimderdi oryndaý úshin ýákiletti operator retinde Otbasy banki belgilenip otyrǵanyn aıttyq. Senim bildirilip, tapsyrylǵan isti tıimdi úılestirý úshin bank barynsha yńǵaıly tásilderdi qarastyryp, jańa jyldyń basynan bastap arnaıy onlaın platformany iske qosady. Bul jóninde «Otbasy bank» AQ Basqarma tóraıymy Lázzat Ibragımova keńinen aıtyp berdi.

Onyń aıtýynsha, onlaın platforma zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin sheship alýǵa ótinish berýge ońtaıly bolmaq. О́tinish berý úshin elektrondy kiltińiz bolsa, jetkilikti. Portaldyń jumysy óte qarapaıym eken. Onda azamat óziniń zeınetaqy jınaǵyn qandaı maqsatqa jumsaǵysy keletinin tańdaı alady:

Birinshi maqsat – jeke baspana satyp alǵan kez kelgen azamattyq-quqyqtyq mámileler boıynsha tolyq esep aıyrysý. Bul satyp alý-satý sharty, úlestik qatysý, jekeshelendirý, turǵyn úı-qurylys kooperatıvine úlestik qatysý, bólip tóleý, turǵyn úıdi aıyrbastaý týra­ly kelisim bolýy múmkin.

Ekinshi maqsat – adam jańa úı satyp alyp jatsa, onda aqshasyn ıpoteka bo­ıyn­sha alǵashqy jarnany tóleýge jum­saý.

Úshinshisi – keń qoldanysqa ıe ıpote­ka­lyq nesıe boıynsha qaryzdy ishinara ne­mese tolyq óteý.

Tórtinshisi – turǵyn úı qurylys jı­naq júıesi boıynsha turǵyn úıge ıpo­te­kalyq nesıe alý.

Besinshisi – qaıta qarjylandyrý.

Altynshysy – turǵyn úı qurylysy baǵdarlamalary men daǵdarysqa qarsy baǵdarlamalar sheńberinde satyp alý quqyǵymen turǵyn úıdi uzaq merzimdi jaldaý sharttary boıynsha qaryzdy tolyq óteý.

Jetinshisi – azamattyń zeınetaqy jı­naq­­tarynyń bir bóligin muqtaj týys­ta­ryna berýi.

Segizinshisi – emdelý.

Endi osylardyń ishinen keıbir máse­le­ler­ge naqtyraq toqtalyp ketken jón. О́ıtkeni kópshiliktiń áli de to­­lyq tú­sinbeıtin tustary barshylyq. Mysaly, keıbir azamattardy «Zeınetaqy jı­na­ǵy­nyń bir bóligin úlestirýge jaýapty Turǵyn úı qurylys jınaq banki, ıaǵnı Otbasy banki bolǵandyqtan basqa bankter arqyly ıpoteka rásimdeýge nemese bar ıpotekasyn óteýge bola ma?» degen sa­ýal tolǵandyrady. Osy rette zeınetaqy tólemderin kez kelgen qazaqstandyq ekinshi deńgeıli bankte ıpoteka alý úshin bas­tapqy jarna retinde nemese qol­da­nys­taǵy ıpotekalyq qyryzdy óteý úshin de paıdalanýǵa bolatynyn naqty atap ótý kerek.

Sonymen qatar zeınetaqy jınaq­taryn jaqyn týystarǵa talaptarda kórsetilgen maqsattar úshin paıda­lanýǵa tabystaýǵa bolady. Erli-zaıyptylar men jaqyn týystar zeınetaqy tólem­de­rin turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda odan ári paıdalaný úshin birik­tire alady. Alaıda jyljymaıtyn múlikti jubaıyńyzdan nemese basqa jaqyn týystaryńyzdan satyp alýǵa tyıym salynady. Bul jalǵan kelisimderdiń aldyn alý úshin jasalǵan. Buǵan qosa 2021 jyldyń 1 qańtarynan bastap zeınetaqy tólemderin qoldanyp satyp alynǵan jyljymaıtyn múlikti oǵan menshik quqyǵy tirkelgen kúnnen bastap 5 jyl ishinde satýǵa bolmaıdy. Bul talap Prezıdent aıtqandaı, zeınetaqy jınaqtaryn qolma-qol aqshaǵa aınaldyrý arqyly paıda kórýdiń, alypsatarlyq amaldardyń aldyn alý úshin jáne turǵyn úı baǵasynyń negizsiz ósýine áser etpeýi úshin qoldanylady. Al jańa jylǵa deıin rásimdelgen, zeınetaqy tólemderi arqyly ıpotekalyq qaryzy ótelgen turǵyn úıdi satýǵa bolady.

Zeınetaqy jınaǵyna baıypty qaraýǵa bastaıdy

Jańa zań aıasynda qazaqstandyqtarǵa zeınetaqy jınaqtaryn ınves­tısııa­laý­dyń balama saıasaty usynylady. Qarjy na­ry­ǵyn retteý jáne damytý agenttigi tóra­ǵa­synyń orynbasary Marııa Had­jıe­va jınaqtardyń bir bóligin qarjy uıy­myna berý múmkindigi qarastyrylǵan normalar týraly túsindirdi.

Onyń aıtýynsha, vedomstvo aı sa­ıyn joba qatysýshylary óz jınaqtaryn aksııalaryna jumsaǵysy keletin jeke basqarýshy kompanııalardyń tizilimin jasaıdy. Negizgi krıterııler – jeke portfeldiń bolýy jáne naryqta keminde eki jyldyq jumys ótili bolýy kerek. Eger jeke kompanııanyń jumysy salymshyǵa unamasa, ol salany ózgerte alady nemese aqshasyn zeınetaqy shotyna qaıtara alady.

«Zeınetkerlik jasqa jetkennen ke­ıin ınvestısııalyq kiristi eskere oty­ryp, jınaqtar derekteri de Ulttyq bank­tiń basqarýyna qaıtarylady jáne odan ári bul jınaqtar keste boıynsha nemese zeınetaqy annýıteti sharty jasalǵanǵa deıin tólemder úshin paıdalanylady. Iаǵnı jeke basqarýdaǵy bul aqsha zeınetaqy júıesinen shyqpaıdy jáne salymshynyń eńbekke jaramsyz bolǵan jasta ómirlik áreketin qamtamasyz etedi. Buǵan qosa kompanııanyń qarjylyq turaqtylyǵynyń saqtalýyn qamtamasyz etý úshin jeke kapıtal, zeınetaqy ak­tıv­teriniń eń tómengi kiristiligi, ın­ves­­­­tısııalyq portfeldi basqarý tá­jirıbesi jáne zeınetaqy portfeli sheń­be­rinde satyp alynýy múmkin qarjy qu­raldarynyń tizbesi boıynsha talaptar engizildi. Eger basqarýshy kompanııa usynatyn naqty kiristilik normatıvtik-quqyqtyq akt deńgeıinde belgilenetin kiristilikten az bolsa, basqarýshy kompanııa zańnama sheńberinde salymshyǵa óz qarajaty esebinen týyndaǵan aıyrmany óteıtin bolady. Bul bir jaǵynan salymshy úshin qosymsha kepildik belgileýge, ekinshi jaǵynan ınflıasııa boıynsha memleket kepildikterin iske asyrý bóliginde bıýd­­jettiń áleýetti mindettemelerin qys­qar­týǵa múmkindik beredi», dedi M.Hadjıeva.

Túptep kelgende, bul Prezıdent aıtqandaı, eńbek qatynastaryn ashyq ári zańdy júrgizip, zeınetaqy júıesine qatysýǵa yntalandyratyn pármendi quralǵa aınalady dep senemiz.